Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аурудың таралуы (165–180 жж.)
Disease outbreak (165–180 CE)
165–180 жылдары аралығындағы Антонин обасы, сондай-ақ Гален обасы деп те аталады (осы обаны сипаттаған грек дәрігері Галеннің атымен), Рим империясына әсер еткен ұзаққа созылған және қырыптыратын эпидемия болды. Бұл ауруды, шамасы, Жақын Шығыстағы жорықтан оралған сарбаздар жұқтырып, таратуы мүмкін. Ғалымдар көбінесе бұл обаның шешек болғанын айтады, бірақ қызылшақ та болжамдардың бірі, ал соңғы генетикалық дәлелдер шешектің ең ауыр түрі Еуропада одан әлдеқайда кейін пайда болғанын көрсетеді. 169 жылы бұл оба Рим императоры Луций Вердің өмірін қиған болуы мүмкін, ол Марк Аврелиймен бірге билік жүргізді. Бұл екі император бұрынғы император Антонин Пийдің асырауы арқасында таққа отырды, сол себепті олардың әулеттік аты Антонин осы пандемиямен байланысты болды. Көне дереккөздер бұл обаның, мүмкін, 165–166 жылдардың қысында, Луций Вердің парфян жорығы кезінде Римдіктер Месопотамияның Селеукия қаласын қоршағанда пайда болғанын көрсетеді. Аммиан Марцеллин обаның Галлияға және Рейн бойындағы легиондарға тарағанын хабарлайды. Евтропий империя халқының көп бөлігі осы таралудан қаза тапқанын айтады. Рим тарихшысы Кассий Дионың сөзіне қарағанда, ауру 189 жылы қайтадан басталып, Рим қаласында күніне 2000-ға дейін адамның өмірін алып, ауруға шалдыққандардың 25 пайызын құрады. Жалпы қаза болғандардың саны 5–10 миллионға жетеді деп есептеледі, бұл империя халқының шамамен 10 пайызын құрайды. Бұл ауру қалаларда және Рим армиясында ерекше қауіпті болды. Антонин обасы Рим империясының ықпалы, аумақтық бақылауы және халқының ең жоғары деңгейде болған, «Рим тыныштығы» деп аталатын кезеңнің соңғы жылдарында орын алды. Тарихшылар осы обаның империяға тигізген әсері туралы әртүрлі пікірде, оның пайда болғаннан кейінгі күрделі кезеңдерде. Тарихшылар Қытайдың Хан империясында біздің заманымыздың 2-ші ғасырының ортасы мен соңында осыған ұқсас обалар болғанын атап өтеді, бұл ондағы қиратушылық салдарға әкелді, және көне қытай тарихшылары Рим империясы деп санаған мемлекетпен дипломатиялық байланыс жасалғанын мәлімдеді. Археологиялық жазбаларға сүйенсек, римдіктердің Үнді мұхитындағы саудасы, римдік Мысыр порттарынан Үнді субконтинентіне және Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін созылған, обадан кейін елеулі кері кетуге ұшыраған сияқты.
