Кіріспе
Германдық халықтардың дәстүрлі діні – герман халықтарының дәстүрлі, мәдени маңызы бар діні. Скандинавия, Британ аралдары, қазіргі Германия және кейде Еуропаның басқа бөліктерін қамтитын аймақта кем дегенде мың жылдық кезеңде германдық пұтқа табынушылықтың нанымдары мен әдет-ғұрыптары әртүрлі болды. Ғалымдар рим дәуіріндегі нанымдар мен скандинавиялық пұтқа табынушылықтағы, сондай-ақ герман діні мен қайта құрылған үнді-еуропалық дін және дін ауысудан кейінгі фольклор арасындағы белгілі бір сабақтастық бар деп санайды, бірақ осы сабақтастықтың нақты дәрежесі мен егжей-тегжейі талқылауда. Германдық дінге көршілес мәдениеттер, оның ішінде кельттер, римдіктер және кейіннен христиан діні әсер етті. Пұтқа табынушылардың өзі жазған дереккөздер өте аз, көбінесе сырттан келгендер жазғандықтан, бұл германдық нанымдар мен тәжірибелерді қайта құруда қиындықтар тудырады. Германдық сенімнің негізгі аспектілерін қайта құруға болады, соның ішінде бір немесе бірнеше шығу мифтерінің болуы, әлемнің соңы туралы миф, тұрғындар мекендейтін әлемнің «орталық жер» екендігіне деген жалпы сенім, сондай-ақ тағдыр мен өмірден кейінгі өмірге қатысты сенімдердің кейбір аспектілері. Германдықтар көптеген құдайларға, сондай-ақ жотнар (көбінесе алыптар ретінде сипатталатын), гномдар, эльфтер және айдаһарлар сияқты басқа да табиғаттан тыс жандарға сенген. Рим дәуіріндегі дереккөздер римдік аттармен бірнеше маңызды еркек құдайларды, сондай-ақ Нерт және матроналар сияқты бірнеше әйел құдайларды атады. Ерте ортағасырлық дереккөздер *Wodanaz (Один), *Thunraz (Тор), *Tiwaz (Тир) және *Frijjō (Фригг) құдайларынан тұратын пантеонды, сондай-ақ көптеген басқа құдайларды анықтайды, олардың көпшілігі тек норвегиялық дереккөздерде кездеседі (Протогермандық фольклорға қараңыз). Мәтіндік және археологиялық дереккөздер германдық рәсімдер мен практиканың кейбір аспектілерін қайта құруға мүмкіндік береді. Оларға діни мағынасы бар бай қабірлік заттармен және кемелерге немесе арбаларға жерлену сияқты жерлеу рәсімдері жатады. Құдайларды бейнелейтін ағаштан жасалған мүсіндер Солтүстік Еуропаның батпақтарында табылған, ал құрбандық заттары, жануарлар мен адам сүйектері бар бай сақталатын орындар бұлақтарда, батпақтарда және жаңа құрылыстардың іргетасы астында табылған. Қасиетті орындарға дәлел ретінде табиғи жерлер ғана емес, сондай-ақ кейбір жерлерде ғибадатханалар мен тік бағаналарға табыну сияқты құрылыстардың құрылысына қатысты алғашқы дәлелдер де бар. Басқа белгілі германдық діни практикаларына жұмаққа сену және сиқыршылық жатады, сондай-ақ мерекелер мен діни қызметкерлердің болуына қатысты бірнеше дәлелдер бар.
