Кіріспе
Пайда табуға ұмтылуды қозғайтын динамика, капитализмнің басты қағидасы. Капитал жинақтау – бұл ақша немесе кез келген қаржы активтерін пайдаға, жалдама ақыға, пайызға, роялтиге немесе капиталдық табысқа айналдыру арқылы бастапқы ақшалай құнын арттыру мақсатымен инвестициялауға негізделген процесс. Капитал жинақтаудың мақсаты – жаңа тұрақты және айналымдық капитал құру, қолданыстағыларын кеңейту және жаңарту, әлеуметтік-мәдени шаралардың материалдық базасын дамыту, сондай-ақ резервтер мен тәуекелден қорғану үшін қажетті ресурстарды қалыптастыру. Капитал жинақтау процесі капитализмнің негізін құрайды және капиталистік экономикалық жүйенің ерекше белгілерінің бірі болып табылады.
Capital accumulation is the dynamic that motivates the pursuit of profit, involving the investment of money or any financial asset with the goal of increasing the initial monetary value of said asset as a financial return whether in the form of profit, rent, interest, royalties or capital gains. The aim of capital accumulation is to create new fixed and working capitals, broaden and modernize the existing ones, grow the material basis of social cultural activities, as well as constituting the necessary resource for reserve and insurance. The process of capital accumulation forms the basis of capitalism, and is one of the defining characteristics of a capitalist economic system.
Жинақталуды өлшеу
Жинақтауды инвестициялардың ақшалай құны, қайта инвестицияланған табыстың сомасы немесе меншіктегі активтер құнының өзгеруі (капитал қорының өсуі) ретінде өлшеуге болады. Мемлекеттік статистиктер компаниялардың баланстарын, салық деректерін және тікелей сараптамаларды негізге ала отырып, ұлттық есептер, ұлттық төлемдер балансы және қаржы ағыны статистикасы мақсатында жалпы инвестициялар мен активтерді бағалайды. Әдетте, резервтік банктер мен Қаржы министрлігі осы деректерді түсіндіру және талдау жүргізеді. Стандартты көрсеткіштерге капитал құрау, жалпы негізгі капитал құрау, негізгі капитал, үй шаруашылықтарының активтері және тікелей шетелдік инвестициялар жатады. Халықаралық валюта қоры, ЮНКТАД, Әлемдік банк тобы, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) және Халықаралық есептесулер банкі сияқты ұйымдар әлемдік тенденцияларды бағалау үшін ұлттық инвестициялық деректерді пайдаланады. АҚШ бойынша деректерді Экономикалық талдау бюросы, Еуропа бойынша – Eurostat, ал Жапония бойынша – Жапонияның Статистикалық басқармасы ұсынады. Инвестициялық ақпараттың басқа да пайдалы көздері – Fortune, Forbes, The Economist, Business Week сияқты бизнес журналдары, сондай-ақ түрлі корпоративтік "бақылаушы" ұйымдар мен үкіметтік емес ұйымдардың жарияланымдары болып табылады. "Кіріс және байлықты қарастыру" (Review of Income and Wealth) – беделді ғылыми журнал. АҚШ үшін "Аналитикалық перспективалар" құжаты (жылдық бюджетке қосымша) бүкіл елге қатысты байлық пен капиталды бағалауға қатысты пайдалы мәліметтер ұсынады.
