Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Пасха аралының полинезиялық тұрғындары
Polynesian inhabitants of Easter Island
Рапа-Нуи (Rapa Nui: , испанша: ˈrapa ˈnu. i) – Пасха аралының полинезиялық жергілікті халқы. Ең шығысқа орналасқан полинезиялық мәдениеттің өкілдері, Пасха аралының түпкілікті халқының ұрпақтары қазіргі Пасха аралы халқының шамамен 60% құрайды, ал олардың көп бөлігі Чили материгінде тұрады. Олар дәстүрлі рапа-нуи тілімен қатар Чилидің ресми тілі – испан тілінде де сөйлейді. 2017 жылғы халық санауы бойынша аралда 7 750 адам тұрады, олардың басым көпшілігі батыс жағалаудағы Ханга-Роа ауылында шоғырланған. 2011 жылғы мәліметтер бойынша Рапа-Нуи халқының негізгі табысы туризм есебінен түседі, ол алып мүсіндер – моаилерге бағытталған. Соңғы он жылда Рапа-Нуи белсенділері өз жерлеріне қатысты өзін-өзі билеу және егемендік құқығы үшін күресіп келеді. 2010 және 2011 жылдары Пасха аралындағы Рапа-Нуи халқы теңіз саябағы мен қорығы құруға қарсылық білдіріп, наразылық акцияларын өткізді, бұл Чили полициясымен қақтығысқа әкелді.
The Rapa Nui (Rapa Nui: , Spanish: ˈrapa ˈnu. i) are the indigenous Polynesian peoples of Easter Island. The easternmost Polynesian culture, the descendants of the original people of Easter Island make up about 60% of the current Easter Island population and have a significant portion of their population residing in mainland Chile. They speak both the traditional Rapa Nui language and the primary language of Chile, Spanish. At the 2017 census there were 7,750 island inhabitants—almost all living in the village of Hanga Roa on the sheltered west coast. As of 2011, Rapa Nui's main source of income derived from tourism, which focuses on the giant sculptures called moai. Over the past decade, Rapa Nui activists have been fighting for self determination and sovereignty over their lands. Protests in 2010 and 2011 by the indigenous Rapa Nui on Easter Island, objecting to the creation of a marine park and reserve, have led to clashes with Chilean police.
Еуропаға дейінгі байланыс (300-1722 жж.)
Рапа-Нуи халықының шамамен 300-1200 жылдары аралығында Пасха аралына қоныстанғаны есептеледі. Бұрын олардың келген мерзімі 700-800 жылдары деп саналған, бірақ радиокөміртектік талдаудың жаңа деректері 1200 жылға дейін келгендігін көрсетеді. Тарихи қаңқалардың митохондриялық ДНК-сының генетикалық талдауы Рапа-Нуи халқының полинезиялық текті екенін анықтады. 2007 жылы Эрик Торсби және басқа генетиктер жүргізген генетикалық талдау, Рапа-Нуилердің ДНК-сына 1800 жылдардың басында немесе одан бұрын еуропалық және үндістердің генетикалық белгілері қосылғанын көрсетті.
Rapa Nui are believed to have settled Easter Island between 300 and 1200 CE. Previously, the date of arrival was estimated to be around 700–800 CE, but more recent evidence from radiocarbon dating supports an arrival date as late as 1200 CE. The Rapa Nui People have been found to be of Polynesian origin through genetic analysis of mitochondrial DNA of pre historic skeletons. Genetic analysis performed by Erik Thorsby and other geneticists in 2007 revealed genetic markers of European and Amerindian origin that suggest that the Rapa Nui had European and Amerindian contributions to their DNA during or before the early 1800s.
Еуропалықтардың алғашқы байланысы (1722-1870 жж.)
