Джованни Баттиста Риччоли: Итальяндық астроном және дін қызметкері

Джованни Баттиста Риччоли – италияндық астроном, 126 аргументпен Жер қозғалысын зерттеген, ай атауларын енгізген және екі жұлдызды бірінші болып тапқан ғалым.

15 мин оқу

100%

Дереккөз: Giovanni Battista Riccioli — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Италиялық астроном және дін қызметкері (1598–1671)

Джованни Баттиста Риччоли, SJ (17 сәуір 1598 – 25 маусым 1671) – итальяндық астроном және иезуит орденінің католик дін қызметкері. Ол, басқа нәрселермен қатар, маятниктермен және құлайтын денелермен тәжірибелер жасағаны, Жердің қозғалысына қатысты 126 аргументті талқылағаны және Ай номенклатурасының қазіргі жүйесін енгізгені үшін белгілі. Сондай-ақ ол алғашқы екі жұлдызды ашқанымен де кеңінен танымал. Ол Жердің айналысы өзін көрсетуі керек деп сақтайды, себебі айналатын Жерде жер әр уақытта әртүрлі жылдамдықпен қозғалады.

Өмірбаян

Риччоли Феррарада дүниеге келген. 1614 жылғы 6 қазанда Иса қоғамына қосылды. Новициатын аяқтағаннан кейін, 1616 жылы гуманитарлық ғылымдарды оқуға кірісті, алдымен Феррарада, содан кейін Пьяченцада. 1620-1628 жылдары Парма колледжінде философия мен теологияны оқыды. Парма иезуиттері құлап түсетін денелер сияқты эксперименттерді жүргізудің күшті бағдарламасын дамытты. Риччоли сол кездегі ең танымал итальяндық иезуиттердің бірі Джузеппе Бьянкани (1565–1624) Пармаға келгенде сабақ беріп жүрді. Бьянкани ай тауларының болуы және аспанның сұйық табиғаты сияқты жаңа астрономиялық идеяларды қабылдады және иезуит астрономы Кристоф Шейнермен (1573–1650) бірге күн дақтарын бақылауда ынтымақтасты. Риччоли оны алғыспен және құрметпен еске алады. 1628 жылы Риччолидің оқуы аяқталып, ол дін қызметкері болып тағайындалды. Ол миссионерлік жұмысқа өтініш білдірді, бірақ өтініші қабылданбады. Оның орнына ол Пармада оқытушы болып тағайындалды. 1629–1632 жылдары логика, физика және метафизикадан сабақ берді, сондай-ақ құлап түсетін денелер мен маятниктермен эксперименттер жүргізді. 1632 жылы ол жас иезуиттерді, оның ішінде Даниелло Бартолиді даярлаумен айналысатын топқа мүше болды. 1633–1634 оқу жылын Мантуяда өткізді, онда ол Николо Кабеомен (1576–1650) бірге маятниктерді зерттеуде ынтымақтасты. 1635 жылы ол Пармаға оралды, онда теологиядан сабақ берді және Айды алғашқы маңызды бақылау жасады. 1636 жылы ол Болоньяға теология профессоры болып жіберілді. Риччоли өзін теолог деп сипаттады, бірақ студент кезінен бастап, Бьянканиден оқыған кезден бері астрономияға үлкен қызығушылық танытты. Оның айтуынша, көптеген иезуиттер теологтар болған, бірақ небары біреуі ғана астроном болған. Оның сөзіне сәйкес, астрономияға деген құштарлығы туғаннан кейін оны ешқашан тоқтатуға болмады, сондықтан ол теологиядан гөрі астрономияға көбірек берілді. Соңында иезуит орденінің басшылары оны астрономиялық зерттеулермен айналысуға ресми түрде тағайындады. Дегенмен ол теология бойынша да жазуын жалғастырды (төменде қараңыз). Риччоли Болоньядағы Сент-Люсия колледжінде астрономиялық обсерватория салды, ол телескоптар, квадранттар, секстанттар және басқа да дәстүрлі құралдарды қоса алғанда, астрономиялық бақылаулар үшін көптеген құралдармен жабдықталды. Риччоли өз зерттеулерінде астрономиямен ғана емес, сонымен қатар физика, арифметика, геометрия, оптика, гномоника, география және хронологиямен де айналысты. Ол өз жұмысында басқа иезуиттермен, әсіресе Болоньядағы Франческо Мария Грималдимен (1618–1663) бірлесіп жұмыс істеді және өзінің қызығушылықтарын бөліскен басқа адамдармен, оның ішінде Хевелиус, Гюйгенс, Кассини және Кирхермен кең хат алмасуды жүргізді. Оның қызметі мен қазіргі мәдениетке тигізген әсері үшін Людовик XIV оған сыйлық берді. Риччоли өмірінің соңына дейін астрономия және теология бойынша жарияланымдарын жалғастырды. Ол Болоньяда 73 жасында қайтыс болды.

