Кіріспе

Мифологиялық жаратылыс

Халық фольклорындағы мифологиялық жаратылыстар.

Селкилер – теңіз түленінің терісін шешіп не кию арқылы түлен мен адам кейпінің арасында өзгеріп отыратын мифологиялық жаратылыстар. Олар түрлі мәдениеттердің, әсіресе кельт және норвегия мифологиясы мен ауыз әдебиетінде кеңінен кездеседі. "Селки" атауы шотланд тіліндегі "түлен" сөзінен шыққан, сондай-ақ "selkie" деп те жазылады. Селкилер көбінесе Шотландияның Солтүстік аралдарымен байланысты, онда олар теңізде түлендей өмір сүріп, құрлыққа шыққанда терісін тастап, адам кейпіне енеді. Селкилердің екі жақты табиғаты бар: олар адамдарға мейірімді де, көмекші болуы мүмкін, бірақ сонымен қатар қауіпті де, кекшіл болуы да мүмкін. Селкилер көбінесе адам кейпінде әдемі әрі тартымды болып бейнеленеді, көптеген әңгімелерде олардың адамдармен романтикалық немесе жыныстық қатынаста болып, тіпті балаларының тууы да орын алады. Селкилерді күштеп не алдап адамдарға үйлендіру оқиғалары да жиі кездеседі, мұндай жағдайларда олардың терісін ұрлап жасырып, теңізге қайтуына кедергі келтіреді. Мұндай некелер көбінесе бақытсыз аяқталады, себебі селкилер әрқашан теңізге қайта оралуды армандайды және терісін таба алса, қашып кетуі мүмкін. Селкилерге ұқсас жаратылыстар басқа мәдениеттерде де бар, мысалы, Фарер, Исландия, Ирландия және Мэн аралдарында. Оларды кейде русалкалар немесе теңіз халықтары сияқты басқа да теңіз жаратылыстарымен шатастырады. Селкилер көптеген өнер туындыларына, әдебиетке, музыка мен киноға шабыт сыйлаған.

Терминология

Шотланд тіліндегі selkie сөзі selch сөзінің кішіргізілген түрі, ал бұл сөздің нақты мағынасы – «сұр теңіз түлені» (Halichoerus grypus) дегенді білдіреді. Кішіргізілген түрінің басқа да жазылу варианттары: , , , , , , , және т.б. Алан Брюфордтың пікірінше, selkie термині адам кейпіне айналу мүмкіндігіне қарамастан, кез келген түленді білдіру үшін қолданылуы керек. У. Трейл Деннисон осы кейіп өзгертетін жандарға selkie терминінің дұрыс қолданылуын қатыстырады, оларды суқұйрықтардан ажыратады және Сэмюэл Хибберт оларды «су еркектері» мен «су әйелдері» деп атағанда қателік жасады деп есептейді. Дегенмен, басқа скандинавиялық мәдениеттерді зерттегенде, исланд жазушылары да түлендердің әйелдерін марфолк (marmennlar) деп атайды. Бруфорд бұл мәлімдемеге қарсы шықты. Сонымен қатар, норвегиялық түсінік бойынша финдердің (финндермен синоним) кейіп өзгертетін жандар екендігі туралы да шатасу бар, финдер – Шетланд диалектісінде теңізде мекендейтін, терісін шешіп, адамға айнала алатын жандарды атау үшін қолданылады, деп бір жергілікті тұрғын мәлімдеген. Рефн|top="lower alpha"|Джордж Синклер кіші, Карл Блайндтың хабаршысы. «Финдер» туралы осы ақпарат Фрэнсис Джеймс Чайлд 113-балладаға, «Сүлей Скерридегі Ұлы Селки» деген түсіндірмесінде қайталанды. («теңіз қыздары», яғни, русалкалар) және олардың түлендерге тән белгілері бар екені анық. Selkie сөзіне қатысты ерекше атау – maighdeann ròin, яғни «түлен әйел».

Шотландия аңызы

Сельки туралы көптеген халық ертегілері Солтүстік аралдардан (Оркни және Шетланд) жиналған. Оркни фольклорында селки – сұр түленің өзінен гөрі ірілеу түрлерді білдіреді; тек осы ірі түлендер ғана адамға айналу қабілетімен ерекшеленеді және «сельки халқы» деп аталады. Аралдарда кездесетін ірі түлендердің түрлеріне Гренландия түлені (сонымен қатар, Арфа түлені деп те аталады) және қыртысты түлен (сонымен қатар, кәдімгі капотталған түлен деп те аталады) жатады. Шетландтағы дәстүрде де осыған ұқсас айтылады, яғни су адамдары мен су әйелдері үлкен түлендердің пішінін қабылдауға бейім, оларды Хааф балығы деп атайды.