Сұраныспен байланысты өсу үлгілері
Макроэкономикада, Харрод-Домар моделіне сәйкес, жинақтау көрсеткіші және капитал коэффициенті жинақтау мен өсудің маңызды факторлары ретінде қарастырылады, барлық жинақталған қаражат негізгі инвестицияларды қаржыландыруға жұмсалады деп есептеледі. Негізгі капиталдың нақты қорының өсу деңгейі:
where is the real national income. If the capital output ratio or capital coefficient is constant, the rate of growth of is equal to the rate of growth of This is determined by (the ratio of net fixed investment or saving to ) and
A country might, for example, save and invest 12% of its national income, and then if the capital coefficient is 4:1 (i. e. $4 billion must be invested to increase the national income by 1 billion) the rate of growth of the national income might be 3% annually. However, as Keynesian economics points out, savings do not automatically mean investment (as liquid funds may be hoarded for example). Investment may also not be investment in fixed capital (see above). Assuming that the turnover of total production capital invested remains constant, the proportion of total investment which just maintains the stock of total capital, rather than enlarging it, will typically increase as the total stock increases. The growth rate of incomes and net new investments must then also increase, in order to accelerate the growth of the capital stock. Simply put, the bigger capital grows, the more capital it takes to keep it growing and the more markets must expand. The Harrodian model has a problem of unstable static equilibrium, since if the growth rate is not equal to the Harrodian warranted rate, the production will tend to extreme points (infinite or zero production). The Neo Kaleckians models do not suffer from the Harrodian instability but fails to deliver a convergence dynamic of the effective capacity utilization to the planned capacity utilization. For its turn, the model of the Sraffian Supermultiplier grants a static stable equilibrium and a convergence to the planned capacity utilization. The Sraffian Supermultiplier model diverges from the Harrodian model since it takes the investment as induced and not as autonomous. The autonomous components in this model are the Autonomous Non Capacity Creating Expenditures, such as exports, credit led consumption and public spending. The growth rate of these expenditures determines the long run rate of capital accumulation and product growth.
мұнда – нақты ұлттық табыс. Егер капиталдың өнімге қатынасы немесе капитал коэффициенті тұрақты болса, онда өсу деңгейі өсу деңгейіне тең болады. Бұл (таза негізгі инвестициялар немесе жинақтардың) қатынасымен анықталады және .
where is the real national income. If the capital output ratio or capital coefficient is constant, the rate of growth of is equal to the rate of growth of This is determined by (the ratio of net fixed investment or saving to ) and
A country might, for example, save and invest 12% of its national income, and then if the capital coefficient is 4:1 (i. e. $4 billion must be invested to increase the national income by 1 billion) the rate of growth of the national income might be 3% annually. However, as Keynesian economics points out, savings do not automatically mean investment (as liquid funds may be hoarded for example). Investment may also not be investment in fixed capital (see above). Assuming that the turnover of total production capital invested remains constant, the proportion of total investment which just maintains the stock of total capital, rather than enlarging it, will typically increase as the total stock increases. The growth rate of incomes and net new investments must then also increase, in order to accelerate the growth of the capital stock. Simply put, the bigger capital grows, the more capital it takes to keep it growing and the more markets must expand. The Harrodian model has a problem of unstable static equilibrium, since if the growth rate is not equal to the Harrodian warranted rate, the production will tend to extreme points (infinite or zero production). The Neo Kaleckians models do not suffer from the Harrodian instability but fails to deliver a convergence dynamic of the effective capacity utilization to the planned capacity utilization. For its turn, the model of the Sraffian Supermultiplier grants a static stable equilibrium and a convergence to the planned capacity utilization. The Sraffian Supermultiplier model diverges from the Harrodian model since it takes the investment as induced and not as autonomous. The autonomous components in this model are the Autonomous Non Capacity Creating Expenditures, such as exports, credit led consumption and public spending. The growth rate of these expenditures determines the long run rate of capital accumulation and product growth.