the ancient Germanic religion
Germanic paganism or Germanic religion refers to the traditional, culturally significant religion of the Germanic peoples. With a chronological range of at least one thousand years in an area covering Scandinavia, the British Isles, modern Germany, and at times other parts of Europe, the beliefs and practices of Germanic paganism varied. Scholars typically assume some degree of continuity between Roman era beliefs and those found in Norse paganism, as well as between Germanic religion and reconstructed Indo European religion and post conversion folklore, though the precise degree and details of this continuity are subjects of debate. Germanic religion was influenced by neighboring cultures, including that of the Celts, the Romans, and, later, by the Christian religion. Very few sources exist that were written by pagan adherents themselves; instead, most were written by outsiders and can thus present problems for reconstructing authentic Germanic beliefs and practices. Some basic aspects of Germanic belief can be reconstructed, including the existence of one or more origin myths, the existence of a myth of the end of the world, a general belief in the inhabited world being a "middle earth", as well as some aspects of belief in fate and the afterlife. The Germanic peoples believed in a multitude of gods, and in other supernatural beings such as jötnar (often glossed as giants), dwarfs, elves, and dragons. Roman era sources, using Roman names, mention several important male gods, as well as several goddesses such as Nerthus and the matronae. Early medieval sources identify a pantheon consisting of the gods *Wodanaz (Odin), *Thunraz (Thor), *Tiwaz (Tyr), and *Frijjō (Frigg), as well as numerous other gods, many of whom are only attested from Norse sources (see Proto Germanic folklore). Textual and archaeological sources allow the reconstruction of aspects of Germanic ritual and practice. These include well attested burial practices, which likely had religious significance, such as rich grave goods and the burial in ships or wagons. Wooden carved figures that may represent gods have been discovered in bogs throughout northern Europe, and rich sacrificial deposits, including objects, animals, and human remains, have been discovered in springs, bogs, and under the foundations of new structures. Evidence for sacred places includes not only natural locations such as sacred groves but also early evidence for the construction of structures such as temples and the worship of standing poles in some places. Other known Germanic religious practices include divination and magic, and there is some evidence for festivals and the existence of priests.
Анықтама
Герман діні негізінен герман тілдерін (герман халықтарын) сөйлейтін адамдардың діни дәстүрлері ретінде анықталады. Осы контексте "дін" терминінің өзі де даулы, Бернхард Майер оның "мәдениеттің басқа салаларынан 'дін' ұғымын қазіргі заманғы тұжырымдамалық тұрғыдан оқшаулайтын ерекше заманауи көзқарасқа сілтеме жасайтынын" айтады. Бірлікке келмеген және қатаң қағидаларға негізделмеген герман діні, күшті аймақтық айырмашылықтарды көрсетті, және Рудольф Симек "герман діндері" деп атаудың дұрыс екенін жазады. Көптеген байланыс аймақтарында (мысалы, Рейн өңірі және шығыс және солтүстік Скандинавияда) германдық құмарлық славяндар, кельттер немесе финн халықтары сияқты көршілес діндерге ұқсас болды. "Германдық" (мысалы, "германдық дін" және оның түрлері) деген анықтаманы қолдану неміс тіліндегі зерттеулерде кең таралған, бірақ ағылшын және басқа ғылыми тілдерде оның қолданылуы сирек, онда ғалымдар әдетте қай құмарлық тармағын білдіретінін нақтылайды (мысалы, скандинавиялық құмарлық немесе англосаксондық құмарлық). "Германдық дін" термині кейде Тас дәуіріне немесе Қола дәуіріне дейінгі тәжірибелерге қолданылады, бірақ оның қолданылуы көбінесе герман тілдері басқа үнді-еуропа тілдерінен (алғашқы Темір дәуірі) ерекшеленгеннен кейінгі кезеңмен шектеледі. Германдық құмарлық жазбаша дереккөздер бойынша шамамен мың жылды қамтиды, римдік дереккөздердегі алғашқы хабарламалардан бастап христиандыққа соңғы көшуге дейін.