The Antonine Plague of AD 165 to 180, also known as the Plague of Galen (after Galen, the Greek physician who described it), was a prolonged and destructive epidemic, which impacted the Roman Empire. It was possibly contracted and spread by soldiers who were returning from campaign in the Near East. Scholars generally believe the plague was smallpox, although measles has also been suggested, and recent genetic evidence strongly suggests that the most severe form of smallpox only arose in Europe much later. In AD 169 the plague may have claimed the life of the Roman emperor Lucius Verus, who was co regnant with Marcus Aurelius. These two emperors had risen to the throne by virtue of being adopted by the previous emperor, Antoninus Pius, and as a result, their family name, Antoninus, has become associated with the pandemic. Ancient sources agree that the plague is likely to have appeared during the Roman siege of the Mesopotamian city of Seleucia in the winter of 165–166, during the Parthian campaign of Lucius Verus. Ammianus Marcellinus reported that the plague spread to Gaul and to the legions along the Rhine. Eutropius stated that a large proportion of the empire's population died from this outbreak. According to the contemporary Roman historian Cassius Dio, the disease broke out again 9 years later in 189 AD and caused up to 2,000 deaths a day in the city of Rome, 25% of those who were affected. The total death count has been estimated at 5–10 million, roughly 10% of the population of the empire. The disease was particularly deadly in the cities and in the Roman army. The Antonine plague occurred during the last years of what is called the Pax Romana, the high point in the influence, territorial control, and population of the Roman Empire. Historians differ in their opinions of the impact of the plague on the empire in the increasingly troubled eras after its appearance. Historians have noted similar plagues in the Han Empire of China during the mid to late 2nd century AD that caused devastating effects there, at a time when ancient Chinese historians claimed diplomatic contacts were made with what they perceived to be the Roman Empire. Based on archaeological records, Roman commercial activity in the Indian Ocean extending to the Indian subcontinent and Southeast Asia from ports of Roman Egypt seems to have suffered a major setback after the plague.
Экономикалық өсім мен денсаулықтың нашарлауы
Ежелгі әлемде індеттер жиі кездесетін, бірақ Антонин обасы Рим империясының алғашқы белгілі пандемиясы болды. Антонин обасы Рим империясының барлық аймақтарына, және мүмкін Қытайға дейін таралып, миллиондаған адамды қамтыды. Пандемия Римнің көбінесе "алтын ғасыры" деп аталатын соңғы жылдары, император Марк Аврелийдің билігі тұсында басталды. Сол кезде Рим империясының халқы шамамен 75 миллион адамды құрады, бұл сол уақытта тіршілік ететін адамдардың төрттен бірі болатын. Тарихшылардың көпшілігі Рим империясының халқы Антонин обасы пайда болған кезде ең жоғары деңгейге жеткенін, ал одан кейін халық саны азайғанын мойындайды. Рим империясының экономикалық гүлденуіне қарамастан, пандемияға ыңғайлы жағдайлар болды. Халықтың денсаулығы нашар еді. Халықтың 20 пайызы – ежелгі стандарттармен қарағанда үлкен көрсеткіш – жүздеген қалалардың бірінде тұрды; Рим, шамамен миллион халқымен, ең ірісі болды. Қалалар тіпті жақсы жағдайда да "демографиялық шұңқыр" болып табылды. Өлім-жітім туудан асып түсті, ал қала халқын сақтау үшін тұрақты түрде жаңа тұрғындардың келуі қажет болды. Балалардың жартысынан астамы ересек жасқа жетпей қайтыс болғандықтан, орташа өмір сүру ұзақтығы жиырмадан аспайтын еді. Қала халқының тығыздығы мен нашар санитарлық жағдай аурулардың қаупін арттырды. Рим империясының кең аумақтарын құрлық және теңіз арқылы байланыстыру жұқпалы аурулардың бір аймақтан екіншісіне жылдам таралуын жеңілдетті, бұл кішкентай, географиялық жағынан шектеулі қоғамдарда мүмкін емес еді. Империяда жұқпалы аурулардың эпидемиясы жиі кездесетін, б.з.д. 43 жылдан 148 жылға дейін тоғыз жағдай тіркелген. Байлар да денсаулықсыз жағдайдан зардап шекті. Император Марк Аврелийдің он төрт баласының тек екеуі ғана ересек жасқа жеткені белгілі. Тамақтану деңгейі мен аурудың таралуын бағалау үшін халықтың орташа бойының көрсеткіші қолданылады. Мыңдаған қаңқаларды зерттеу нәтижесінде орташа римдік адам Римге дейінгі Италия және орта ғасырлардағы Римнен кейінгі қоғамдардың адамдарына қарағанда аласа болғаны анықталды. Тарихшы Кайл Харпердің пікірінше, "тарихта соңғы рет емес, әлеуметтік дамудың шапшаңдығы биологиялық кері әсерге әкелді". Дамудың үдеуіне қарамастан, Еуропадағы орташа бой 1000-1800 жылдар аралығында өспеді, ал 5 және 6 ғасырлардағы соңғы антик кезеңде өсті.