Мысалы, ел өзінің ұлттық табысының 12% -ын жинап, инвестициялауы мүмкін, ал капитал коэффициенті 4:1 болса (яғни ұлттық табысты 1 миллиардқа арттыру үшін 4 миллиард доллар инвестиция салу қажет), онда ұлттық табыстың өсу деңгейі жылына 3% болуы мүмкін. Алайда, Кейнсиандық экономика көрсеткендей, жинақтар автоматты түрде инвестицияны білдірмейді (мысалы, қолма-қол ақша жинақталуы мүмкін). Инвестиция сондай-ақ негізгі капиталға инвестиция болмауы да мүмкін (жоғарыда қараңыз). Егер инвестицияланған жалпы өндірістік капиталдың айналымы тұрақты болып қала берсе, жалпы капиталдың қорын кеңейтудің орнына оны сақтап қалуға жұмсалатын жалпы инвестицияның үлесі жалпы қордың өсуімен бірге артады. Осылайша, капиталдың өсуін үдету үшін табыс пен жаңа инвестициялардың өсу деңгейі де артуы керек. Қысқасы, капитал неғұрлым ірі болса, оны одан әрі дамыту үшін соғұрлым көп капитал қажет, және нарықтардың көлемі де соғұрлым кеңейе түсуі керек. Харродиандық модельде тұрақсыз статикалық тепе-теңдік мәселесі бар, себебі егер өсу деңгейі Харродиандық кепілдендірілген деңгейге тең болмаса, өндіріс шектен шығып (шеңберсіз немесе нөлдік өндіріс) кетуге бейім. Нео-Калецкий модельдері Харродиандық тұрақсыздықтан зардап шекпейді, бірақ тиімді қуатты пайдаланудың жоспарланған қуатты пайдалануға жақындасу динамикасын қамтамасыз ете алмайды. Ал Сраффиандық Суперкөбейткіш моделі статикалық тұрақты тепе-теңдікке және жоспарланған қуатты пайдалануға жақындасуға мүмкіндік береді. Сраффиандық Суперкөбейткіш моделі Харродиандық модельден өзгеше, себебі ол инвестицияны автономды емес, туындаған деп қарастырады. Бұл модельдегі автономды компоненттер – экспорт, несиеге байланысты тұтыну және мемлекеттік шығындар сияқты сыйымдылықты жаратпайтын автономды шығындар. Осы шығыстардың өсу деңгейі капиталдың жинақталуының және өнімнің өсуінің ұзақ мерзімді деңгейін анықтайды.
where is the real national income. If the capital output ratio or capital coefficient is constant, the rate of growth of is equal to the rate of growth of This is determined by (the ratio of net fixed investment or saving to ) and
A country might, for example, save and invest 12% of its national income, and then if the capital coefficient is 4:1 (i. e. $4 billion must be invested to increase the national income by 1 billion) the rate of growth of the national income might be 3% annually. However, as Keynesian economics points out, savings do not automatically mean investment (as liquid funds may be hoarded for example). Investment may also not be investment in fixed capital (see above). Assuming that the turnover of total production capital invested remains constant, the proportion of total investment which just maintains the stock of total capital, rather than enlarging it, will typically increase as the total stock increases. The growth rate of incomes and net new investments must then also increase, in order to accelerate the growth of the capital stock. Simply put, the bigger capital grows, the more capital it takes to keep it growing and the more markets must expand. The Harrodian model has a problem of unstable static equilibrium, since if the growth rate is not equal to the Harrodian warranted rate, the production will tend to extreme points (infinite or zero production). The Neo Kaleckians models do not suffer from the Harrodian instability but fails to deliver a convergence dynamic of the effective capacity utilization to the planned capacity utilization. For its turn, the model of the Sraffian Supermultiplier grants a static stable equilibrium and a convergence to the planned capacity utilization. The Sraffian Supermultiplier model diverges from the Harrodian model since it takes the investment as induced and not as autonomous. The autonomous components in this model are the Autonomous Non Capacity Creating Expenditures, such as exports, credit led consumption and public spending. The growth rate of these expenditures determines the long run rate of capital accumulation and product growth.
Марксистік ұғым
Маркс капитал жинақтау немесе капиталдың шоғырлануы туралы идеяны Чарльз Фурье, Луи Бланк, Виктор Консидерант және Константин Пеккюр сияқты ерте социалистік жазушылардан қарыз алды. Карл Маркстың саяси экономиканы сынауында капитал жинақтау – бұл пайданың экономикаға қайта инвестициялануы, капиталдың жалпы көлемін ұлғайту процесі. Маркс капиталды кеңейе беретін құн ретінде түсінді, яғни, басқаша айтқанда, әдетте ақшамен өлшенетін, адам еңбегі арқылы үлкен құнға айналатын және пайда ретінде алынатын капитал сомасы ретінде. Осы тұста капитал капиталистердің қосымша құн (артық құн) алу үшін пайдаланатын экономикалық немесе коммерциялық актив құны ретінде анықталады. Бұл үшін құнды заттарды меншікке алуға және иеленуге, сондай-ақ сауда құқықтарын орнатуға мүмкіндік беретін меншік қатынастары қажет.