Жалғастығы
"Германдық дін" терминімен қамтылған уақыт пен кеңістіктің ауқымына байланысты, Тациттегі ең ерте деректер мен жоғары орта ғасырлардағы скандинавиялық діннің кейінгі деректері арасындағы сенімдер мен амалдардың сабақтастығының деңгейі туралы пікір таластар тудырады. Көптеген ғалымдар Рим, ерте орта ғасырлық және скандинавиялық деректердегі ортақтықтарды көрсете отырып, сабақтастықты қолдайды, ал көптеген басқа ғалымдар күмәнмен қарайды. Рим дәуірінде аты аталған герман құдайларының көпшілігі кейінгі скандинавиялық құдайлармен байланыстырыла алмайды; скандинавиялық дереккөздерде аталған көптеген есімдердің де скандинавиялық емес баламалары белгілі емес. Скандинавиялық дін туралы дереккөздердің көптігі континенттік герман діні туралы аз деректерді толықтыру және түсіндіру үшін скандинавиялық материалдарды пайдаланудың әдістемелік қиындығына әкелді. Көптеген ғалымдар үнді-еуропалық және германдық діндердің қандай да бір деңгейде сабақтастығын қабылдайды, бірақ сабақтастықтың деңгейі даулы мәселе болып қалады. Йенс Петер Шёдт жазғандай, көптеген ғалымдар германдық дінді басқа белгілі үнді-еуропалық діндермен салыстыруға жағымды көзқараспен қараса да, "олармен бірдей, тіпті одан да көп ғалымдар күмәнмен қарады". Үнді-еуропалық салыстыруды қолдай отырып, Шёдт салыстырудың "қауіптері" – контекстен тыс элементтерді алып тастап, әлемде кездесетін мифтер мен мифтік құрылымдардың бірнеше үнді-еуропалық мәдениеттерде кездесуіне байланысты олардың үнді-еуропалық болуы керек деген тұжырымға келу екенін айтады. Бернхард Майер басқа үнді-еуропалық діндермен ұқсастықтар міндетті түрде ортақ тектен туындамай, сонымен қатар конвергенцияның нәтижесі болуы мүмкін деп санайды. Сабақтастық сонымен қатар герман тілінде сөйлейтін халық арасындағы христиан дініне өткеннен кейінгі сенімдер мен амалдардың (халық ауыз әдебиеті) ертедегі германдық дінмен сабақтастығын көрсететініне қатысты мәселеге де қатысты. Жакоб Гриммнен басталатын ертедегі ғалымдар қазіргі заманғы халық ауыз әдебиетінің ежелгі тегі бар және ғасырлар бойы аз өзгерген деп сенді, бұл халық ауыз әдебиеті мен ертегілерді германдық діннің дереккөзі ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл идеялар кейіннен германдық "ұлттық рухтың" (Volksgeist) органикалық бірлігін баса көрсеткен völkisch идеологиясының ықпалына түсті, ол Отто Хёфлердің "германдық сабақтастық теориясында" көрсетілген. Нәтижесінде, халық ауыз әдебиетін дереккөз ретінде пайдалану Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, әсіресе Германияда сәннен шықты, бірақ 1990 жылдардан бастап скандинавиялық зерттеулерде қайта жанданды. Бүгінде ғалымдар халық ауыз әдебиетін пайдалануда сақтық танытады, өйткені олардың көпшілігі христиан дініне өткеннен және жазудың пайда болуынан кейін ұзақ уақыттан соң жиналған. Сабақтастықты байқауға болатын салалар – аграрлық рәсімдер мен сиқырлы идеялар, сондай-ақ кейбір халық аңыздарының негізгі элементтері.
Негізгі дереккөздер
Негізгі дереккөздердің мысалдары ретінде латын әліпбиі мен рун жазуларының кейбіреулері, сондай-ақ Мерзебург сиқыры сияқты поэзиялық мәтіндер, және пұтқа табынушылық дәуірінен бастау алған, бірақ христиандармен жазылған батырлық жырлар бар. Эдданың өлеңдері, түп нұсқасы пұтқа табынушылыққа қатысты болғанымен, жазылғанға дейін христиандық ортада ауызша тарады, бұл христиандыққа дейінгі кезеңге қатысты зерттеу жүргізуді қиындатады. Ал, христиандыққа дейінгі бейнелер, мысалы, брактеаттар, алтын қағаз фигуралары, руналар мен сурет тастар герман дінінің тікелей дәлелі болып табылады. Бұл бейнелерді түсіндіру әрқашан оңай болмайды. Археологиялық куәліктер де кең таралған, оның ішінде жерлеулер мен құрбандық орындарынан алынған мәліметтер бар. Рейн өңіріндегі ежелгі дауыстық құрбандық алтарьларында көбінесе герман немесе жартылай германдық есімдермен аталатын құдайлардың жазулары кездеседі.