Якоб Роггевен Рапа-Нуимен байланыс жасаған алғашқы еуропалық болды. Роггевен Хуан-Фернандес аралдарын немесе Дэвид аралдарын іздеу үшін теңізге шықты, бірақ оның орнына 1722 жылдың 5 сәуірінде (Пасха жексенбісі) Пасха аралына жетті. Ол аралда шамамен бір апта болды. 1770 жылы Фелипе Гонсалес де Ахедо Рапа-Нуиге сапар шегіп, арал тұрғындары ронгоронго жазуымен жазған құжатқа сүйене отырып, аралды Испанияның иелігі деп жариялады – ронгоронго қазір дешифрленбеген Рапа-Нуи жазуы. Джеймс Кук және Жан-Франсуа де Галап, Лаперуз графы, 1774 және 1786 жылдары сәйкесінше аралға бірнеше күнге келді.
Jacob Roggeveen was the first European to record contact with the Rapa Nui. Roggeveen allegedly set sail either in search of Juan Fernández Islands or David's Island but instead arrived at Easter Island on April 5, 1722 (Easter Sunday). He remained on the island for about a week. Felipe González de Ahedo visited the Rapa Nui in 1770 and claimed the island for Spain on a document which the islanders wrote on in rongorongo, the now undecipherable Rapa Nui script. James Cook and Jean François de Galaup, comte de Lapérouse, visited the island for a few days in 1774 and 1786, respectively.
Тіл
Қазіргі рапа-нуи халқы испан және дәстүрлі рапа-нуи тілінде сөйлейді. Рапа-Нуи тілі, сондай-ақ Паскуан тілі деп те аталады, Шығыс Полинезия тілдері тобына жатады және қазіргі уақытта латын әрпімен жазылады. Рапа-Нуи тілі аз санымен сөйлейтін тілдердің бірі, себебі рапа-нуи халқының көп бөлігі испан тілін ана тілі ретінде қолданады. Испан тілі Пасха аралында ең көп таралған тіл және білім беру және басқару салаларында негізгі тіл болып табылады. Қазіргі уақытта рапа-нуи тіліндегі сөйлем құрылымы испан тілінің құрылымына ұқсас болып келе жатыр деп саналады. 1800 жылдары табылған ронгоронго – бұл глифтер жүйесі, ол рапа-нуи тілінің көне нұсқасын көрсетеді деп есептеледі. Дегенмен, ронгоронгоны жазуға түсіндіру процесі әлі де жалғасып келеді және ронгоронго жазу түрі ме, әлде басқа мәдени өрнек түрі ме екені әлі анықталған жоқ.
The Rapa Nui currently speak Spanish and the traditional Rapa Nui language. The Rapa Nui language, also known as Pascuan, is classified as an Eastern Polynesian language and is currently written in the Latin script. Rapa Nui is a minority language, as most Rapa Nui people speak Spanish as their first language. Spanish is the most widely spoken language on Easter Island and the primary language of education and administration. It is believed that Rapa Nui is currently undergoing a shift toward more Spanish sentence structure. Rongorongo, a system of glyphs discovered in the 1800s, is believed to represent an older version of the Rapa Nui language. However, the decipherment of rongorongo is an ongoing process and it is not yet clear whether Rongorongo is a form of writing or some other form of cultural expression.
Мифология
Рапа Нуи мифологиясының негізгі оқиғалары – Хоту Матуа, Пасха аралының алғашқы қоныстанушысы деп саналатын, және Тангата ману. Тангата ману – құс адамы діні мен культінің мифологиясы, оның құдайы Макемаке және құс адамын таңдау үшін жұмыртқалармен жарыс, ол бес ай бойы қасиетті болар еді. Жақындағы Рапа Нуи мифологиясына Ханау Эпе мен Ханау Момоко арасындағы эпикалық шайқастың оқиғасы да кіреді. Транс-нептундық ергежейлі планета Макемаке осы жаратушы құдайдың атымен аталған.
The main stories of Rapa Nui mythology are that of Hotu Matu'a, believed to be the first settler of Easter Island, and the Tangata manu. The Tangata manu is the mythology of the Birdman religion and cult which had creator god Makemake and competition with eggs to choose the birdman who would remain sacred for five months. More recent Rapa Nui mythology includes the story of the epic battle between the Hanau Epe and the Hanau Momoko. The trans Neptunian dwarf planet Makemake is named after this creator deity.