Riccioli was born in Ferrara. He entered the Society of Jesus on 6 October 1614. After completing his novitiate, he began to study humanities in 1616, pursuing those studies first at Ferrara, and then at Piacenza. From 1620 to 1628 he studied philosophy and theology at the College of Parma. Parma Jesuits had developed a strong program of experimentation, such as with falling bodies. One of the most famous Italian Jesuits of the time, Giuseppe Biancani (1565–1624), was teaching at Parma when Riccioli arrived there. Biancani accepted new astronomical ideas, such as the existence of lunar mountains and the fluid nature of the heavens, and collaborated with the Jesuit astronomer Christoph Scheiner (1573–1650) on sunspot observations. Riccioli mentions him with gratitude and admiration. By 1628 Riccioli's studies were complete and he was ordained. He requested missionary work, but that request was turned down. Instead, he was assigned to teach at Parma. There he taught logic, physics, and metaphysics from 1629 to 1632, and engaged in some experiments with falling bodies and pendulums. In 1632 he became a member of a group charged with the formation of younger Jesuits, among whom Daniello Bartoli. He spent the 1633–1634 academic year in Mantua, where he collaborated with Niccolò Cabeo (1576–1650) in further pendulum studies. In 1635 he was back at Parma, where he taught theology and also carried out his first important observation of the Moon. In 1636 he was sent to Bologna to serve as Professor of theology. Riccioli described himself as a theologian, but one with a strong and ongoing interest in astronomy since his student days, when he studied under Biancani. He said that many Jesuits were theologians, but few were astronomers. He said that once the enthusiasm for astronomy arose within him he could never extinguish it, and so he became more committed to astronomy than theology. Eventually his superiors in the Jesuit order officially assigned him to the task of astronomical research. However, he also continued to write on theology (see below). Riccioli built an astronomical observatory in Bologna at the College of St. Lucia, equipped with many instruments for astronomical observations, including telescopes, quadrants, sextants, and other traditional instruments. Riccioli dealt not only with astronomy in his research, but also with physics, arithmetic, geometry, optics, gnomonics, geography, and chronology. He collaborated with others in his work, including other Jesuits, most notably Francesco Maria Grimaldi (1618–1663) at Bologna, and he kept up a voluminous correspondence with others who shared his interests, including Hevelius, Huygens, Cassini, and Kircher. He was awarded a prize by Louis XIV in recognition of his activities and their relevance to contemporary culture. Riccioli continued to publish on both astronomy and theology up to his death. He died in Bologna at 73 years of age.