Артық жинақталу және дағдарыс
Марксистік капитал жинақталуы мен капитализмнің дамуын талдау өндірістік күштердің кеңеюімен туындайтын жүйелік мәселелерді анықтайды. Капиталдың шамадан тыс жинақталуының дағдарысы пайда деңгейі экономикадағы жаңа, тиімді инвестиция мүмкіндіктерінен асып кеткенде туындайды, бұл капиталдың органикалық құрамының (капиталға жұмсалатын еңбектің үлесінің артуы) өнімділіктің өсуіне байланысты. Бұл жалақы төлемдерін азайтады, жұмысшы табының жалақысының тоқтап қалуына және жоғары деңгейдегі жұмыссыздыққа әкеледі, ал артық пайда жаңа, тиімді инвестициялық мүмкіндіктерді іздейді. Маркс бұл циклдік процестің капитализмнің ыдырауына және оның өзге экономикалық принциптерге сәйкес жұмыс істейтін социализммен ауыстырылуының негізгі себебі болады деп сенді. Марксистік тұжырымдама бойынша, социализм капитализмді өндірістің басым түрі ретінде алмастырады, капитал жинақтау өзін-өзі қамтамасыз ете алмайтын жағдайға жеткенде, нақты өндірістегі пайда деңгейі өнімділіктің өсуіне қарамастан төмендейді. Социалистік экономика өндірісті капитал жинақтауға емес, адам қажеттіліктерін қанағаттандыру және тікелей пайдалы өнімдерді өндіру критерийлеріне негіздейді. Бұл принциптің мәні – пайдалануға бағытталған өндіріс қағидатында.
Шоғырлану және орталықтандыру
Маркс бойынша, капитал ең бай капиталистердің қолында шоғырлануға және орталықтануға ұмтылады. Маркс түсіндіреді: "Бұл – қалыптасқан капиталдардың шоғырлануы, олардың жеке тәуелсіздігінің жойылуы, капиталистердің капиталистерден мүліктің тартылуы, көптеген шағын капиталдардың азайып, бірнеше ірі капиталға айналуы. Капитал бір жерде бір қолға зор массаға дейін өседі, себебі ол басқа жерде көптегендер үшін жоғалып кетеді. Бәсекелестік тауарлардың бағасын төмендету арқылы жүреді. Тауарлардың арзандығы, өзге жағдайлар тең болғанда, еңбек өнімділігіне, ал ол өндіріс масштабына байланысты. Сондықтан ірі капиталдар кіші капиталдарды жеңіп шығады. Капиталистік өндіріс дамыған сайын, кәсіпті қалыпты жағдайда жүргізу үшін қажетті жеке капиталдың ең төменгі сомасы артатынын естен шығармау керек. Сондықтан шағын капиталдар заманауи индустрия толыққанды меңгермеген өндіріс салаларына жиналады. Бұл жерде бәсекелестік қызып кетеді. Ол әрқашан көптеген шағын капиталистердің банкрот болуымен аяқталады, олардың капиталдары жартылай жеңімпаздардың қолына өтеді, жартылай жоғалып кетеді."
"It is concentration of capitals already formed, destruction of their individual independence, expropriation of capitalist by capitalist, transformation of many small into few large capitals Capital grows in one place to a huge mass in a single hand, because it has in another place been lost by many The battle of competition is fought by cheapening of commodities. The cheapness of commodities demands, ceteris paribus, on the productiveness of labour, and this again on the scale of production. Therefore, the larger capitals beat the smaller. It will further be remembered that, with the development of the capitalist mode of production, there is an increase in the minimum amount of individual capital necessary to carry on a business under its normal conditions. The smaller capitals, therefore, crowd into spheres of production which Modern Industry has only sporadically or incompletely got hold of. Here competition rages It always ends in the ruin of many small capitalists, whose capitals partly pass into the hands of their conquerors, partly vanish."