Моаи
Рапа Нуи мәдениетінің ең танымал ерекшелігі – моаи, 1250 және 1500 жылдары аралығында тастан қашалған және Пасха аралының барлық бөлігіне тасымалданған 887 адам бейнесі. Моаилер ата-бабалардың тірі беттері деп есептелген және барлығы 1868 жылға дейін құлатылған. Моаилер аху деп аталатын үлкен тас платформалардың үстінде тұрады, олардың ең танымалдары – ең ірі аху, Аху Тонгарики және Аху Винапу. Кейбір моаилердің басында Пукао деп аталатын қызыл жанартау тасынан жасалған бас киімдер бар. Қазіргі таңда Рапа Нуи халқы мен Чили үкіметі мүсіндерді сақтап, қалпына келтіруге, соның ішінде көптеген мүсіндерді қамтитын аумақты, Рапа Нуи ұлттық паркін, ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуге күш салып жатыр.
The best known aspect of the Rapa Nui culture is the moai, the 887 human figures carved from rock between 1250 and 1500 CE and transported throughout Easter Island. The moai were believed to be the living faces of ancestors and had all been toppled by 1868. The moai rest on large stone platforms called ahu, the most famous of which are Ahu Tongariki, the largest ahu, and Ahu Vinapu. Some moai have hats of red volcanic stone known as Pukao. Currently, the Rapa Nui and the Chilean government are focused on preserving and restoring the statues, including denoting an area that includes many of the statues, Rapa Nui National Park, as a World Heritage site.
Өнер
Рапа-Нуи халқы тарихта қауырсыннан бас киімдер, ағаш қабығынан мата, ағаштан және тастан мүсіндер жасаған. Тас мүсіндер мен ағаш оюларын аяқтау үшін дөңгелек, кескіш тастар қолданылған. Рапа-Нуи мүсіндерінің ерекше белгісі – көздерін бейнелеу үшін обсидианмен кіріктірілген қабықшалар немесе маржандардың қолданылуы.
The Rapa Nui have historically made feather headdresses, bark cloth, wood carvings, and stone carvings. Adzes, blunt round stones, were used to complete stone images and wood carvings. A distinguishing characteristic of Rapa Nui statues is the use of shell or coral inlaid with obsidian to represent eyes.
Музыка
Рапа Нуидің дәстүрлі музыкасы хор әндері мен ән айтудан құралады, олар теңіз қабығынан жасалған бұрыш, соққылы бишілер, аккордеон және жылқының жақ сүйегінен жасалған кауаха сияқты аспаптармен сүйемелденеді. Қазіргі Рапануи музыкасы Латын Америкасының ықпалына түсті, нәтижесінде Рапа Нуи стиліндегі танго сияқты жаңа жанрлар пайда болды. Аралдағы ең танымал музыкалық топтардың бірі – Мататоа, дәстүрлі би мен музыка үлгілерін насихаттайды.
Rapa Nui traditional music consists of choral singing and chanting accompanied by instruments including conch shell trumpets, percussive dancers, accordions, and kauaha, a percussion instrument created from the jaw bone of a horse. Modern Rapanui music has had Latin American influences creating new genres such as the Rapa Nui style of tango. Matato'a, one of the most famous musical groups on the island, promotes traditional styles of dance and music.
Татуировка
Полинезияның басқа аралдарындағыдай, татуировкалар мен денеге бояулар негізінен рухани мағынаға ие болды. Кейбір жағдайларда татуировкалар құдайлық күш немесе мананы қабылдайтын орын ретінде қарастырылды. Бұл – Рапа-Нуи мәдениетінің көрінісі еді. Діни қызметкерлер, жауынгерлер және басшылар халықтың қалған бөлігінен гөрі көбірек татуировкаларға ие болды, бұл олардың әлеуметтік иерархиясының белгісі болды. Еркектер де, әйелдер де өз әлеуметтік статусын көрсету үшін татуировкалар жасаған. Рапа-Нуидегі татуировкалар, сондай-ақ өнердің басқа да түрлері, антропоморфтық және зооморфтық бейнелерді үйлестіреді. Орманның жойылуы топырақ эрозиясынан туындаған егін өнімділігінің төмендеуіне, балық аулау қайықтарын салу үшін қолданылатын ағаш ресурстарының жоғалуына және аралдың айналасына орнатылған моаилерді салуды тоқтатуға алып келген болуы мүмкін. Даймонд ресурстардың жетіспеушілігі нәтижесінде қатыгез азаматтық соғыс болған, ол халықтың азаюына себеп болған деген гипотеза ұсынады. Ол соғысқа дейін шамамен 7000 адам болған, ал 19 ғасырда миссионерлер келгенде және аралда алғашқы санақ жүргізгенде бұл көрсеткіш 2000 адамға дейін төмендеген деп есептейді. Соңғы жылдары осы құлдырау Рапа-Нуи халқының қоршаған ортаны жоюымен емес, еуропалықтардың аралға келуімен және олармен бірге келген шешек сияқты жұқпалы аурулармен байланыстырылып келеді. Бірнеше зерттеушілер колониялық Рапа-Нуи қоғамының өте тұрақты болғанын атап көрсетті.
