Кіріспе

Адамның күнәға бейімділігі (лат. Concupiscentia – құштарлық, латын тіліндегі wikt:concupiscentia – құштарлық, латын тіліндегі wikt:concupisco – құштарлық, мұнда күшейткіш, + wikt:cupere – құштарлық, + wikt:sco – құштарлық, латын тілінде процесс немесе жағдайдың басталуын білдіретін етістік жұрнағы) – қатты құштарлық, көбінесе сезімдік құштарлық. Христиан дінінде, әсіресе католик және лютеран теологиясында, құштарлық – адамдардың күнә жасауға бейімділігі. Дуа-Реймс Киелі кітабында құштарлық туралы тоғыз рет, ал Король Джеймс Киелі кітабында үш рет айтылған. Бұл сондай-ақ Жаңа өсиетте 39 рет кездесетін грек тіліндегі эпитимияның (ἐπιθυμία) ағылшын тіліне аудармаларының бірі. Августинның "Құпиялары" кітабында еріксіз жыныстық құштарлық туралы айтылады, онда ол "құштарлық" терминін күнәлі құштарлықты білдіру үшін қолданды.

Яһудилік көзқарас

Яһуди дінінде ертеден белгілі бір түсінік бар: йецер хара (ивритше: יצר הרע – "жамандыққа ұмтылыс"). Бұл түсінік – жаратылыста адамзаттың зұлымдық жасауға немесе Құдайдың еркіне бағынбауға бейімділігі. Йецер хара – христиандық теологиядағыдай, түпкі күнәнің салдары емес, адамзаттың дене мұқтаждарын дұрыс пайдаланбауға бейімділігі. Сондықтан, дене тамаққа деген қажеттілігі шектен шығуға, ұрпақ беруге деген қажеттілігі күнәлі іс-әрекеттерге, демалуға деген қажеттілігі жалқаулыққа алып келеді, және т.б. Яһуди дінінде йецер хара – Құдайдың жаратылысының бір бөлігі, ал Құдай осы бейімділікті жеңуге көмектесетін нұсқаулар мен бұйрықтар береді. Бұл доктрина 200-350 жылдары Сифреде нақтыланды. Яһуди доктринасында адамзат йецер хараны жеңе алады. Сондықтан, яһудилік көзқарасы бойынша, адамзат жамандықтан гөрі жақсылықты таңдауы мүмкін, және жақсылықты таңдау – адамның міндеті (қ. Сифрей, Қайталау заңы, П. Экев 45, Кид. 30б).

Августин

Августинның "Құпиялары" кітабында еріксіз жыныстық қызығушылық зерттеледі, онда ол "күшті құштарлық" терминін күнәлі құштарлықты білдіру үшін қолданды. Нәтижесінде адамзат масса дамманатаға (құрып кету массасы, сотталған халық) айналды, ерік бостандығы нашарлағанмен, толығымен жойылған жоқ. Адам күнә жасағаннан кейін, адамның табиғаты сол сәттен бастап өзгерді. Адам мен Хауа жыныстық көбею арқылы адамның табиғатын қайта жаратты. Олардың ұрпақтары енді күнәде өмір сүреді, бұл "күшті құштарлық" түрінде көрінеді, Августин бұл терминді психологиялық емес, метафизикалық мағынада қолданды. Августин "күшті құштарлық" - бұл емес, жаман қасиет, жақсылықтан айырылу немесе жара екенін қатысты түрде айтты. Ол жыныстық "күшті құштарлық" (либидо) әуелде жұмақтағы толық адам табиғатында болуы мүмкін екенін және тек кейін, алғашқы жұптың Құдайдың еркіне бағынбауы салдарынан адам еркіне бағынбаушылыққа айналғандығын мойындады. Августинның көзқарасы бойынша (бұл "Реализм" деп аталады), Адам күнә жасаған кезде барлық адамзат Адамның ішінде болды, сондықтан барлығы да күнә жасады. Августинге сәйкес, түпкі күнә - Адамнан қалған кінә.

Пелагий

Негізгі қарсылық Пелагий (354–420 немесе 440 жж.) есімді монахтан туды. Оның көзқарастары пелагиандық деп аталды. Пелагийдің өзінің жазбалары қазір сақталмағанмен, Карфаген соборының (418) сегіз қағидасы ерте пелагиандықтардың деп саналған қателіктерін түзеуге бағытталды. Осы түзетулерге сүйенсек, пелагиандықтар мен олардың еврей замандастарының құштарлыққа (concupiscence) қатысты ұғымдарында айқын ұқсастық бар. Пелагиандық бойынша, адамзат жақсылық пен жамандықты өздерінің жаратылысының шеңберінде таңдауға қабілетті. Құштарлықты жобалап, бірақ йетзер хараға ұқсас түсініктерді қабылдаса да, бұл көзқарастар адамзаттың рақымға деген жалпы мұқтаждығын мойындамады.