Epidemics were common in the ancient world, but the Antonine plague was the first known pandemic of the Roman Empire. The Antonine plague spread throughout the Roman Empire, and perhaps other areas, including China, and infected many millions of people. The pandemic erupted during the last years of what is often considered the "golden age" of Rome during the reign of co emperor Marcus Aurelius. The Roman Empire at that time had a population estimated at 75 million people, about one fourth of all human beings then living. Historians generally agree that the population of the Roman Empire peaked at about the time that the Antonine Plague appeared and, thereafter, population declined. The economic prosperity of the Roman Empire notwithstanding, the conditions were propitious for a pandemic. The population was unhealthy. About 20 percent of the population—a large percentage by ancient standards—lived in one of hundreds of cities; Rome, with a population estimated at one million, being the largest. The cities were a "demographic sink" even in the best of times. The death rate exceeded the birth rate and a constant in migration of new residents was necessary to maintain the urban population. As perhaps more than one half of children died before reaching adulthood, the average life expectancy at birth was only in the mid twenties. Dense urban populations and poor sanitation contributed to the dangers of disease. The connectivity by land and sea between the vast territories of the Roman Empire made the transfer of infectious diseases from one region to another easier and more rapid than it was in smaller, more geographically confined societies. Epidemics of infectious diseases in the empire were common, with nine recorded between 43 BC and 148 AD. The rich were not immune to the unhealthy conditions. Only two of emperor Marcus Aurelius' fourteen children are known to have reached adulthood. A good indicator of nutrition and the disease burden is the average height of the population. The conclusion of the study of thousands of skeletons is that the average Roman was shorter in stature than the people of pre Roman societies of Italy and the post Roman societies of the Middle Ages. The view of historian Kyle Harper is that "not for the last time in history, a precocious leap forward in social development brought biological reverses". Despite increasing development, average height did not increase in Europe between 1000 and 1800, while it increased in the 5th and 6th centuries during late antiquity.
Аурудың таралуы
Дәстүрлі римдік көзқарас бойынша, Антонин обасының себебі Луций Верустың парфяндық жорығы кезінде Рим армиясының Селеукия қаласындағы ғибадатхананы бұзуымен байланысты болды. Содан кейін сарбаздар 166 жылдың басында Парфян империясынан Рим империясына осы обаны әкелді. Алайда, обаның алғашқы құжатталған жағдайы 165 жылы Смирнада (Рим Анатолиясында) тіркелді, онда шешен Элий Аристид бұл аурудан көз жұмуға асығып қалды. Оба шығыстан батысқа қарай таралып, 166 жылы Римге, ал 172 жылы империяның дерлік барлық бұрышына жетті. Императордың серіктесі Луций Верус 169 жылы осы обадан қайтыс болды, және бұл ауру Рим армиясын қиратты. Оба шамамен 180 жылға дейін жалғасты, ал Дио Кассиус 189 жылы Рим қаласын тағы бір эпидемияның шалғанын хабарлады. Бір күні қалада екі мыңға жуық адам көз жұмды. Бұл жаңа эпидемияның немесе Антонин обасының қайталануының Рим қаласынан тыс империяға қандай әсер еткені белгісіз.
The traditional Roman view attributed the cause of the Antonine plague to the violation by the Roman army of a temple in the city of Seleucia during the Parthian campaign of Lucius Verus, then the soldiers carried it back to the Roman Empire from the Parthian Empire in early 166. However, the first documented case of the plague was in Smyrna (in Roman Anatolia) in 165 where the orator Aelius Aristides almost died from the disease. From the east the plague spread westward reaching Rome in 166 and nearly every corner of the empire by 172. The co emperor Lucius Verus died from the plague in 169 and it ravaged the Roman army. The plague endured until about 180 and another epidemic, possibly related, is reported by Dio Cassius to have struck the city of Rome in 189. Two thousand people in the city often died on a single day. Whether this new epidemic, or recurrence of the Antonine plague, impacted the empire outside the city of Rome is unknown.