Like in other Polynesian islands, tattoos and body paintings had a fundamentally spiritual connotation. In some cases the tattoos were considered a receptor for divine strength or mana. They were manifestations of the Rapa Nui culture. Priests, warriors and chiefs had more tattoos than the rest of the population, as a symbol of their hierarchy. Both men and women were tattooed to represent their social class. Tattoos, as well as other forms of art in Rapa Nui, blends anthropomorphic and zoomorphic imagery. Deforestation would have caused a decrease in crop yields due to soil erosion, loss of wood as a resource to construct fishing boats, among other things, and would have necessitated a halt to the construction of the moai erected around the island. Diamond hypothesizes that resource scarcity may have led to brutal civil war, creating a drop in population. He further hypothesizes that there were about 7,000 individuals pre war, a number which fell to the 2,000 whom missionaries met when they showed up in the 19th century and conducted the first census of the island. In recent years, this decline has been increasingly implicated not upon environmental destruction caused by the Rapa Nui people but instead upon the arrival of Europeans to the island and the diseases that commonly came with them like smallpox, with several researchers having instead noted that pre colonial Rapa Nui society was rather stable.
Ауыл шаруашылығы
Пасха аралындағы ауыл шаруашылығы еуропалықтар келгенге дейін қарқынды дамудың белгілерін көрсетіп, аймақ үшін артық жел және жауын-шашынның аз болуымен байланысты қажеттілік тудырды. Археологиялық қазбалар көптеген компост шұңқырларын және суару жүйелерін көрсетіп тұр. Желден қорғану үшін үлкен тас блоктары да үйіліп салынған. Егістіктерде "литик малч" деп аталатын егіс жүйесі қолданылды. Бұл әдіс бойынша шаруалар өсімдіктерді белгілі бір аймақтарда өсіруге мәжбүрлеп, егістікке тастарды белгілі бір үлгімен төседі. Бұл әдіс топырақтың ылғалдылығын арттырып, желдің топырақ эрозиясын азайтады, бұл климаттық жағдайлармен тиімді күресуге көмектеседі. Пасха аралында тәтті картоп, ямс, таро, банан және қант қамысы егілген. Тауықтар – жалғыз үй жануары болды, бірақ аралдың егістіктерін әлі де көрсететін тастан қашалған "тауық үйлері" көбінесе тауықтар сүйек ұны түрінде кальций мен фосфор алған жерлеу орындары болған.
Agriculture on Easter Island shows signs of intensification before European arrival, necessary because of its climate which had an excess of wind and a low amount of rainfall for the area. Archaeological finds show a multitude of composting pits and irrigation systems. Large boulders were also stacked to serve as barriers against the wind. In the fields, a system of agriculture called lithic mulch was employed. In this method, farmers would lay rocks out in patterns in their fields, forcing the plants to grow in certain areas. This method is known to increase soil moisture while decreasing soil erosion from wind, effectively combating the climate conditions. Crops grown on Easter Island included sweet potatoes, yams, taro, bananas and sugarcane. Chickens were the sole domestic animal, though the "chicken coops" carved of stone which still dot the fields of the island were most likely tombs from which the chickens obtained calcium and phosphorus in the form of bone meal.