Кіріспе

Криминологияда саяси қылмыс немесе саяси құқық бұзушылық – мемлекеттің немесе оның үкіметінің мүдделеріне зиян келтіретін құқық бұзушылық. Мемлекеттер мемлекеттің сақталуына нақты немесе ойдағы қауіп деп есептелетін кез келген әрекетті, зорлық қолданумен немесе зорлықсыз қарсылықты қылмыс деп тануы мүмкін. Мұндай қылмыстық жазалаудың салдары адам құқықтары, азаматтық құқықтар мен бостандықтардың шектелуіне әкелуі мүмкін, сондай-ақ, әдетте қылмыс деп есептелмейтін (яғни, оны жасағандар үшін қоғамға зиянды емес) мінез-құлық, биліктегі топтың қалауынша қылмысқа жатады. Осылайша, қарапайым саяси наразылықты қылмыстық қылудың моральдық тұрғысынан дұрыс па екендігіне күмәндік тууы мүмкін, тіпті ағымдағы режимді қолдайтындардың көпшілігі, қылмыскерді саяси, идеологиялық, діни немесе басқа да сенімдер жетелеген жағдайда, саяси мақсаттағы әрекеттерді қылмыстық деп тануды қалыпты жауап деп есептеуі мүмкін. Саяси қылмысты мемлекеттік қылмыстан ажырату қажет, онда мемлекеттер өздерінің қылмыстық заңдарын немесе халықаралық құқықты бұзады.

Шолу

Бір жағынан, сатқындық, бүлік, терроризм сияқты қылмыстар саяси болып табылады, себебі олар биліктегі үкіметке тікелей қарсылық білдіреді. Шпионаж әдетте саяси қылмыс деп есептеледі. Бірақ қылмыскерлердің "саяси" деп қаралатын әрекеттер жасауы үшін үкіметті құлатуға немесе оның басшыларын орнынан түсіруге ұмтылуы міндетті емес. Егер адамдар қалыптасқан тәртіпті өзгертуді жақтаса, немесе ұзақ жылдар бойы қалыптасқан саясатты реформалау қажеттігін дәлелдесе, немесе белгілі бір дәрежеде адалдықсыздық танытқан әрекеттерге қатысса, мысалы, елдің туын жағалай өртесе, мемлекет оны қауіпті деп санауы мүмкін. Бірақ мұндай қылмыстардың көлемі одан да аз болуы мүмкін. Құрылымдық функционалистер криминологтары мемлекеттердің өз ресурстарын әлеуметтік үйлесім арқылы тәртіпті сақтауға жұмсайтынын, яғни нақты бір мәдениетті діни, экономикалық, әлеуметтік немесе басқа да формалды емес мәселелерді қамтитын негізгі әлеуметтік дискурстар арқылы қалыптастырып, сақтайтынын айтады. Коммуникация құралдарына немесе олардың мазмұнына кез келген араласу мемлекеттің саяси билігіне қауіп төндіреді деп қарастырылуы мүмкін. Сондықтан, егер жеке тұлғалар мемлекеттік бақылаудағы ақпарат құралдарының сенімділігіне нұқсан келтіретін, цензураланбаған ақпаратты қамтитын материалдарды қағаз түрінде немесе электрондық түрде таратса, бұл қауіпті деп есептелуі мүмкін. Сонымен қатар, тіпті үкіметтік емес ұйымдарға, адамдарға немесе практикаларға қарсы жасалған қылмыс та саяси болып танылуы мүмкін. Этникалық немесе нәсілдік топқа қарсы зорлық-зомбылық немесе кемсітушілік, сондай-ақ кәсіподақ ереуілдері немесе жеке жұмыс берушілерге қарсы пикеттер, биліктегілер мұндай мінез-құлықты мемлекеттің саяси (және экономикалық) тұрақтылығына нұқсан келтіретінін көрген жағдайда саяси қылмыс ретінде қарастырылуы мүмкін. Осы контексте, Халықаралық полиция басшылары қауымдастығы қабылдаған Құқық қорғау кодексінің бір бөлігінде былай делінген: "Полиция қызметкерінің негізгі міндеттеріне қоғамға қызмет ету, өмір мен мүлікті қорғау, кінәсіздерді қорғау, бейбітшілікті сақтау және барлық адамдардың бостандық, теңдік және әділдік құқығын қамтамасыз ету кіреді" (Робинсон, 2002 ж. сілтеме). Бұл кодекс полиция қызметкерлерінің сыпайылықпен және әділдікпен әрекет етуін, барлық азаматтарға құрметпен және лайықты түрде қарауын, сондай-ақ қажетсіз күш қолданбауын талап етеді. Егер олар солай істесе, бұл қылмыс болып табылады (мысалы, шабуыл ретінде), ал егер ол жүйеленген болса, уақыт өте келе қажетсіз күш қолдану мемлекеттік қылмысқа айналады. Марксистік криминологтар саяси қылмыстардың көпшілігі мемлекеттің теңсіздік құрылымдарын: расизмді, сексизмді, этникалық артықшылықтарды, сондай-ақ сыныптық артықшылықтарды қайта өндіруге жасаған әрекеттерінен туындайды деп санайды. Осылайша, мемлекет меншік құқығын қорғайды және кедейлердің мүдделерін қорғау үшін кәсіподақтардың құқығын шектейді. Тіпті соғыс та бай елдердің жергілікті капиталистерінің шикізатты, пайданы және жұмыс орындарын жаһандық саяси экономикада жылжытуға жасаған тырысынан туындауы мүмкін, ал мұндай соғысқа қарсы шығу саяси қылмыс болып есептелуі мүмкін. Марксистер қоғамның тиімді жұмыс істеуі үшін әлеуметтік тәртіптің қажет екеніне күмән келтірмейді. Бірақ олар барлық қоғамдарда бір тап, әдетте "билеуші тап" деп аталатын, басқа таптарға қарағанда әлдеқайда көп пайда көреді деп санайды. Марксистер функционалистермен келіседі, әлеуметтендіру үйлесім мен тәртіпті дамытуда маңызды рөл атқарады. Алайда, соңғыларынан айырмашылығы, олар "капиталистік идеологияның" идеялары, құндылықтары мен нормаларына сын көзбен қарайды. Қазіргі заманғы марксистер білім беру және БАҚ-ты жұмысшы табын оның нақты мүдделеріне қарсы жұмыс істейтін әлеуметтік тәртіпке сәйкес келуге шатастыратын немесе "нағыз емес" әлеуметтік агенттіктер ретінде қарастырады. Осылайша, тікелей немесе жанама түрде қылмыстық құқықты қолданып, ақпарат таратуға қол жеткізуді бақылаудың барлық түрлері саяси қылмыстар болып табылады.