Ұңғымалар мен құлайтын денелер

Риччоли құлаушы денелердің ауырлық күшінен туындайтын үдеуін дәл өлшеген алғашқы адам деп есептеледі. Риччолидің "Жаңа Альмагестінің" 2 және 9-шы кітаптарында құлаушы денелер мен маятниктердің қозғалысы туралы маңызды талқылаулар мен кең көлемді тәжірибелік есептер қамтылған. Ол маятниктерді уақытты дәл өлшеуге арналған құрал ретінде қызықтырды. Риччоли кейбір жұлдыздардың транзиті арасында өткен маятниктердің тербелістерінің санын санап, кішкентай амплитудамен тербелетін маятниктердің периоды 3212 тербелістен екі тербеліске дейін (0,062%) тұрақты екенін тәжірибе жүзінде растады. Сондай-ақ, егер маятниктердің тербелісінің амплитудасы 40 градусқа дейін арттырылса, оның периоды ұзаратынын хабарлады. Ол дәл бір секундтық периодқа ие маятник жасауға тырысты – мұндай маятник 24 сағат ішінде 86 400 тербеліс жасауы керек еді. Ол мұны екі рет сынап көрді, уақытты өлшеу үшін жұлдыздарды пайдаланды және 24 сағат бойы тербелістерді санап, тербеліс амплитудасын сақтау үшін тоғыз иезуиттің тобын жұмылдырды. Нәтижесінде, 1,85%, содан кейін 0,69% периодқа ие маятниктер алынды, ал Риччоли соңғы мәнді жақсартуға тырысты. Содан кейін секундтық маятник әртүрлі периодтарға ие маятниктерді калибрлеу стандарты ретінде қолданылды. Риччолидің айтуынша, маятник уақытты өлшеу үшін толыққанды сенімді құрал емес, бірақ басқа әдістермен салыстырғанда өте сенімді құрал. Уақытты сақтау үшін маятниктермен (кейде маятникпен бірге ән шырқаған иезуиттердің хорымен, естілетін таймерді қамтамасыз ету үшін) және Болоньяның Торре де Асинелли сияқты биік құрылыстармен, Риччоли құлайтын денелермен дәл тәжірибелер жүргізе алды. Ол құлайтын денелердің Галилейдің "тақ сан" ережесін сақтағанын тексерді, яғни құлайтын дененің жүріп өткен қашықтығы құлау уақытының квадратына пропорционалды түрде өседі, бұл тұрақты үдеуді көрсетеді. Риччолидің сөзіне сүйенсек, қозғалыстан бастаған дене бір секундта 15 римдік фут (4,44 м), екі секундта 60 фут (17,76 м), үш секундта 135 фут (39,96 м) және т.б. қашықтықты жүзеді. Жоғарыда аталған Кабео сияқты басқа иезуиттер бұл ереженің қатаң түрде дәлелденбегенін айтты. Оның нәтижелері құлайтын денелердің тұрақты үдеуді көрсеткенін, бірақ олардың арасындағы айырмашылықтар салмақ, көлем және тығыздықпен анықталатынын көрсетті. Риччоли егер әртүрлі салмақты екі ауыр затты бір биіктіктен бірдей уақытта түсірсе, салмағы ауыррақ зат тез түседі, егер олардың тығыздығы бірдей немесе жоғары болса; егер екі заттың салмағы бірдей болса, тығыздығы жоғарырақ зат тез түседі. Мысалы, салмағы 2,5 унция болатын ағаш және қорғасын шарларын түсіргенде, Риччоли қорғасын шар 280 римдік фут қашықтықты басып өткеннен кейін ағаш шар 240 фут қашықтықты ғана басып өткенін анықтады (Жаңа Альмагесттегі кестеде мұндай жұп құлдырауларға қатысты жиырма бір дерек бар). Ол мұндай айырмашылықтарды ауаға байланысты деп есептеді және құлайтын денелермен жұмыс істегенде ауа тығыздығын ескеру қажеттігін атап өтті. Ол тәжірибелерінің сенімділігін олардың қалай жүргізілгенінің егжей-тегжейлі сипаттамасын беру арқылы көрсетті, сондықтан кез келген адам оларды қайта жасай алады, Torre de Asinelli диаграммаларымен бірге биіктіктер, құлау орындары және т.б. көрсетілген. Риччоли бұл айырмашылықтар Галилейдің әртүрлі салмақты доптар бірдей жылдамдықпен құлайды деген мәлімдемесіне қайшы келетінін атап өтті, бірақ Галилей бір материалдан жасалған, бірақ әртүрлі өлшемдегі денелердің құлауын байқаған болуы мүмкін, өйткені бұл жағдайда екі доптың құлау уақытындағы айырмашылық доптар бірдей өлшемде болса, бірақ әртүрлі материалдардан жасалған немесе бірдей салмақта болса, бірақ әртүрлі өлшемде болса, одан әлдеқайда үлкен болады және бұл айырмашылық доптар өте биік жерден түсірілмесе көрінбейді. Сол кезде көптеген адамдар Галилейдің құлайтын денелер туралы идеяларына алаңдаушылық білдіріп, Галилейдің идеяларын жеткілікті түрде тексеру үшін қажетті уақыт пен қашықтықтағы кішкентай айырмашылықтарды анықтау мүмкін емес деп мәлімдеді немесе тәжірибелер Галилейдің болжамдарымен сәйкес келмегенін хабарлады немесе Галилейдің идеяларын мұқият тексеру үшін құлау жолдары бар жеткілікті биік ғимараттар жоқ екеніне шағымданады. Керісінше, Риччоли қайта-қайта, біркелкі және дәл тәжірибелерді идеалды жерде жүргізгенін көрсете алды. Осылайша, Д. Б. Мелидің айтуынша, Риччолидің дәл тәжірибелері [XVII] ғасырдың екінші жартысында кеңінен танымал болды және Галилейдің жұмысының кейбір аспектілерінің эмпирикалық жеткіліктілігі туралы консенсусқа келуге көмектесті, әсіресе тақ сан ережесі және ауыр денелердің бірдей үдеумен және жылдамдығы салмаққа пропорционалды емес екені туралы ұғым. Оның Галилеймен шектеулі келісімі маңызды болды, өйткені ол Галилейдің айыпталу мәтінін өзінің жарияланымдарына қосып алған наразы оқырманынан келді.

