Ноғай тілі: Қыпшақ тілдерінің қатарындағы бір тіл

Кіріспе

Солтүстік Кавказдың қыпшақ түркі тілі – Ноғай (/n/oʊ/'/g/aɪ/ noGUY; Ногай тили, Nogay tili, Ногайша, Nogayşa) – Оңтүстік-Шығыс Еуропаның, Ресей, Қазақстан, Өзбекстан, Украина, Болгария, Румыния және Түркияда сөйленетін түркі тілі. Бұл ноғайлардың ежелгі тілі. Қыпшақ тобына жататындықтан, қазақ, қарақалпақ және қырым татар тілдерімен жақын туыс. 2014 жылы латын әліпбиінде жазылған алғашқы ноғай романы («Ақша Ненем») жарық көрді.

Тарих

Ноғайлар Алтын Орда халықтарының ұрпақтары. Олар өздерінің есімдерін және тілінің атауын 13 ғасырдың соңында Дунай батысындағы көшпелі халықты басқарған Шыңғыс ханның немересі Ноғай ханнан алған. Кейін олар қазіргі Украинаның Қара теңіз жағалауына қоныстанды. Тарихи тұрғыдан алғанда, ноғай тілі ауызша қолданылған. Жазуға ниеттенгендер қыпшақ немесе шағатай тілдерін пайдаланған, олар ноғай тіліне ұқсас және парсы-араб әліпбиінде жазылған. 1928 жылы латын әліпбиі енгізілді. Оны ноғай ғалымы Джанибеков Абдул Хамид Шершенбиевич (Джанибек) барлық түркі тілдері үшін қабылданған қағидаларға сәйкес жасады. 1938 жылы кириллицаға көшу басталды. Латын әліпбиіне негізделген жазу орыс тілін үйренуге кедеріл келтіреді деп есептелді. 19 ғасырда ноғайлардың Украинадан қуылғаны ноғай тілінде сөйлейтін адамдарды географиялық тұрғыдан оқшауланған топтарға бөлді. Бірі Түркия мен Румынияға кетті, ал қалғаны Ресей империясының құрамында болып, Солтүстік Дагестан және Чечня мен Ставрополь өлкесінің көршілес аудандарына қоныстанды. Түркияда ноғай тілі өте жылдам жоғалып кетті. Бүгінде көбінесе егде жастағы адамдар сөйлейді, алайда Түркияның кейбір ауылдарында ол әлі де кең таралған қарым-қатынас құралы. Кеңес Одағында мектептерде оқыту орыс тілінде жүргізілді, сол себепті тілді білушілердің саны да азайды. Соңғы бағалар бойынша, ноғай тілінде сөйлейтін адамдардың саны шамамен 80 000-ға жуық. 1973 жылы екі шағын ноғай газеті шығарылды, біреуі Қарашай-Черкесияда, екіншісі Дагестан Автономиялық КСР-де («Ленин жолы»), бірақ көптеген тіл білушілер олар туралы естімеді, ал газеттер ноғай ауылдарына жетпеді. Қазіргі таңда ноғай тілі Дагестанның Ноғай ауданында 1-ден 10-сыныпқа дейінгі мектеп бағдарламасына енгізілген. Сондай-ақ, ол Қарашай-Черкес педагогикалық училищесінде және педагогикалық институтының ұлттық бөлімшесінде оқытылады.

The Nogais, descended from the peoples of the Golden Horde, take their name and that of their language from the grandson of Genghis Khan, Nogai Khan, who ruled the nomadic people west of the Danube toward the end of the 13th century. They then settled along the Black Sea coast of present day Ukraine. Historically, Nogai was a spoken language. When speakers wanted to write, they utilized the Kypchak or Chagatai languages, which were similar to Nogai and were written in the Perso Arabic script. In 1928, a Latin alphabet was introduced. It was devised by the Nogai academic Джанибеков, Абдул Хамид Шершенбиевич (Djanibek), following principles adopted for all Turkic languages. In 1938, a transition to the Cyrillic alphabet began. The orthography based on the Latin alphabet was alleged to be an impediment to learning Russian. The expulsion of the Nogais from Ukraine in the nineteenth century separated Nogai speakers into several geographically isolated groups. Some went to Turkey and Romania, while others stayed within the Russian Empire, settling in northern Dagestan and neighbouring areas of Chechnya and Stavropol Kray. The Nogai language has disappeared very rapidly in Turkey. Today, it is mostly spoken by the older generation; however, there are still younger speakers, as there are some villages in Turkey where it is a common mode of communication. In the Soviet Union the language of instruction in schools was Russian, and the number of speakers declined there also. Recent estimates place the total number of Nogai speakers at about 80,000. In 1973, two small Nogai language newspapers were being published, one in Karachay–Cherkessia and another in the Dagestan Autonomous SSR (Ленин йолы), but most speakers never heard of these publications, and the papers did not reach Nogai villages. Nogai is now part of the school curriculum from the 1st to the 10th year in the Nogai District of Dagestan. It is also taught at the Karachayevo Cherkess Pedagogical School and the national branch of the Pedagogical Institute.