Кіріспе

2000 жылы Том Клэнсидің "Аю мен Айдаһар" романы – Том Клэнсидің 2000 жылғы 21 тамызда жарық көрген техно-триллер романы. "Executive Orders" (1996) романының тікелей жалғасы болып табылады, онда Президент Джек Райан Ресей мен Қытай арасындағы соғысқа қатысты, олар тиісінше "Ресей аюы" және "Қытай айдаһары" деп аталады. 1028 беттен астам көлемдегі бұл роман Клэнсидің ең ұзын туындысы. Кітап "Нью-Йорк Таймс" бестселлер тізімінде бірінші орынға шықты.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Мәскеуде СВР директоры Сергей Головко жұмысқа бара жатқанда шабуылдан аман қалады. Ол отырған ақ «Мерседеске» ұқсас көлікке РПГ-7 атқыланып, ішіндегілер (солардың бірі КГБ-ның бұрынғы агенты, кейін қарақшы болған) қаза табады. Орыс полициясы және кейін барлау қызметінің қызметкерлері оқиғаға қытайлық барлау қызметінің қатысы бар екенін және Головконың нағыз нысана болғанын анықтайды. СВР директорының өміріне жасалған сәтсіз талпырыстан кейін қытайлықтар Ресей президентіне қол сұғуды жоспарлайды, бірақ олардың агенты, бұрынғы КГБ офицері, ФСБ-да тұтқындалады. Осыған орай АҚШ президенті Джек Райан Тайванға дипломатиялық мәртебе береді, бұл Қытайдың Жапонияның («Құрмет қарызы») және Иранның («Атқарушы бұйрықтар») АҚШ-қа қарсы бұрынғы жоспарларына жасырын көмектескені үшін жаза ретінде қарастырылады. Бірнеше айдан кейін Пекинде АҚШ пен Қытай арасындағы сауда келіссөздері кезінде CNN тобы елдегі Папаның нунциосы мен қытайлық баптист пасторының өлтірілуіне куә болады. Екеуі де қытай билігінің соңғысының ізбасарларының біріне күштеп аборт жасауын тоқтатуға тырысқанда осы оқиға орын алады. Екі күннен кейін полиция қызметкерлері баптист пасторының жесірінің үйінде өткен дұға жиынын қатыгездікпен таратып жібереді, ол күйеуінің денесі оның рұқсатынсыз өртеліп, өзенге тасталғанына ашуланыпты. Бұл оқиғаға байланысты халықаралық наразылық Қытайда жасалған өнімдерге бойкот жариялауға әкеледі. Әскери кеңеюіне байланысты экономикасы қиын жағдайдағы ел, жаңадан ашылған мұнай және алтын кен орындарына қол жеткізу үшін Сибирьге жоспарланған шабуылын жеделдетеді. Райан НАТО-ны Ресейді қабылдауға көндіреді және Ресей президентіне Қытайға қарсы көмек көрсетуге уәде береді. Қытайлықтар Сибирьге кіргенде, ресейліктер АҚШ-тың көмегімен шабуылдаушы күшті кері қайтарады, қытайлықтар көп шығынға ұшырайды. АҚШ әскери-теңіз күштері Қытайдың құрлықтағы жағалау қорғанысына шабуыл жасап, портта тұрған Қытай әскери-теңіз күштерінің ескірген флотының көп бөлігін жояды. F 117 Nighthawks GBU 27 Paveway III зымырандарымен Харбин мен Бейандағы теміржол көпірлерін қиратып, Ресейдегі армиясының қытайлық байланыс желілеріне ауыр зақым келтіреді. Кейін Райан CNN-нің соғыс жағдайы туралы хабарларын, сондай-ақ АҚШ-тың барлау ұшақтарынан тікелей түсетін хабарларды ЦРУ сайты арқылы жариялауды шешеді, бұл Қытай үкіметінің соғыс жағдайы мен мақсаты туралы үгіт-насихатына қарсы тұруға бағытталған. Бейжіңнің үнемі күшейіп келе жатқан қиындыққа тап болған басшылары өздерінің құрлыққа орналасқан баллистикалық зымырандарын ұшыруға дайындауды шешеді. Оларды жою үшін «Радуга» операциялық тобының жетекшісі Джон Кларк басқаратын НАТО-ның және Ресейдің арнайы операциялар тобы жіберіледі. Топ қытайлық зымырандардың барлығынан екі-ақ зымыраны ғана жояды. Ұшырылған екі зымыранның біреуін AH 64 Apache атып түсіреді, ал екіншісі Вашингтонға қарай беттейді. Райанның отбасы эвакуацияланады, бірақ Райан соңғы сәтте кемеде қалуға шешім қабылдайды, ол эксперименталды Aegis баллистикалық зымыраннан қорғаныс жүйесімен жабдықталған USS Gettysburg әскери кемесінде болады. Райан кеме зымыранды соңғы сәтте жоятынын бақылайды. Кейіннен ХАҚ сайты арқылы зымыранды жою туралы бейнежазба таратылады. Осы арада Пекинде Қытай студенттері ЦРУ сайтынан көргендеріне ынталанып, Тяньаньмэнь алаңынан шеру тастап, Политбюро отырысына басып кіріп, үкіметті құлатуға жағдай жасайды. Реформашы Политбюро мүшесі Фан Ган коммунистік басшылардың қалған бөлігін тұтқындап, қытай әскерлерінің Сібірден дереу шығуын бұйырады. Фанг студенттік көшбасшылармен ашық пікірталас өткізеді, бұл Қытайдың демократияға көшуіне бастама береді. Содан кейін ел Ресеймен соғыстан бір жақты атысты тоқтатуды бұйырады.

Қабылдау

Кітап әртүрлі пікірлерге ие болды. Оны Лев Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" романымен (1869) салыстыра отырып, Entertainment Weekly романды "керемет киноға лайық соңғы сахнасы" және "көптеген афроамерикандық кейіпкерлері үшін" мақтады. Publishers Weekly басылымы "көптеген, сарапты зерттелген, құпиялы ақпараттарға толы нұсқаулық сияқты" деп жазды. Екінші жағынан, кітаптың ұзындығы, қытай кейіпкерлерінің нәсілшілдік бейнеленуі және оңшыл саясатқа артық сүйенгені сынға алынды. The Guardian жазған теріс пікірде кітаптың ұзындығы "автоматты режимде жазылғандай, ал шаршап-шалдыққаннан әлі оқып жатқандар автордың да бұрыннан кемеден секіріп кеткеніне күдіктене бастауы мүмкін" делінген. Содан әрі: "Клансидің ең көп сатылатын автор екенін ескере отырып, ол енді редакциялаудан да өтті деп айтуға болады."