Riccioli is credited with being the first person to precisely measure the acceleration due to gravity of falling bodies. Books 2 and 9 of the New Almagest Riccioli included a significant discussion of and extensive experimental reports on the motions of falling bodies and pendulums. He was interested in the pendulum as a device for precisely measuring time. By counting the number of pendulum swings that elapsed between transits of certain stars, Riccioli was able to experimentally verify that the period of a pendulum swinging with small amplitude is constant to within two swings out of 3212 (0.062%). He also reported that a pendulum's period increases if the amplitude of its swing is increased to 40 degrees. He sought to develop a pendulum whose period was precisely one second – such a pendulum would complete 86,400 swings in a 24 hour period. This he directly tested, twice, by using stars to mark time and recruiting a team of nine fellow Jesuits to count swings and maintain the amplitude of swing for 24 hours. The results were pendulums with periods within 1.85%, and then 0.69%, of the desired value; and Riccioli even sought to improve on the latter value. The seconds pendulum was then used as a standard for calibrating pendulums with different periods. Riccioli said that for measuring time a pendulum was not a perfectly reliable tool, but in comparison with other methods it was an exceedingly reliable tool. With pendulums to keep time (sometimes augmented by a chorus of Jesuits chanting in time with a pendulum to provide an audible timer) and a tall structure in the form of Bologna's Torre de Asinelli from which to drop objects, Riccioli was able to engage in precise experiments with falling bodies. He verified that falling bodies followed Galileo's "odd number" rule so that the distance travelled by a falling body increases in proportion to the square of the time of fall, indicative of constant acceleration. According to Riccioli, a falling body released from rest travels 15 Roman feet (4.44 m) in one second, 60 feet (17.76 m) in two seconds, 135 feet (39.96 m) in three seconds, etc. Other Jesuits such as the above mentioned Cabeo had argued that this rule had not been rigorously demonstrated. His results showed that, while falling bodies generally showed constant acceleration, there were differences determined by weight and size and density. Riccioli said that if two heavy objects of differing weight are dropped simultaneously from the same height, the heavier one descends more quickly so long as it is of equal or greater density; if both objects are of equal weight the denser one descends more quickly. For example, in dropping balls of wood and lead that both weighed 2.5 ounces, Riccioli found that upon the leaden ball having traversed 280 Roman feet the wooden ball had traversed only 240 feet (a table in the New Almagest contains data on twenty one such paired drops). He attributed such differences to the air, and noted that air density had to be considered when dealing with falling bodies. He illustrated the reliability of his experiments by providing detailed descriptions of how they were carried out, so that anyone could reproduce them, complete with diagrams of the Torre de Asinelli that showed heights, drop locations, etc. Riccioli noted that while these differences did contradict Galileo's claim that balls of differing weight would fall at the same rate, it was possible Galileo observed the fall of bodies made of the same material but of differing sizes, for in that case the difference in fall time between the two balls is much smaller than if the balls are of same size but differing materials, or of the same weight but differing sizes, etc., and that difference is not apparent unless the balls are released from a very great height. At the time, various people had expressed concern with Galileo's ideas about falling bodies, arguing that it would be impossible to discern the small differences in time and distance needed to adequately test Galileo's ideas, or reporting that experiments had not agreed with Galileo's predictions, or complaining that suitably tall buildings with clear paths of fall were not available to thoroughly test Galileo's ideas. By contrast, Riccioli was able to show that he had carried out repeated, consistent, precise experiments in an ideal location. Thus as D. B. Meli notes,
Riccioli's accurate experiments were widely known during the second half of the [seventeenth] century and helped forge a consensus on the empirical adequacy of some aspects of Galileo's work, especially the odd number rule and the notion that heavy bodies fall with similar accelerations and speed is not proportional to weight. His limited agreement with Galileo was significant, coming as it did from an unsympathetic reader who had gone so far as to include the text of Galileo's condemnation in his own publications.