Эпидемиология
166 жылы эпидемия кезінде грек дәрігері және жазушысы Гален Римнен Кіші Азиядағы үйіне сапар шегіп, 168 жылы Римге оралды, оны екі Август, императорлар Марк Аврелий мен Луций Вер шақырды. 168/69 жылдың қысында Аквилеяда орналасқан әскерлер арасында індет болған кезде ол қатысты. Гален өзінің байқауларын және эпидемияны сипаттауды "Эмдеу әдісі" ("Methodus Medendi") трактатында қысқаша жазды, ал басқа да мәліметтерді өзінің көптеген жазбаларында таратып берді. Ол індетті "үлкен" және ұзаққа созылатын деп сипаттап, қызба, диарея, жұтқыншақ қабынуы, сондай-ақ кейде құрғақ, кейде іріңді бөртпелердің, аурудың тоғызыншы күні пайда болатынын атады. Гален берген ақпарат аурудың нақты табиғатын анықтамайды, бірақ ғалымдар көбінесе оны шешекке ұқсас деп санайды. Тарихшы Уильям Х. МакНилл Антонин обасы мен кейінірек Киприан обасы (251–шамамен 270 жылдар) екі түрлі аурудың – шешек пен қызылшаның таралуы болғанын, бірақ олардың реті осылай болғаны міндетті емес деп тұжырымдайды. Еуропа халқына екі обадан келген ауыр залал адамдардың бұрын ешқайсысымен кездеспегенін көрсетеді, бұл аман қалғандарға иммунитет сыйлады. Басқа тарихшылар екі таралудың да шешекпен байланысты болғанын айтады. Бұл пікірді 1000 жылдан кейін қызылшаның эволюциясын көрсететін молекулалық зерттеулер де қолдайды. Дегенмен, Галеннің Антонин обасы туралы сипаттамасы шешек туралы мәліметтермен толық сәйкес келмейді.
In 166, during the epidemic, the Greek physician and writer Galen traveled from Rome to his home in Asia Minor and returned to Rome in 168, when he was summoned by the two Augusti, the co emperors Marcus Aurelius and Lucius Verus. He was present at the outbreak among troops stationed at Aquileia in the winter of 168/69. Galen briefly recorded observations and a description of the epidemic in the treatise Methodus Medendi ("Method of Treatment"), and he scattered other references to it among his voluminous writings. He described the plague as "great" and of long duration, and mentioned fever, diarrhea, and pharyngitis as well as a skin eruption, sometimes dry and sometimes pustular, that appeared on the 9th day of the illness. The information that was provided by Galen does not unambiguously identify the nature of the disease, but scholars have generally preferred to diagnose it as smallpox. The historian William H. McNeill asserts that the Antonine Plague and the later Plague of Cyprian (251–c. 270) were outbreaks of two different diseases, one of smallpox and one of measles but not necessarily in that order. The severe devastation to the European population from the two plagues may indicate that people had no previous exposure to either disease, which brought immunity to survivors. Other historians believe that both outbreaks involved smallpox. The latter view is bolstered by molecular estimates that place the evolution of measles sometime after 1000 AD. However, Galen's description of the Antonine Plague is not completely consistent with smallpox.