Католик ілімі

Католик шіркеуінің катехизисі Адам мен Хауаның бастапқыда "қасиеттілік пен әділдік күйінде" (CCC 375, 376, 398) құмарлықтан (CCC 377) бос болғандығын үйретеді. Адам ата мен Хауа анаға берілген ерекше жағдай, көптеген артықшылықтарды сыйлады, олар табиғи тәртіпке қатысты болғанымен, адам табиғатының өзіне тиесілі емес еді. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – жоғары дәрежедегі құдайдан берілген білім, дененің өлмейтін болуы, ауырсынудан азаттық, жаман ойлар мен құштарлыққа қарсы иммунитет. Басқаша айтқанда, адамның төменгі, жануарлық жаратылысы ақыл-ойы мен ерік-жігерінің толық бақылауында болды, олар Құдайға бағынды. Бұдан өзге, Католик шіркеуі біздің алғашқы ата-анамызға қасиеттілік сыйлаған, соның арқасында олар жоғары рухани деңгейге көтерілгенін үйретеді. Бірақ Адам күнә жасаған соң, бұл бастапқы "күйін" өзі үшін ғана емес, барлық адам баласы үшін жоғалтты (CCC 416). Католик теологиясына сәйкес, адам өзінің табиғи қабілеттерін жоғалтқан жоқ: Адамның күнәсі арқылы ол тек Құдайдың оның табиғатына міндетті емес сыйларынан айырылды: құштарлықтарын толық бақылауда ұстау, өлімнен босату, қасиетті рақым және келесі өмірде Құдайды көру мүмкіндігі. Құдай Әке, оның сыйлықтары адам баласына міндетті емес еді, оларды өз қалауынша беруге және отбасы басшысының адалдығына байланысты сақтауға құқылы болды. Бір ханзада, егер иегер адал болса, оған мұрагерлік дәреже беруге және ол қарсы шықса, одан және оның ұрпақтарынан оны алуға құқылы. Алайда, әкесінің кінәсі үшін ханзаданың барлық ұрпақтарының қол-аяқтарын туғаннан кейін бірден кесіп тастауды бұйыруы ақылға сыймайды. Католиктердің пікірінше, түпкі күнә нәтижесінде адам табиғаты толығымен бұзылмаған (Лютер мен Кальвиннің ілімдеріне қарсы); керісінше, адам табиғаты әлсіреп, жараланған, білімсіздікке, азапқа, өлімге және күнә мен жамандыққа бейімделген (CCC 405, 418). Күнә мен жамандыққа бейімділік "құмарлық" деп аталады (CCC 405, 418). Катехизис бойынша, крещение (шомылу) түпкі күнәні жояды және адамды Құдайға қайтарады. Бірақ күнә мен жамандыққа бейімділік сақталады, сондықтан ол құмарлыққа қарсы күресуді жалғастыруы керек (CCC 2520). Бүгінде Католик шіркеуінің түпкі күнә туралы ілімі оның себептерін емес, салдарына көбірек назар аударады. Кардинал Ратцингер 1981 жылы айтқандай, ал Папа Бенедикт XVI 2008 жылы түсіндіргендей: "Бұл қалай болды? Бұл әлі де түсініксіз. Зұлымдық әлі де құпия. Ол үлкен бейнелермен көрсетілген, мысалы, Жаратылыс кітабының 3-тарауындағы екі ағаш, жылан, күнәлі адам сияқты: бізге ой салатын, бірақ оның логикаға қайшы келетін себебін түсіндіре алмайтын үлкен бейнелер".

Методистік оқыту

Методист шіркеулерінің Уэслиандық-Арминийлік теологиясы, оның ішінде Уэслиандық қасиеттілік қозғалысы, адамдар түпкі күнәмен туылғанымен, алдын ала рақым нәтижесінде Құдайға бет бұра алады және жақсылық жасай алады деп үйретеді; бұл алдын ала рақым адам баласын жаңадан туу қажеттілігіне (рақымның алғашқы жұмысы) көндіреді, ол арқылы ол ақталады (кешіріледі) және қайта жаратылады. Осыдан кейін, еріксіз күнә жасау – рақымнан тайып кету, бірақ адам өкініш арқылы Құдаймен қарым-қатынасын қалпына келтіре алады. Сенуші толық қасиеттенгенде (рақымның екінші жұмысы), оның түпкі күнәсі жуылып кетеді. «Түпкі күнә» – біздің табиғатымызды бұзған және күнә жасауға бейімдік берген күнә. Нағыз күнә – құтқарылудан бұрын күн сайын жасайтын күнәларымыз, мысалы, жалған айту, қарғыс айту, ұрлық жасау. Дұрыс емес күнәлар (немесе дұрыс емес деп аталатын күнә) – «жайсыз беймәлімдік, осалдықтың жемісі (ұмыту, білімнің жетіспеушілігі және т.б.)» санатына жатады. Джон Уэсли бұл мәселені былай түсіндіреді:</blockquote> Толық қасиеттенген адам азғырудан толықтай құтылмайтын болса да, «толық қасиеттенген адам таза жүректің ерекше артықшылығына ие және Киелі Рухтың толық болуы азғыруға қарсы тұруға күш береді». Егер адам нағыз күнә жасап, кейін Құдайға қайта оралса, Веслиандық Арминиандық теология бойынша, ол өкініп, қайтадан толық қасиеттенуі керек.