Айға қатысты жұмыстар

Риччоли мен Грималди Айды жан-жақты зерттеді, ал Грималди оның карталарын жасады. Бұл материал «Жаңа Альмагест» кітабының 4-тарауына қосылды. Гримальдидің карталары Иоганн Гевелий мен Майкл ван Лангреннің бұрынғы еңбектеріне негізделген. Осы карталардың бірінде Риччоли Айдың географиялық нысандарына атау берді – осы атаулар бүгінге дейін қолданылып келе жатқан Айдың номенклатурасының негізі болып табылады. Мысалы, Mare Tranquillitatis (Тыныштық теңізі, 1969 жылы «Аполлон-11» ғарыш кемесінің қонған жері) Риччолидің қолымен ат қойылды. Риччоли Айдың ірі аймақтарын ауа райы құбылыстарымен байланыстырып атады. Ол кратерлерге көрнекті астрономдардың есімдерін беріп, оларды философиялық бағыттары мен дәуірлері бойынша жіктеді. Риччоли Коперник теориясын қабылдамаса да, айдағы маңызды кратерді «Коперник» деп атады, сондай-ақ Коперник теориясын қолдаған Кеплер, Галилей және Лансбергиус сияқты ғалымдардың есімдерін басқа да маңызды кратерлерге берді. Риччоли мен Гримальди өздерінің есімдерін қойған кратерлер осылардың жанында орналасқан, ал басқа иезуит астрономдарының атымен аталатын кратерлер Айдың басқа бөлігінде, Тихо Браге есімімен аталатын өте ірі кратерге жақын жерде орналасқандықтан, Риччолидің Ай номенклатурасы кейде Коперник теориясына деген құпия симпатияның білдірілуі ретінде қарастырылады. Дегенмен Риччоли Коперникшілердің барлығын дауылды теңізге (Oceanus Procellarum) жібергенін айтты. Картаның тағы бір ерекшелігі – Риччолидің Айда адам қоныстанбайтыны туралы тікелей мәлімдеме жасауы. Бұл Николай Куза, Джордано Бруно, тіпті Кеплердің еңбектерінде кездесетін және Бернард де Фонтенель мен Уильям Гершель сияқты кейінгі авторлардың еңбектерінде жалғасқан, Айдың мекенделгендігі туралы болжамдарға қарсы келді.

Жердің қозғалысына қатысты дәлелдер

Жаңа Альмагесттің (9-шы кітабы, 343 беттен тұратын) маңызды бөлігі әлемдік жүйе мәселесін талдауға арналған: Ғалам геоцентрлік пе, әлде гелиоцентрлік пе? Жер қозғала ма, әлде қозғалмай ма? Ғылым тарихшысы Эдвард Грант 9-шы кітапты "он алтыншы және он жетінші ғасырлардағы кез келген автордың" осы мәселеге жасаған "бәлкім, ең ұзақ, ең терең және беделді" талдауы деп сипаттады, оның пікірінше, тіпті Галилеоның "Екі басты әлем жүйесі – Птолемейлік және Коперниктік туралы диалогтарын" да басып озған сияқты. Бір автор соңғы кезде 9-шы кітапты "Галилео жазуға тиіс болған кітап" деп сипаттады. 9-шы кітапта Риччоли Жердің қозғалысына қатысты 126 аргументті талқылайды – 49 жақтас және 77 қарсы. Риччоли үшін мәселе Птолемейдің геоцентрлік әлем жүйесі мен Коперниктің гелиоцентрлік әлем жүйесі арасында емес еді, себебі телескоп Птолемей жүйесін күштен шығарды; ол 1570 жылдары Тихо Браге жасаған геогелиоцентрлік әлем жүйесі (онда Күн, Ай және жұлдыздар қозғалмайтын Жерді айналады, ал планеталар Күнді айналады – кейде "геогелиоцентрлік" немесе "аралас" жүйе деп аталады) мен Коперник жүйесі арасында еді. Жаңа Альмагесттің бетінде көрсетілгендей (оң жақтағы суретті қараңыз), Риччоли Тихо Браге жүйесінің өңделген нұсқасын ұнатқан; Пармада болғанда "оның ойына келген" жүйені былай сипаттады: "Ол Сатурн мен Юпитер орбиталарынан басқа Тихония жүйесімен барлығын бөліседі; [маған] олардың центрі Күн емес, Жердің өзі болды". Көптеген авторлар Риччолидің талдауына және 126 аргументіне сілтеме жасайды. Алайда, Жаңа Альмагест аргументтерінің аудармалары және қазіргі заманғы авторлардың аргументтерді кез келген деңгейде талқылауы сирек кездеседі: 126 аргументтің тек үшеуі үшін ғана мұндай аудармалар мен талқылаулар қолжетімді. Бұл, біріншіден, Риччолидің "физико-математикалық аргумент" деп атаған, Галилеоның бір болжамымен байланысты аргумент; екіншіден, бүгінде "Кориолис эффектісі" деп белгілі нәрсеге негізделген аргумент; үшіншіден, сол кездегі телескоптар арқылы көрінетін жұлдыздардың бейнесіне негізделген аргумент.

