Кіріспе

Амброз Бирс 1899 жылы жазған "Максонның шебері" – американдық жазушы Амброз Бирстің өмір және интеллект табиғаты туралы болжамдар жасаған қысқа әңгімесі. Онда шахмат ойнайтын автомат өзінің жасаушысын өлтіретіні суреттеледі. Алғаш рет 1899 жылғы 16 сәуірде "The San Francisco Examiner" газетінде жарияланған бұл әңгіме, 'робот' сөзі пайда болғанға дейін ағылшын тіліндегі әдебиетте роботтың алғашқы сипаттамаларының бірі болып табылады. Бұл әңгіме 1910 жылы шыққан "Can Such Things Be?" атты әңгімелер жинағына енген.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Шебер, шахмат ойнайтын автомат құрастырған Моксон, баяндаушыға машиналардың миы болмаса да, олар ойлана білуі және интеллект немесе сананы көрсетуі мүмкін екенін, демек олармен ет пен қаннан жасалған адамдармен бірдей қарау керек деп мақтанады. "Ойлау" дегеннің мәні мен "интеллект" табиғаты туралы терең талқыдан кейін баяндаушы Моксонның үйінен қыңыр күйде кетеді. Баяндаушы кейін, жаңбырдың арасында, одан әрі білу үшін Моксонның үйіне қайта оралады. Ол жасырын кіріп, Моксонның автоматпен шахмат ойнап жатқанын көреді. Моксон ойында жеңіске жетеді. Бұл автоматты ашуландырады, ол оны қызыл көздерімен өлтіреді. Бөлмеге найзағай шабады. Үй отқа оралады. Баяндаушы есінен танып қалады. Баяндаушы ауруханада оянады, онда Моксонның қызметшісі Хейли оны өлімнен арашалап қалғанын айтады. Хейли оқиғаның егжей-тегжейін растайды. Дегенмен, баяндаушы өзі көргеннің шындық екеніне күмәнданады.

Талдау

Моксон ақыл-ойдың барлық тірі және тірі емес заттарда табиғи түрде бар екенін айтады. Бұл панпсихизм деп аталатын теория. Бұл көзқарасты ежелгі грек философы Талес және Уильям Джеймс та қолдаған. Ақыл – бүкіл ғалам мен барлық нәрсенің ішкі қасиеті. Оқиға Иоганн Мельцельдің шахмат ойнайтын автоматы туралы баяндайды, ол адамдарды шахмат партиясына шақыра алатын құрылғы. Бұл құрылғыны Вольфганг фон Кемпелен ойлап тапқан. Оқиғадағы "қызыл фез" – осы тұлғаға, "Түрікке" сілтеме жасайды. Эдгар Аллан По 1836 жылы шахмат ойнайтын автоматты талдап, "Мейлзельдің шахматшысы" деген мақаласында иллюзияның қалай жасалғанын түсіндірген. Оқиғаның басты тақырыбы – машиналар біздің түсінігіміздегідей ойлай ала ма, және олар адамдармен теңесе ала ма, тіпті олардан да басым бола ала ма? Автомат ақылға ие болғандықтан және шахмат сияқты адамдар ойлап тапқан ойынды ойнай алатындықтан ойлай ала ма? Моксон олай деседі. Сонымен қатар, автомат жеңілгеннен кейін ашуланып, адам өлтіруге дейін барады. Бұл әдетте адамдарға тән сезімдер. Оқиғадағы белгісіз немесе Х-фактор осы. Ойлау арқылы автомат эмоциялар сияқты басқа да қасиеттерге ие бола ма? Адамдар сияқты, бұл оны еркіндікке ие және болжауға қиын адам ретінде көрсетеді ме? Атау автоматтың Моксон емес, "шебер" екенін ұсынады. Бұл автоматтың ақылы оның жасаушысы, адам Моксоннан асып түсуі мүмкін бе деген сұрақ тудырады. Оқиғада осы болашақ қауіп туралы айтылады. Автомат адамның қожайынына айналады.