Жинақтау жылдамдығы
Марксистік экономикада жинақтау қарқыны (1) есептік кезеңде капитал қорларының нақты таза өсімінің құны, (2) тұтынудың орнына қайта инвестицияланатын іске асырылған артық құнның немесе пайда табысының үлесі ретінде анықталады. Бұл көрсеткішті бастапқы капитал жұмсалымы, іске асырылған айналым, артық құн немесе пайда және қайта инвестициялау арасындағы түрлі қатынастар арқылы білдіруге болады (мысалы, экономист Михаль Калецкийдің еңбектерін қараңыз). Басқа шарттар тең болғанда, жеке табыс ретінде беріліп, тұтыну мақсатына жұмсалатын пайда табысының көлемі қаншалықты жоғары болса, жинақтау қарқыны мен үнемдеу деңгейі соғұрлым төмендеуі мүмкін. Дегенмен, тұтынуға жұмсалатын табыс нарықтық сұранысты және инвестициялардың өсуін де ынталандыра алады. Осыдан экономикалық теорияда "неше жұмсауға, қанша үнемдеуге" деген мәңгілік пікірталас туындайды. Капитализмнің өркендеу кезеңінде инвестициялардың өсуі жинақтамалы болады, яғни бір инвестиция екіншісіне алып келеді, нәтижесінде нарық үнемі кеңейеді, еңбек күші артып, көпшілік халқының тұрмыс деңгейі жақсарады. Тұрақсыз, құлдырап бара жатқан капитализмде жинақтау процесі көбінесе әскери және қауіпсіздік күштеріне, жылжымайтын мүлікке, қаржылық спекуляцияға және зәулім тұтынуға бағытталған инвестицияларға шоғырланады. Мұндай жағдайда, қосылған құн өндірісінен түсетін табыс пайыздық төлемдерге, жалдауға және салық түсімдеріне қарағанда төмендеп, тұрақты жұмыссыздық деңгейінің өсуіне әкеледі. Қағида ретінде, инвестицияланған капиталдың жалпы сомасы неғұрлым көп болса, инвестициядан алынатын табыс та соғұрлым жоғары болады. Адамның иелігіндегі капитал қаншалықты көп болса, ол соғұрлым көп капиталды жоғары пайыздық мөлшерлемемен қарызға алып, қайта инвестициялай алады. Керісі де дұрыс, және бұл байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылықтың артуына себеп болатын факторлардың бірі. Эрнест Мандель капитал жинақтау мен өсудің ырғағы (1) қоғамның әлеуметтік өнімінің қажетті өнім мен артық өнімге бөлінуіне және (2) артық өнімнің инвестиция мен тұтынуға бөлінуіне тікелей байланысты екенін атап көрсетті. Бұл үлестіру үлгісі, өз кезегінде, капиталистер арасындағы бәсекелестіктің, капиталистер мен жұмысшылар арасындағы бәсекелестіктің және жұмысшылар арасындағы бәсекелестіктің нәтижесін көрсетеді. Сондықтан капитал жинақтау үлгісін тек коммерциялық факторлармен ғана түсіндіру жеткіліксіз, оған әлеуметтік факторлар мен билік қатынастары да қатысты.
Өндірістен капитал жинақталу айналымы
Нақты айтқанда, капитал тек қана капитал активтеріне қайта инвестицияланған пайда түскен кезде жинақталады. Бірақ өндірісте капитал жинақтау процесі, Маркстің "Капитал" атты еңбегінің бірінші томында айтылғандай, кем дегенде жеті ерекше, бірақ өзара байланысты кезеңді қамтиды: капиталдың бастапқы инвестициясы (қарызға алынған капиталды қоса) өндіріс құралдарына және жұмыс күшіне. Артық жұмыс күшін бақылау және оны меншікке алу. Жаңа өнімдерді өндіру арқылы капиталдың құнын арттыру (valorisation). Қызметкерлер өндірген, қосылған құнды қамтитын жаңа өнімді иелену. Өнімді сату арқылы артық құнды іске асыру. Қосылған құннан шығыстарды шегергеннен кейін пайда түріндегі артық құнды бөлу. Пайданы өндіріске қайта инвестициялау. Бұл кезеңдердің барлығы тек экономикалық немесе коммерциялық процеске қатысты емес. Керісінше, олар құқықтық, әлеуметтік, мәдени және экономикалық күштердің болуын талап етеді, оларсыз жаңа байлықты құру, бөлу және айналымға енгізу мүмкін емес. Бұл әсіресе, нарық жоқ жерде немесе адамдар сауда жасаудан бас тартқанда айқын көрінеді. Шын мәнінде, Маркс капиталдың бастапқы жинақталуы көбінесе зорлық-зомбылық, тонау, құлдық, қарақшылық, қорқыту және ұрлық арқылы жүзеге асады деп санайды. Ол капиталистік өндіріс тәсілі адамдардың басқа біреу үшін құн қосылған өнімді өндіру үшін жұмыс істеуге мәжбүр болуын қажет етеді, және осы мақсат үшін олар еңбек күшін сатудан басқа табыс көздерінен айырылуы керек деп тұжырымдайды.