A substantial portion of the New Almagest (Book 9, consisting of 343 pages) is devoted to an analysis of the world system question: Is the universe geocentric or heliocentric? Does the Earth move or is it immobile? The historian of science Edward Grant has described Book 9 as being the "probably the lengthiest, most penetrating, and authoritative" analysis of this question made by "any author of the sixteenth and seventeenth centuries", in his opinion apparently superseding even Galileo's Dialogue Concerning the Two Chief World Systems — Ptolemaic and Copernican. Indeed, one writer has recently described Book 9 as "the book Galileo was supposed to write". Within Book 9 Riccioli discusses 126 arguments concerning Earth's motion — 49 for and 77 against. To Riccioli the question was not between the geocentric world system of Ptolemy and the heliocentric world system of Copernicus, for the telescope had unseated the Ptolemaic system; it was between the geo heliocentric world system developed by Tycho Brahe in the 1570s (in which the Sun, Moon, and stars circle an immobile Earth, while the planets circle the Sun – sometimes called a "geo heliocentric" or "hybrid" system) and that of Copernicus. As the frontispiece of the New Almagest illustrates (see figure at right), Riccioli favoured a modified version of Tycho Brahe's system; here is how he described the system that "came to [his] mind" when he was in Parma : "it shares everything with the Tychonian system, except the orbits of Saturn and Jupiter; for [me] their center was not the Sun, but Earth itself". Many writers make references to Riccioli's analysis and the 126 arguments. However, translations of arguments of the New Almagest, and discussions of the arguments to any extent by more modern writers are rare: only for three arguments of the 126 are such translations and discussions readily available. These are, first, an argument Riccioli called the "physico mathematical argument", which was related to one of Galileo's conjectures; second, an argument based on what today is known as the "Coriolis effect"; third, an argument based on the appearance of stars as seen through the telescopes of the time.

"Физикалық-математикалық" аргумент

Риччоли физико-математикалық аргументті Жер қозғалысы үшін де, оған қарсы да дәлелдер тұрғысынан қарастырады. Галилей өзінің 1632 жылғы «Диалогтарында» мұнарадан құлаған тастың байқалатын сызықтық жылдамдауының Жердің күнделікті айналымымен және тасқа мұнарамен бірге тасымалданғаннан кейін пайда болатын екінші біркелкі дөңгелек қозғалыстың бірігіп әрекеттесуінің нәтижесі екенін айтты. Галилейдің сөзіне сәйкес, тастың нақты және шынайы қозғалысы ешқашан жылдамдамайды, бірақ әрқашан тең және біркелкі болады. Сондықтан біз жылдамдатудың басқа себептерін немесе басқа қозғалыстарды іздеудің қажеті жоқ, себебі қозғалатын дене, мұнарада қалып немесе құлап, әрқашан бірдей түрде қозғалады; яғни, дөңгелек қозғалыспен, бірдей жылдамдықпен және бірдей біркелкілікпен. Егер құлайтын дененің траекториясы осыған дәл келмесе, ол оған өте жақын болады [және] осы тұжырымдарға сәйкес, тура қозғалыс мүлдем есептен шығарылады және табиғат оны ешқашан қолданбайды. Риччоли бұл болжамның жұмыс істемейтінін түсіндірді: ол Жердің полюстеріне жақын денелердің құлауына қолданылмайды, онда Жердің айналымынан туындаған дөңгелек қозғалыс аз немесе мүлдем болмайды; тіпті экваторда Жердің айналымынан туындаған қозғалыс көп болса да, Галилейдің идеясы болжаған құлау жылдамдығы тым баяу еді. Риччоли Галилейдің болжамдарымен байланысты мәселелер Коперник жүйесіне қарсы дәлел болып табылады деп мәлімдеді, бірақ қазіргі заманғы жазушылар Риччолидің осы мәселедегі ой-пікірлеріне қатысты әртүрлі пікірде.

"Кориолис эффектісі" аргументі

Риччоли сондай-ақ Жердің айналуы артиллериялық снарядтардың ұшуында байқалуы керек деп мәлімдеді, себебі айналатын Жерде жердің әр түрлі ендіктегі жылдамдығы әртүрлі болады. Ол былай деп жазды: «Егер допты меридиан бойымен полюске қарай (шығысқа немесе батысқа емес) атса, күндізгі қозғалыс доптың жолынан ауытқуына себеп болады [яғни доптың траекториясы бұрылады], егер барлық жағдайлар бірдей болса: полюске жақын ендіктерде жер баяу қозғалады, ал экваторға жақын ендіктерде жер жылдам қозғалады. Сондықтан, егер зеңбірек солтүстікке тікелей нысанаға бағытталса, Жердің айналуының нәтижесінде доп нысанадан сәл шығысқа (оң жаққа) түсер еді. Бірақ, егер зеңбірек шығысқа қарай атылса, ауытқу болмайды, өйткені зеңбірек пен нысана бір бағытта бірдей қашықтыққа қозғалады. Риччолидің айтуынша, ең шебер зеңбірекшілер достың зеңбірегіне тікелей оқ түсіре алатын еді; егер солтүстікке қарай ату кезінде мұндай ауытқу болса, олар оны анық байқаған болар еді. Риччоли бұл әсердің болмауы Жердің айналмайтынын көрсетеді деп тұжырымдады. Оның ойынша, дұрыс болды, өйткені ол сипаттаған әсер шындығында орын алады. Бүгінде ол 19 ғасырдың физигі Гаспар Густав Кориолис (1792–1843) есімімен Кориолис эффектісі деп аталады. Дегенмен, оңға қарай бұрылу, зеңбірек қай бағытта бағытталған болса да, болады (мұны түсіну үшін Риччоли заманынан гөрі физиканың терең білімі қажет). Дегенмен, сол кездегі зеңбірекшілер үшін бұл әсер тым шағын болар еді.