Селкилердің әйелі және адам сүйіктісі

Халық ертегісінде бір ер адам әйел селкинің терісін ұрлап, оны теңіз жағасында жалаңаш күйде тауып, оны әйелі ретінде өзіне міндеттейді. Бірақ ол әйел тұтқындық өмірін теңізге, өзінің нағыз үйіне құштарлықпен өткізеді және көбінесе мұхитқа аңсай отырып қарайды. Ол адам күйеуінен бірнеше бала туады, бірақ терісін тауып алғаннан кейін дереу теңізге қайта оралып, сүйген балаларын тастап кетеді. Кейде оның бір баласы терісінің қайда екенін біледі немесе табады. Кейде оның өзінің түрінен болған бұрынғы күйеуі болғандығы белгілі болады. Refn|Orcadian нұсқалары: Деннисон (Солтүстік Роналдзескиден алынған әңгіме); Капитан Кларк Кеннеди (1884, Stromness скиперінен алынған әңгіме)

Еркек селкилер адам кейпінде өте әдемі және адам әйелдеріне зор әсер ете алады деп сипатталады. Олар көбінесе өміріне қанағаттанбағандарды іздейді, мысалы, балықшы күйеулерін күтіп отырған үйленген әйелдерді. Оркнидің "Урсилла" (лақап аты) туралы бір танымал әңгімеде, ол еркек селкиімен байланыс құруды қалағанда теңізге жеті тамшы жас төгіп жіберетін болған. Адам мен теңіз түлкілері арасында туған балалардың қолында желбезек болуы мүмкін, мысалы, Шетландтың теңіз қызының балаларының саусақтары арасында "бір түрлі желбезек" болған, немесе "Урсилланың" еркек селкиден туған балаларының саусақтары мен бармақтары арасындағы желбезекті уақыт-уақытпен кесіп тастауға тура келген. Уолтер Трейл Деннисон, отбасымен туыс болған адамның айтуынша, кейбір ұрпақтарында осы мұралық белгілер кездесетін.

Қатаң ережелер мен күнәкарлық

Кейбір аңыздарда, селкилер судың күйі сәйкес келгенде ара-тура адамға айнала алатындығы айтылады, бірақ ауызша баяндаушылар уақыт аралығы туралы пікірде келіспейді. Урсилланың әңгімесінде, онымен байланысқан ер селки оны "жетінші арнада" немесе көктемгі толысу кезінде келуге уәде берген. "The Great Silkie of Sule Skerry" балладасында мөр күйеуі жеті жылдан кейін оралуға сөз берген; "жеті" саны балладаларда кең таралған. Бір дерек бойынша, селкилер әр жеті жыл сайын ғана адам кейпіне енуге қабілетті, себебі олар – кінәлі жандардың рухтарына мекен болатын денелер. Олардың ойынша, бұл күнә жасаған адамдар немесе құлаған періштелер болуы мүмкін.

Өнертану

Тек қиын жағдайларда ғана Шотландия аралдарының халқы терісі мен майын пайдалану үшін ескектерді өлтіретін. Ескектерді өлтіру нәубет әкеледі деп есептелді. Эрнест Марвик Оркней аралдарындағы кішкентай аралдарға қойларын жаюға алып келген шаруалар туралы айтады. Жазда бір шаруа ең үлкен аралға жеті қой қойған. Қойларын жайып келген соң үйіне қайтып бара жатқанда ол бір ескектерді өлтіреді. Сол түні оның барлық қойлары жоғалып кетті, бірақ ескек өлтірмеген басқа шаруалар қойларын жоғалтпады.

Параллельдер

Тюлень қалыңдықтары туралы ертегілер Рейдар Торальф Кристиансеннің көшіп-қоныс халық ертегілерін жіктеу жүйесінде ML 4080 нөмірімен тіркелген. Бұл селки әйелдерінің әңгімелері де аққу қыз мотивінің бір түрі деп есептеледі. Қазір Ирландиядан Исландияға дейін жүздеген тюлень қалыңдықтарының үлгілері табылған. Кристиансен Норвегияда тек бір ғана мысал тапқан. Фарер аралдарында да теңіз хайуандары мен теңіз әйелдеріне қатысты ұқсас нанымдар бар. Селкиге ұқсас түлендердің кейпін өзгертетін жаратылыстар көптеген мәдениеттердің фольклорында кездеседі. Осындай жаратылыс швед аңыздарында да бар, ал Солтүстік Американың Чинук халқында да тюленге айналатын ұл туралы ұқсас ертегі бар.