The initial investment of capital (which could be borrowed capital) in means of production and labor power. The command over surplus labour and its appropriation. The valorisation (increase in value) of capital through production of new outputs. The appropriation of the new output produced by employees, containing the added value. The realisation of surplus value through output sales. The appropriation of realised surplus value as (profit) income after deduction of costs. The reinvestment of profit income in production. All of these moments do not refer simply to an economic or commercial process. Rather, they assume the existence of legal, social, cultural and economic power conditions, without which creation, distribution and circulation of the new wealth could not occur. This becomes especially clear when the attempt is made to create a market where none exists, or where people refuse to trade. In fact Marx argues that the original or primitive accumulation of capital often occurs through violence, plunder, slavery, robbery, extortion and theft. He argues that the capitalist mode of production requires that people be forced to work in value adding production for someone else, and for this purpose, they must be cut off from sources of income other than selling their labor power.
Қарапайым және кеңейтілген көбейту
"Капиталдың" 2-томында Маркс бұл оқиғаны жалғастырып, банктік несие көмегімен өсуді іздеген капитал бір түрден екінші түрге біршама оңай өзгеріп, кезектесіп ақша капиталы (айналымдағы салымдар, бағалы қағаздар және т.б.), тауар капиталы (саудаға жарамды өнімдер, жылжымайтын мүлік және т.б.) немесе өндірістік капитал (өндіріс құралдары мен жұмыс күші) түрінде көрінетінін көрсетеді. Оның өндіріс жағдайларының қарапайым және кеңейтілген қайта өндірісін талқылауы жинақтау процесінің параметрлерінің толығырақ және жетілдірілген моделін ұсынады. Қарапайым қайта өндіріс кезінде қоғамды берілген өмір сүру деңгейінде ұстап тұру үшін жеткілікті мөлшерде өндіріледі; капиталдың қоры тұрақты болады. Кеңейтілген қайта өндіріс кезінде қоғамды белгілі бір өмір сүру деңгейінде ұстап тұру үшін қажеттіден артық өнім құны өндіріледі (қосымша өнім); бұл қосымша өнімнің құны өндірістің ауқымын және түрлерін ұлғайтатын инвестицияларға қолжетімді болады. Буржуазияның пікірінше, капитал міндетті түрде өндірісті кеңейтуге қайта инвестицияланады деген экономикалық заң жоқ, бұл күтілетін табысқа, нарық күтулеріне және инвестициялық тәуекел туралы түсініктерге байланысты. Мұндай мәлімдемелер тек инвесторлардың субъективті тәжірибесін ғана түсіндіреді және осындай пікірлерге әсер ететін объективті шындықтарды елемеді. Маркс 2-томда айтқандай, қарапайым қайта өндіріс тек қана егер 1-департамент – өндіріс құралдарын өндірушілердің – өзгермелі және артық капиталды жүзеге асырған жағдайда ғана мүмкін, бұл 2-департамент – тұтыну тауарларын өндірушілердің – тұрақты капиталымен дәл тең болуы керек (524-бет). Мұндай тепе-теңдік тұрақты жұмыс күшін ұсыну (халық санының өсуі болмауы) сияқты әртүрлі болжамдарға негізделген. Жинақтау өндірілген құнның жалпы көлеміндегі қажетті өзгерісті білдірмейді, ол тек өндіріс саласының құрамындағы өзгеріске сілтеме жасай алады (514-бет). Эрнест Мандель келісімшартты экономикалық қайта өндіріс тұжырымдамасын енгізді, яғни жинақтаудың азаюы, онда зиян келтіріп жұмыс істейтін кәсіпорындар өсіп келе жатқандардан көп болады, немесе экономикалық қайта өндіріс төмендеу үлгісінде жүзеге асырылады, мысалы, соғыстар, табиғи апаттар немесе құнсыздану салдарынан. Теңгерімді экономикалық өсім жинақтау процесіндегі әртүрлі факторлардың тиісті пропорцияда ұлғаюын талап етеді. Бірақ нарықтардың өздері бұл тепе-теңдікті өздігінен құра алмайды, шындығында бизнестің белсенділігін қозғаушы күш – сұраныс пен ұсыныс арасындағы теңсіздік: теңсіздік – өсімнің қозғаушы күші. Бұл әлемдегі экономикалық өсудің үлгісінің өте біркелкі емес және тең емес болуын түсіндіреді, тіпті нарықтар ұзақ уақыт бойы барлық жерде дерлік болғанмен де. Кейбір адамдар бұл сонымен қатар нарықтық сауданы мемлекеттік реттеуді және протекционизмді түсіндіреді деп санайды.