Жұлдыз өлшемі аргументі

Риччоли сондай-ақ Коперник теориясына қарсы аргументтер келтіру үшін жұлдыздарды телескоп арқылы бақылауды пайдаланды. Өз заманының кішкентай телескоптары арқылы қарағанда жұлдыздар кішкентай, бірақ айқын дискілер сияқты көрінетін. Бұл дискілер жалған еді – телескопқа кіретін жарық толқындарының дифракциясынан туындаған. Бүгінде олар 19 ғасырдың астрономы Джордж Бидделл Эйридің (1801–1892) құрметіне Айри дискілері деп аталады. Жұлдыздардың нақты дискілері әдетте тіпті ең жақсы қазіргі телескоптармен де көруге тым кішкентай. Бірақ 17 ғасырдың көп бөлігінде телескоп арқылы көрінетін осы дискілер жұлдыздардың нақты денелері деп есептелді. Коперник теориясында жұлдыздардың жылдық параллакс байқалмауының себебін түсіндіру үшін Жерден өте алыс қашықтықта болуы керек еді. Риччоли мен Грималди телескопты пайдаланып жұлдыз дискілерін көптеген рет өлшеді, осы процедураны егжей-тегжейлі сипаттап, кез келген адам оны қайталай алатындай етті. Содан кейін Риччоли өлшенген жұлдыздардың физикалық мөлшерін есептеді, олар Коперник теориясында параллакс көрсетілмеуі үшін қажеттідей алыс болуларымен қатар, телескоппен көрінетін мөлшерде де болуы үшін қандай болуы керек екенін анықтады. Нәтижесінде барлық жағдайларда жұлдыздар өте үлкен болып шықты – Күнді көлденең қылып көрсетті. Кейбір жағдайларда бір жұлдыздың мөлшері Тихо Браге сияқты жерорталық космологияны қолдайтындардың бағалауынша, бүкіл ғаламның мөлшерінен де асып түсетін. Телескоптағы жұлдыздардың көрінуі Коперник теориясы үшін тудырған бұл мәселені 1614 жылы Симон Мариус алғаш атап көрсетті, ол телескоп арқылы жұлдыз дискілерін бақылау Тихоник теориясын қолдайды деді. Бұл мәселені Мартин ван ден Хов (1605–1639) сияқты Коперникшілер де мойындады, ол жұлдыз дискілерін өлшеді және жұлдыздардың үлкен мөлшері мәселесі адамдарды Коперник теориясын қабылдамауға итермелеуі мүмкін екенін қабылдады.

Басқа да дәлелдер

Риччолидің "Жаңа Альмагест" кітабының 9-шы кітабында келтірген басқа да аргументтері әртүрлі болды. Олардың арасында мыналар талқыланды: Жер айналса, ғимараттар тұра ала ма, құстар ұша ала ма; ауыр заттардың қозғалысының қайсысы табиғи; ең қарапайым және әдемі аспан орналасуы неден тұрады; қозғалысқа аспан немесе Жер көбірек сәйкес келеді, және қайсысы оңайырақ, экономикалық тұрғыдан тиімдірек қозғалады; ғаламның ортасы – мәртебелірек пе, әлде кем мәртебелі орын ба; және тағы да басқалары. "Жаңа Альмагест" кітабындағы Коперникке қарсы көптеген аргументтердің түбі Тихо Брагеге қарсы аргументтерде жатыр. Риччоли Коперник жүйесіне қарсы күшпен талас жүргізді, тіпті жердің қозғалмайтынына қатысты кейбір дәлелдерге жауап беру мүмкін емес деп сипаттады. Дегенмен, ол кейбір Коперникке қарсы аргументтерді де жоққа шығарды, Жердің айналуын сезіну міндетті емес екені және ол ғимараттарды қиратпай, құстарды қалып қоймайды деген Коперникшілердің пікірін қолдады. Кейбір авторлар Риччолидің құпия Коперник болуы мүмкін екенін болжайды, өйткені оның иезуиттік лауазымы теорияға ресми түрде қарсы болуын талап еткен.