Исландия халық ертегілері

"Селшамурн" ("Түгіс терісі") атты халық ертегісі, оны Йон Арнасон жариялаған. Тағы бір осындай әңгімені Йон Гудмундссон Зерделі (1641 жылы) жазған, және оған сәйкес, бұл теңіз халқы теңізде мекендейтін марменлар (адам теңіз жануарлары) деп аталатын эльфтер болған. Оның әңгімесі – мұхит жағасындағы үңгірде билеп, тойлап жүрген эльфтерді көрген адам туралы. Үңгірдің қабырғалары билеп тұрған эльфтердің терілерімен жабылған. Эльфтер адамды байқағаннан кейін, терілерін киіп, теңізге асыға секіреді. Бірақ, ол ең кішкентай теріні ұрлап, киімдерінің астына жасырады. Терінің иесі оны еркектен қайтарып алмақ болады, бірақ ол жас эльфті тез ұстап алып, үйіне әйелі ретінде алып кетеді. Еркек пен эльф екі жыл бірге болады, ұл мен қыз есімді екі балалары дүниеге келеді, бірақ эльф еркекке ешқандай махаббат сезімі жоқ. Осы уақыт ішінде, бұрынғы эльф әйелінің күйеуі, эльф, жұптың үйінің жағасында жүзіп жүреді. Бір күні әйел өзінің терісін тауып, қашып кетеді және ешқашан қайта көрінбейді. Ғалым Фридтжоф Нансен исландтық әйел туралы тағы бір әңгіме айтқан: бір адам теңіз жағасымен өтіп бара жатып, үңгірден естілетін дыбыстарды естиді. Ол жақын маңда тасталған терілерді тауып, біреуін алып келеді. Сол күні үңгірге қайта келгенде, ол үйіне алып кеткен терісінің иесін – жылап тұрған жас әйелді табады. Ер адам әйелді үйіне алып келеді, олар үйленеді және балалары болады. Бір күні, ер адам балық аулап кеткенде, әйел өзінің терісін тауып алады, адам отбасына қоштасып, теңізге кетеді. Селки әңгімелеріне ұқсас алыс эхоны ортағасырлық әйел-шайтан Селколланың (аты "Түгіс басы" дегенді білдіреді) әңгімесінде табуға болады.

Фарерлік аңыздар

Фарер аралдарындағы атақты селки тарихы – Копаконан аңызы, Копаконан сөзбе-сөз "теңіз тырнағы әйел" дегенді білдіреді. Бұл оқиға Микладалур ауылының жас шаруасы туралы, ол жергілікті аңыз бойынша, жыл сайын он үшінші түні теңіз тырнақтары жағаға келіп, бір рет терісін шешеді екен. Ол күтіп отырғанда, көптеген теңіз тырнақтары жағаға жүзіп келіп, адам кейпіне айналу үшін терісін тастағанын көреді. Шаруа жас селки әйелінің терісін алып қояды, ол терісіз суға қайта алмай, жас жігіттің фермасына еріп, оның әйелі болуға мәжбүр болады. Екеуі көп жылдар бойы бірге өмір сүреді, тіпті бірнеше балалары да болады. Шаруа селки әйелінің терісін сандыққа құлыптап, кілтін әрқашан өзінде сақтайды, осылайша әйелі оған ешқашан жете алмайды. Бірақ бір күні шаруа кілтін үйде ұмытып, фермасына келгенде, селки әйелі терісін алып, мұхитқа қайтып кеткенін көреді. Кейін шаруа аң аулауға шыққанда, селки әйелінің күйеуін және екі ұлын өлтіреді. Ашуға буған селки әйел жоғалған туыстарының құны үшін кек алуға ант етеді. Ол: "кейбіреулер суға батып кетеді, кейбіреулер тік жарлардан құлайды, және бұл Калсой аралының айналасын адамдармен толық қоршайтынша жалғаса береді" деп айқайлайды. Аралда болатын өлім-жітімдер селки әйелінің қарғысынан деп есептеледі. Гордон Боктың "Питер Каган және жел" атты туындысы балықшы Каганның теңіз тырнағы әйелге үйленгені туралы айтады. Әйелінің қарсылығына қарамастан, ол жылдың қауіпті кезінде теңізге шығады және қайта орала алмайтын қатты дауылда қалады. Оның әйелі теңіз тырнағы түріне айналып, оны құтқарады, бірақ бұл оның адам денесіне және бақытты үйіне ешқашан қайта алмайтынын білдіреді. Әнші-күйші Расселл Кристиан Фарер аралдарындағы селки туралы әңгімені "Kopakonan" әні арқылы мәңгілікке сақтап қалды.