Әсері
Тарихшылар Антонин обасының Римге тигізген әсеріне қатысты пікірлерде келіспейді. Бір топтары үшін бұл оба Рим империясының құлдырауының бастауы болды. Ал енді біреулері үшін бұл Гален және басқа жазушылар сипаттаған, бірақ империяның әртүрлі аймақтарын жиі қиратып келген басқа індеттерден аздап ғана қауіпті, маңызды емес оқиға болды. Пандемиядан қаза тапқандардың саны Рим империясының халқының 2-ден 33%-ына дейін, яғни 1,5-тен 25 миллионға дейін жетеді деген болжам бар. Көптеген зерттеулерде империяның жалпы халқының шамамен 10%-ы (7,5 миллион адам) қаза тапқандығы, ал қалалар мен армияда бұл көрсеткіш 15%-ға дейін жеткендігі айтылады. Егер бұл пандемия шынымен де шешек болса, онда жұқтырғандардың шамамен 25%-ы көз жұмыпты, себебі шешектен аман қалу көрсеткіші көбінесе 75% шамасында, яғни 4 адамның 3-і тірі қалады. Бұл тұрғыдағы дәстүрлі көзқарасты Бартольд Георг Нибур (1776–1831) білдірген: «Марк Аврелийдің билігі әдебиет пен өнер саласындағы көптеген нәрселерде шешімді кезең болғандықтан, осы дағдарыстың осы обаның салдарынан туындағанына күмәнім жоқ. Ежелгі әлем Марк Аврелийдің билігінде болған обаның салдарынан еңсесін жимай қалды». Соңғы кездегі ғалым Кайл Харпер де осыған ұқсас пікір білдірді: пандемия «Римнің тағдыры туралы әңгімеде маңызды орынға ие болуға лайық». Алайда, алты тарихшыдан тұратын топ Харпер және басқалардың бұл обаға қатысты «қиын» позициясын «апаттық нәтижеге әкелгенін көрсететін зерттеулерді назарға алмағандықтары үшін» сынға алды, бірақ тарихшылар «ауру мен климаттың Харпер сипаттаған әсерге қандай да бір деңгейде әсер еткеніне күмәндана алмаймыз» деп мәлімдеді. Кейбір тарихшылар бұл эпидемияның медицина құдайы Асклепийге табынушылықтың күшеюіне себеп болғанын болжайды; алайда, эпиграфикалық деректер мұндай табынушылықтың кеңіне таралуын растамайды.
Historians differ in their assessment of the impact of the Antonine Plague on Rome. To some, the plague was the beginning of the decline of the Roman Empire. To others, it was a minor event, documented by Galen and other writers but only slightly more deadly than other epidemics which frequently ravaged parts of the empire. Estimates of the fatalities from the pandemic range from 2 to 33% of the Roman Empire's population with deaths between 1.5 and 25 million people. Most estimates coalesce around a fatality rate of about 10% (7.5 million people) of the total population of the empire with death rates of up to 15% in the cities and the army. If the pandemic was indeed smallpox, the number who died would have probably been about 25% of those infected as the survival rate from smallpox is often around 75%, or 3 out of 4 people infected. The traditional view was expressed by Barthold Georg Niebuhr (1776–1831) who concluded that "as the reign of Marcus Aurelius forms a turning point in so many things, and above all in literature and art, I have no doubt that this crisis was brought about by that plague The ancient world never recovered from the blow inflicted on it by the plague which visited it in the reign of Marcus Aurelius." More recently, scholar Kyle Harper said something similar: the pandemic "in any account of Rome's destiny merit[s] a place squarely in the forefront." To the contrary, a team of six historians questioned the "extreme" position of Harper and others on this plague as "ignoring scholarship that suggests it had a less than catastrophic outcome," but the historians affirmed that "we do not doubt that disease and climate had some of the impact Harper describes." Some historians have hypothesized that the epidemic resulted in a surge in the popularity of the cult of Asclepius, the god of medicine; the epigraphic record, however, shows no evidence of such increase in the cult's popularity.
Рим әскеріне әсері
Ежелгі жылнамашылар індетті Рим әскері үшін апат ретінде бейнелейді, әскер "дегенге дейін азайып кеткен". Бұл 166 жылы Маркоман соғыстарының басында болды, сол кезде герман тайпалары Дунай өзенінің оңтүстігіндегі, қазіргі Чехия мен Словакиядағы және оңтүстік Италияға дейінгі Рим аумағына шабуыл жасады. Індеттің салдарынан Марк Аврелий "гладиаторлар, құлдар және қарақшылар" қатарынан қосымша сарбаздарды жинап, оларды оқытуға мәжбүр болды. Екі жылдық үзілістен кейін, 169 жылы император герман тайпаларына қарсы шабуылға көшті. 171 жылға қарай Рим әскері басқыншыларды Рим аумағынан ығыстырып шығарды. Соғыс 180 жылға дейін, Марк Аврелий қайтыс болғанға дейін, мүмкін індеттен қайтыс болғанға дейін, үздік-кездікпен жалғасты. Індет герман тайпаларына да әсер еткен болуы мүмкін.