"Астрономия реформатасы" (Реформацияланған астрономия)

Риччолидің тағы бір көрнекті астрономиялық басылымы – оның 1665 жылы жарық көрген «Астрономия реформатасы» (Реформацияланған астрономия) – «Жаңа Альмагесттен» жартысы ғана болса да, тағы бір үлкен том. Екі кітаптың мазмұны айтарлықтай дәрежеде үндеседі; «Реформация астрономиясын» «Жаңа Альмагесттің» қысқартылған және жаңартылған нұсқасы деп қарастыруға болады. «Реформация астрономиясында» Сатурнның өзгеруі туралы толыққанды мәліметтер келтірілген. Юпитерге арналған бөлімде 1632 жылдың соңында Дюнисбург аббаты және өте жақсы телескоп иесі Леандер Бандиус жасаған Юпитердегі Ұлы Қызыл Дақтың ең ерте (немесе ең алғашқы) байқауының жазбасы бар. Сондай-ақ, Риччоли бұл бөлімде уақыт өте келе пайда болатын және жоғалып кететін Юпитердің бұлт белдеулері туралы хабарламаларды да қамтиды. «Реформацияланған астрономияда» физико-математикалық аргументтің пайда болуы Стефано дельи Анжелиге (1623–1697) Риччоли мен оның аргументіне «күтпеген, біршама құрметсіз және кейде бейшара шабуыл» жасауға мүмкіндік берді. Джеймс Грегори 1668 жылы Англияда құлайтын заттар мәселесі бойынша болған қоғамдық және жеке дау туралы есеп жариялады. Бұл Роберт Гуктың (1635–1703) Исаак Ньютонды (1642–1727) Корольдік қоғаммен ғылыми хат алмасуын қайта бастауға шақыруының және олардың құлайтын денелердің траекториясы туралы пікір алмасуының алғышарты болды, бұл «Ньютонның ойын «басқа істерден» бұрып, жер және аспан механикасын зерттеуге қайтарды». «Реформацияланған астрономияда» Иоганн Кеплердің эллиптикалық аспан механикасын қолдайтын жинақталған байқау деректеріне бейімделу көрінді: ол геогелиоцентрлік Тихония теориясына эллиптикалық орбиталарды енгізді. Риччоли Кеплердің идеяларын қабылдады, бірақ гелиоцентрлік теорияға қарсы болды. Шындығында, Анжелимен болған даудан кейін Риччолидің гелиоцентризмге деген көзқарасы қатаңдады.

Басқа жұмыстар

1644 және 1656 жылдар аралығында Риччоли топографиялық өлшеулермен шұғылданды, Гримальдимен бірге жұмыс істеп, Жердің ұзындығын және су мен құрлықтың арақатынасын анықтады. Дегенмен, әдістемелік қателер Снеллиус бірнеше жыл бұрын анықтаған меридиан доғасының градусын дәл өлшеуге мүмкіндік бермеді. Снеллиус шамамен 4000 метрге қателескен еді, ал Риччоли 10 000 метрден астам қателік жіберді. Риччоли 373 000 педке жетті, бірақ ежелгі Рим дәрежелері туралы мәліметтерде әрқашан 75 миллиария немесе 375 000 пед көрсетілген. Ол Mizar жұлдызын телескоп арқылы байқаған және оның екі жұлдыздан тұратынын анықтаған алғашқылардың бірі деп есептеледі; алайда Кастелли мен Галилей одан бұрын оны байқаған. Альфредо Динистің айтуынша, Риччоли Италияда да, шетелде де зор беделге ие болды, сонымен қатар қарсылыққа да тап болды, себебі ол – энциклопедиялық білімге ие ғалым ғана емес, сол заманғы космология, байқау астрономиясы және география саласындағы барлық маңызды мәселелерді түсіне білетін және талқылай алатын адам еді.

Таңдалған шығармалар

Риччолидің еңбектері латын тілінде.

Риччолидің просодия туралы кітаптарының таңдамалы басылымдары

Риччолидің әдебиет теориясы туралы кітаптары көп рет қайта жаңартылып, көптеген басылымдары жарық көрді. Prosodia Bonnoniensis reformata Болонья, 1655 Падуа, 1714 (екі том біріктіріліп, бір томға айналдырылды).