Католик көзқарасын лютерандық, реформацияланған және англикандық көзқарастармен салыстыру

Католик теологиясы мен лютерандық, реформацияланған және англикандық теологиялардың арасындағы негізгі айырмашылық – құмарлықты өз табиғаты бойынша күнә деп санау мүмкіндігінде. Католик шіркеуі құмарлықтың күнәға себеп болуы мүмкін екенін, бірақ оның өзі күнә емес екенін үйретеді. Оның орнына, ол «күнә үшін отын» құрайды, ол «келіспегендерге зиян келтіре алмайды» (CCC 1264). Бұл айырмашылық түпкі күнә туралы әртүрлі дәстүрлермен тығыз байланысты. Лютерандық, реформациялық және англикандық теология адамзаттың бастапқы табиғатының жақсылыққа бейімділік болғанын айтады; Адам мен Хауаның Құдаймен ерекше қарым-қатынасы олардың табиғаттарынан туындаған, емес, сыйлықтан. Сондықтан, осы дәстүрлерде, Адамның күнәға ірілуі – табиғаттан тыс сыйлықтың жойылуы емес, адамзат табиғатының кедергісіз жұмыс істеуі, бірақ оның өзінің бұзылуы. Адамның қазіргі табиғаты бастапқы табиғатынан бұзылғандықтан, ол жақсы емес, керісінше, жаман (бірақ жақсылықтың қалдықтары болуы мүмкін). Осылайша, осы дәстүрлерде құмарлық өзінен-өзі жаман. Англия шіркеуінің отыз тоғыз бабында айтылғандай: «Апостол құмарлық пен нәпсіқұмарлықтың өзі күнә екенін мойындайды». Католик діні адамзаттың бастапқы табиғаты жақсы екенін мойындайды (CCC 374), бірақ Адам күнәға ірілгеннен кейін де оның табиғаты жаман деп атауға болмайды, өйткені ол Құдайдың табиғи жаратылысы болып қала береді. Адам күнә жасаса да, католик теологиясы адам табиғатының өзі күнәға себеп емес екенін, бірақ ол күнәге тап болғаннан кейін одан да көп күнә тудыруы мүмкін екенін үйретеді. Құмарлық пен түпкі күнә арасындағы байланысқа қатысты да көзқарас әртүрлі. Католиктердің лютерандық, реформациялық және англикандық теологиялармен құмарлық туралы пікірталасының тағы бір себебі – жалпы күнәға қатысты олардың ұстанымы. Магистрлік реформаторлар адам ерікті болмаса да күнә жасауы мүмкін екенін үйретті; ал Католик шіркеуі мен Методист шіркеуі, керісінше, күнә ерікті болғанда ғана жасалатынын дәстүрлі түрде санайды. Схоластика мен магистрлік реформаторлар ерікті және ерікті емес нәрселерге қатысты әртүрлі пікірде: католиктік схоластика махаббат, жек көру, ұнату және ұнатпау сезімдерін ерік-жігердің әрекеттері деп қарастырды, ал ерте протестант реформаторлары олай істемеді. Католиктік ұстаным бойынша, адамның көзқарасы ерік-жігердің әрекеті болғандықтан, күнәлі көзқарас ерікті болып саналады. Реформаторлардың пікірінше, мұндай көзқарастар ерікті емес, сондықтан кейбір күнәлар да ерікті емес. Кейбір конфессиялар құмарлықты «адамзаттың күнәлі табиғатымен» байланыстырып, оны нақты күнәлі әрекеттерден ажырату үшін қолданады.

Сезімталдық

13 ғасырда Томас Аквинский "сезімталдық" екі түріне бөлді: құштарлық (талап ету/қорғану инстинкттері) және ызалылық (бәсекелестік/агрессия/қорғаныс инстинкттері). Біріншісімен қуаныш пен қайғы, махаббат пен жек көру, құштарлық пен жирен сезімдері байланысты, ал екіншісімен – батылдық пен қорқыныш, үміт пен үмітсіздік, ашу сезімі байланысты.

Ислам діні

Әл-Газзали 11 ғасырда өзінің "Kimiya yi sa'ādat" (Бақыт алхимиясы) кітабында құмарлықты исламдық тұрғыдан қарастырды, сондай-ақ "Жалғаннан құтқарушы" кітабында да осы туралы айтқан. Осы кітапта ол, басқа нәрселермен қатар, құмарлық және ашу-ыза сезімдерін қалай үйлестіруге болады, оларды теңдестіріп бақытқа жету жолдарын талқылайды. Құмарлық араб тілінде "нафс" деп аталады.