The ancient chroniclers portray the plague as a disaster for the Roman army with the army "reduced almost to extinction." This came in 166 at the beginning at the Marcomannic Wars in which Germanic tribes were invading Roman territory south of the middle Danube River in what is now the Czech Republic and Slovakia, and south to Italy. The impact of the plague forced Marcus Aurelius to recruit and train additional soldiers from among "gladiators, slaves, and bandits." After a delay of two years, in 169 the emperor launched an attack against the Germanic tribes. By 171, the Roman army had driven the invaders out of Roman territory. The war would continue sporadically until 180 when Marcus Aurelius died, possibly of the plague. The plague may also have impacted the Germanic tribes.
Үнді мұхиты саудасы және Хан Қытай
Ге Хунг дәстүрлі қытай медицинасының тұңғыш авторы болғанымен, тарихшы Рафе де Креспиньи Шығыс Хан империясын Хуан императорының (146–168 жж.) және Линг императорының (168–189 жж.) тұсында қампқан обалардың – 151, 161, 171, 173, 179, 182 және 185 жылдары болған шабуылдардың – Еуразияның батыс бөлігіндегі Антонин обасымен байланысты болуы мүмкін деген ойға келді. Де Креспиньи бұл обалардың Жанг Цзюдің (184 ж. қайтыс болған) бастаған, мыңжылдық күтушілік діни қозғалысының пайда болуына әкелгенін айтады, ол апатты Сары Туран көтерілісін (184–205) бастады. Ол сондай-ақ, 166 жылы Антонин обасының басталуының «дакин» (Рим империясы) елшілігінің Цзяочжиге (Солтүстік Вьетнам) келуімен және Хуан императорының сарайын аралауымен, «Андунды» (安敦; Маркус Аврелий Антонин немесе оның ізашары Антонин Пийдің транслитерациясы) өкілдік ететінін мәлімдеуімен бірдей келуінің «жай ғана сәйкестік болуы мүмкін» деді. Рауль Маклафлин 166 жылы Хан сарайына келген римдіктердің Римнің Қиыр Шығыспен сауда жасауының жаңа дәуірін ашуы мүмкін еді, бірақ бұл «көп нәрседен де қауіптінің» алғы күрсіні болды. Маклафлин обаның Орталық Азияда, белгілі бір оқшауланған халық тобынан пайда болғанын, содан кейін қытай және рим әлемдеріне тарағанын болжады. Алайда, Косма Индикоплеусттің 6 ғасылғы христиандық «Топографиясы» көрсеткендей, Римнің Үнді мұхитына, әсіресе жібек және дәмдеуіш саудасына жасаған теңіз саудасы тоқтаған жоқ, Мысыр мұсылман Рашид халифатына қарағанға дейін жалғасты.
Although Ge Hong was the first writer of traditional Chinese medicine who accurately described the symptoms of smallpox, the historian Rafe de Crespigny mused that the plagues afflicting the Eastern Han Empire during the reigns of Emperor Huan of Han (r. 146–168) and Emperor Ling of Han (r. 168–189) – with outbreaks in 151, 161, 171, 173, 179, 182, and 185 – were perhaps connected to the Antonine plague on the western end of Eurasia. De Crespigny suggests that the plagues led to the rise of the cult faith healing millenarian movement led by Zhang Jue (d. 184), who instigated the disastrous Yellow Turban Rebellion (184–205). He also stated that "it may be only chance" that the outbreak of the Antonine plague in 166 coincides with the Roman embassy of "Daqin" (the Roman Empire) landing in Jiaozhi (northern Vietnam) and visiting the Han court of Emperor Huan, claiming to represent "Andun" (安敦; a transliteration of Marcus Aurelius Antoninus or his predecessor Antoninus Pius). Raoul McLaughlin wrote that the Roman subjects visiting the Han Chinese court in 166 could have ushered in a new era of Roman Far East trade, but it was a "harbinger of something much more ominous" instead. McLaughlin surmised that the origins of the plague lay in Central Asia, from some unknown and isolated population group, which then spread to the Chinese and the Roman worlds. However, as evidenced by the 6th century Christian Topography by Cosmas Indicopleustes, Roman maritime trade into the Indian Ocean, particularly in the silk and spice trades, certainly did not cease but continued until the loss of Egypt to the Muslim Rashidun Caliphate.