Шығу тегі
Маркс бойынша, капиталдың жинақталуының екі бастауы бар, атап айтқанда сауда және экспроприация, олардың екеуі де заңды немесе заңсыз болуы мүмкін. Себебі капиталдың қоры алмасу процесі арқылы немесе "жақсарту" арқылы, сондай-ақ ешқандай өтемақысыз басқа біреуден активтерді немесе ресурстарды тікелей алып, көбейтілуі мүмкін. Дэвид Харви мұны иеліктен айыру арқылы жинақтау деп атайды. Маркс капитал жинақталуының көзі ретінде сыйлықтар мен гранттарды талқыламайды, сондай-ақ салық салуды егжей-тегжейлі талдамайды (ол өзінің маңызды кітабы "Капиталды" аяқтамай тұрып қайтыс болғандықтан мұны істей алмады). Капитал жинақталуының жалғасуы мен дамуы сауданы кеңейтуге кедергі келтіретін факторларды жоюға байланысты, және тарихи тұрғысынан алғанда бұл көбінесе зорлықпен жүзеге асырылған процесс болды. Нарықтар кеңейген сайын, капиталды жинақтау үшін көбірек мүмкіндіктер пайда болады, өйткені тауарлар мен қызметтердің көбірек түрлерімен сауда жасауға болады. Бірақ капитал жинақтау адамдар сатуға немесе сатып алуға бас тартқанда (мысалы, инвесторлардың немесе жұмысшылардың ереуілі немесе тұтынушылардың қарсылығы) қарсылыққа да тап болуы мүмкін.
Капиталды жинақтау әлеуметтік қатынас ретінде
"Капиталдың жинақталуы" кейде марксистік еңбектерде капиталистік әлеуметтік қатынастардың (мекемелердің) уақыт өте келе кеңейтілуі, яғни пролетариаттың санын және буржуазияның байлығын арттыру ретінде де қарастырылады. Бұл түсіндірме капиталға иелік етудің, еңбекке бағынуға негізделген әлеуметтік қатынас екенін көрсетеді: капиталдың өсуі жұмысшы табының өсуін білдіреді ("жинақталу заңы"). "Капиталдың" бірінші томында Маркс бұл ойды Эдвард Гиббон Уэйкфилдтің колонизация теориясына сілтеме жасай түсіндірген:
"Капиталдың" үшінші томында Маркс "капиталдың құдайлануының" пайызы бар капиталмен ең жоғары деңгейге жеткенін айтады, себебі енді капитал ешкім ештеңе жасамай-ақ өздігінен өсіп жатқандай көрінеді. Осы ретте,
Әлеуметтік ықпал ететін нарықтар
Өнімдер туралы ұсыныстар мен өткен сатып алулар туралы ақпарат тұтынушылардың таңдауына, музыка, фильм, кітап, технологиялық және басқа да тауарларға қатысты, маңызды әсер ететіні дәлелденді. Әлеуметтік ықпал көбінесе "байдың байыуы" (Мэтью эффектісі) құбылысын тудырады, онда танымал өнімдер одан да көп танымалы бола түседі.