Авторитарлық үкіметтер

Миллер қазіргі заман тарихындағы биліктің ерекше белгілерінің бірі – заңның рационализациясы және бюрократиялануы екенін айтады. Заң кодификациясы, немесе кем дегенде заң кодификациясының пайдалылығы туралы пікірталастар, мемлекеттік билік орталықтанған он тоғызыншы ғасырда дерлік жаһандық құбылысқа айналды. Атап айтқанда, қылмыстық құқықтың рационализациясы қылмыс ұғымын ғана стандарттаған жоқ, сонымен қатар «бұрмаланған» элементтерді заманауи, біркелкі, моральдық стандартқа қауіп ретінде жою құралы ретінде қабылданды. Осы тұста діни институттар «жамандықты» анықтауда жаңа рөл атқара бастады, онда саяси немесе әлеуметтік нормаларға қауіп төндіру, діни догмаға қауіп төндірумен тең дәрежеде қауіпті саналды. Осылайша, саяси сөздер қылмыстық қудалауға түсуі мүмкін ең көп кездесетін жағдайлардың біріне айналды. Бірлесу және жиналу еркіндігі де, егер мақсаты оппозициялық саяси көзқарастарды білдіру болса, қылмыстық жазаға тартылуы мүмкін. Саяси қылмыскер тирандық үкіметке қарсы күресіп жатқан болуы мүмкін, сондықтан шарттар әдетте саяси қылмыс үшін адамды экстрадициялауға болмайды деп белгілейді (саяси қылмыс ерекшелігі). Томас Джефферсон былай деп жазды:

Терроризм

Өз елінің (немесе кейбір шетел елдердің) үкіметі терроризм деп санайтын белгілі бір қылмыстар үшін сотталған немесе күдікпен ұсталған адамдар осы жіктемені мойындамайды. Олар өз күресін заңды мақсаттармен және заңды құралдармен жүзеге асырғандықтарын, демек олардың қылмыстары саяси қылмыстар ретінде танылуы керек және жазалау жүйесінде ерекше қарастырылуға лайық екенін санайды (соғыстағы жауынгерлер сияқты, осылайша Женева конвенциясының қолдауында болуы керек). Мемлекеттер, әдетте, қылмыстардың саяси сипатын жаза тағайындау кезінде ауырлататын жағдай ретінде қарастырады және террористер мен "қарапайым" қылмыскерлердің арасында ешқандай айырма жасамайды. Мысалы, Action Directe ұйымының сотталған кісі өлтірушілері өздерін саяси тұтқындар деп есептейді.

Діни қылмыстар

Мемлекет пен басым дін арасында нақты шекара болмаған жағдайда, шіркеу жарлықтары заң ретінде қабылданып, зайырлы полиция және сот органдарымен күшіне енгізілуі мүмкін. Бұл – мәдени өмірдің барлық саласындағы біркелкілікті сақтау үшін өте тиімді механизм, ал "қылмыс" деген атау сотталғандарға қосымша айып тағуға себеп болады.