Жалпы және келтірілген сілтемелер
Бруун, Кристер, "Антонин обасы және "Үшінші ғасырдағы дағдарыс", Оливье Хекстер, Герда де Клеййн, Даниэль Слоутжес (ред.), *Crises and the Roman Empire: Proceedings of the Seventh Workshop of the International Network Impact of Empire*, Ниймеген, 2006 жылғы 20-24 маусым. Лейден/Бостон: Брилл, 2007 (Империяның әсері, 7), 201–218. де Креспиньи, Рафе (2007). *Кейінгі Хань дәуірінен Үш патшалыққа дейінгі өмірбаяндық сөздік* (б.з. 23–220 ж.). Лейден: Koninklijke Brill, 514–515 бб. Гиллиам, Дж. Ф. "Марк Аврелий тұсындағы оба". *American Journal of Philology* 82.3 (1961 жылғы шілде), 225–251 бб. Хилл, Джон Э. (2009). *Римге Жейд қақпасы арқылы: Кейінгі Хань дәуірінде Жібек жолдарының зерттелуі, біздің заманымыздың бірінші–екінші ғасырлары*. BookSurge. Марк Аврелий. *Ойлар* IX.2. Максвелл Станифорт аудармасы және кіріспесі, Penguin, Нью-Йорк, 1981. МакНилл, Уильям Х. *Ауырулар және халықтар*. Bantam Doubleday Dell Publishing Group, Inc., Нью-Йорк, 1976. Паллейблэнк, Эдвин Г. "Хань Қытайына белгілі Рим империясы". *Journal of the American Oriental Society*, 119 том (1999), 71–79 бб. Зинссер, Ханс. *Тышқандар, құрттар және тарих: Аурулар, обалар мен жұқпалы аурулардың тарихы* (1935). 1996 жылы Black Dog & Leventhal Publishers, Inc. баспасында қайта басылды.
Bruun, Christer, "The Antonine Plague and the 'Third Century Crisis, in Olivier Hekster, Gerda de Kleijn, Danielle Slootjes (ed. ), Crises and the Roman Empire: Proceedings of the Seventh Workshop of the International Network Impact of Empire, Nijmegen, June 20–24, 2006. Leiden/Boston: Brill, 2007 (Impact of Empire, 7), 201–218. de Crespigny, Rafe (2007). A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD). Leiden: Koninklijke Brill, pp. 514–515, Gilliam, J. F. "The Plague Under Marcus Aurelius". American Journal of Philology 82.3 (July 1961), pp. 225–251. Hill, John E. (2009). Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes during the Later Han Dynasty, First to Second Centuries CE. BookSurge. Marcus Aurelius. Meditations IX.2. Translation and Introduction by Maxwell Staniforth, Penguin, New York, 1981. McNeill, William H. Plagues and Peoples. Bantam Doubleday Dell Publishing Group, Inc., New York, 1976. Pulleyblank, Edwin G. "The Roman Empire as Known to Han China", Journal of the American Oriental Society, Vol. 119 (1999), pp. 71–79
Zinsser, Hans. Rats, Lice and History: A Chronicle of Disease, Plagues, and Pestilence (1935). Reprinted by Black Dog & Leventhal Publishers, Inc. in 1996. .