Ирландия фольклоры

Ирландия фольклорындағы теңіз қызы (кейде гиберно-ағылшын тілінде merrow деп аталады) кейбір жағдайларда мөр әйел ретінде қарастырылған. Керри графтығындағы әңгімелер жинағындағы бір әңгімеде, Тралиде Ли отбасының бір мөрге ('теңіз қызы') үйленген ерден тарағаны айтылады; кейін ол қашып, күйеуі мөрге қосылған, ол мөр тегінен екенін көрсетеді. Коннемараның Коннели руы мөрлерден тараған деген дәстүр де бар, және олар үшін осы жануарларды өлтіру тыйым салынған, әйтпесе ол бақытсыздық әкеледі. Коннели жануардың лақабы болғандықтан, көптеген адамдар өздерінің тегін Конноллиге өзгертіп алды. Осыған байланысты, Ольстердегі Донегал графтығының батыс жағалауында, Гвибарра шығанағының жанында Роанинш (Rón inis, 'мөр аралы') бар екендігі де айтылады.

Селкидің балалары

Селки мифінің көптеген нұсқаларында, селки мен адамның бірігуінен туған балалар, оларды қалыпты балалардан ерекшелендіретін белгілі бір физикалық қасиеттерімен дүниеге келеді. Дэвид Томсонның "Теңіз халқы" атты кітабы, Шотландия және Ирландия ауылдық қауымдарының фольклорындағы сұр иттіктерге байланысты кең таралған аңыздарды баяндайды. Онда еркек селкилер мен адам әйелдерінің балаларында саусақтары мен бармақтарының арасында торлы қабықша болады. Егер осы қабықшаны кесіп тастаса, оның орнына жалпақ және қатаң өскіндік пайда болады. "Оркней және Шетланд фольклоры" еңбегінде Эрнест Марвик бір әйелдің селкиге ғашық болып, одан мөрдің бетіне ұқсас ұл туғанын айтады. Кейіннен түсінде, ол ұлын дүниеге әкелгеннен кейін әйелге күміс қайда жасырылғанын көрсетеді. Сыртқы Гебрид аралдарындағы Маккодрум тайпасы "мөрлердің Маккодрумдары" деп белгілі болды, себебі олар балықшы мен селки арасындағы одақтан тарағандарын мәлімдеді. Бұл олардың саусақтары арасындағы терінің өсуімен, қолдарының жүзбекке ұқсауымен түсіндірілетін тұқым қуалайтын синдактилиясы болды. Шотландиялық фольклоршы және антиквар Дэвид МакРичи, Шотландияға алғашқы қоныстанғандар фин және саам әйелдерімен кездесіп, тіпті оларға үйленген болуы мүмкін дейді, олардың мөр терісінен жасалған қайықтары мен киімдері салдарынан селкилер деп жаңылысқан. Тағы бір сенім бойынша, кеме апатына ұшыраған испандықтар жағаға шығып, олардың қара шаштары мөрлерге ұқсаған. Алайда, антрополог А. Асбьёрн Йон атап өткендей, көптеген аңыз-ертегілерде селкилердің "батып кеткен адамдардың жанынан құдайлық күшпен жаралғандығы" айтылады.

Қазіргі заманғы емдер

Шотланд ақыны Джордж Маккей Браун осы оқиғаның "Тюлень терісі" деген қазіргі заманғы прозалық нұсқасын жазды.

Танымал мәдениетте

Селкилер – немесе оларға сілтемелер – көптеген романдарда, әндерде және фильмдерде кездеседі, бірақ олардың дәстүрлі әңгімелерді қаншалықты дәл бейнелейтіні әртүрлі. Селки туралы әңгімелер негізгі тақырып болып табылатын туындыларға мыналар жатады: 1975 жылы шотланд жазушысы Молли Хантер жазған "Жұртқа келген бейтаныс" атты жасөспірімдер романы. Шотландияның солтүстігіндегі Шетланд аралдарында өтетін сюжетте бала әпкесін Ұлы Селкиден қорғауға тырысады. 1994 жылғы америкалық-ирландтық тәуелсіз фильм "Роан Иниш құпиясы", Розали К. Фрайдың "Рон Мор Скерридің құпиясы" романы негізінде түсірілген. Фильм жас ирланд қызы Фиона Конелидің отбасының селки тегінің құпиясын және оның жоғалған ағасымен байланысын ашу туралы айтады. "Селки" – 2000 жылы теледидар үшін түсірілген австралиялық фильм. "Ондейн" – 2009 жылғы ирланд фильмі, онда балық аулау торға түскен әйел селки деп есептеледі. "Теңіз әні" – 2014 жылғы ирланд анимациялық фильмі, онда кішкентай ұл өзінің үнсіз әпкесінің селки екенін және оның дауысын тауып, келт құдайы Махадан феялар әлемін азат ету керектігін біледі.