Екіншілік көздер
Герман дініне қатысты мәтіндік дереккөздердің көпшілігі сырттан келгендердің еңбектері. Рим дәуіріндегі герман дінінің негізгі мәтіндік көзі – Тациттің «Германия» еңбегі. Дегенмен, Тациттің жұмысында мәселелер бар, себебі ол сипаттаған герман халықтары туралы қаншалықты білгені белгісіз, сондай-ақ ол варвар халықтарды сипаттағанда қолданылған Геродотқа дейінгі көптеген тұрақты фразаларды (топостарды) пайдаланған. Тациттің дереккөз ретіндегі сенімділігі оның риторикалық бейімділіктерімен сипатталады, өйткені «Германияның» мақсатының бірі – римдік отандастарына ол жетіспейді деп ойлаған қасиеттердің үлгісін көрсету болды. Юлий Цезарь, Прокопий және басқа да көне авторлар герман діні туралы бірқатар мәліметтер ұсынады. Римнен кейінгі континенттік герман дінінің мәтіндік дереккөздерін христиан авторлары жазған: Ломбардтардың кейбір құдайлары 7 ғасырдағы «Ломбард халқының шығу тегі» («Origo gentis Langobardorum») еңбегінде сипатталған, ал пұтқа табынушы франктардың діні туралы ақпаратты Грегорий Турскийдің 6 ғасырдың соңындағы «Франктар тарихы» («Historia Francorum») еңбегінен табуға болады. Англосаксондардың христиан дініне дейінгі дәуірінің маңызды дереккөздерінің бірі Беданың «Англия халқының шіркеу тарихы» (шамамен 731 жыл) болып табылады. Басқа дереккөздерге 6 ғасырдың тарихшысы Иордан және 8 ғасырдың тарихшысы Павел Диакон, сондай-ақ әулиелердің өмірнамалары мен түрлі амалдарға қарсы христиандық заңнамалары кіреді. Скандинавия дінінің мәтіндік дереккөздері одан да кең көлемді. Оларға жоғарыда аталған «Поэтикалық Эдда» өлеңдері, басқа көздердегі Эдда поэзиясы, әдетте исландтық Снорри Стурлусонға (13 ғасыр) жатқызылатын «Прозалық Эдда», скальдық поэзия, мифологиялық мазмұндағы поэтикалық кенингтер, Снорридің «Heimskringla» еңбегі, Саксо Грамматикустың «Gesta Danorum» (12-13 ғасырлар), исландтық тарихи жазбалар мен сагалар, сондай-ақ араб саяхатшысы Ахмад ибн Фадланның (10 ғасыр) рустар туралы баяндамасы, Бремен епископы Адамның «Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum» (11 ғасыр) және түрлі әулиелердің өмірнамалары сияқты сыртқы көздер де кіреді.
Сыртқы әсерлер мен синкретизм
Герман діні басқа мәдениеттердің наным-сенімдерімен әсерлесті. Кельт және герман халықтары б.з.б. бірінші мыңжылдықта тығыз байланыста болды, ал кельттердің герман дініне тигізген әсерінің куәсі діни лексикада көрінеді. Мысалы, *Þun(a)raz (Тор) құдайының аты кельт *Toranos (Тараниске) сәйкес келеді, руналардың германдық атауы (кельт *rūna 'құпия, сиқыр') және киелі тоғайлардың германдық атауы *nemeđaz (кельт nemeton) осыған дәлел. Діни байланыстардың одан да тығыз болғанын көрсететін дерек ретінде римдік кезеңде Рейн аймағындағы матрона деп аталатын әйелдік құдайлардың есімдерінде кельт және герман тілдерінің іздері табылады. Викинг дәуірінде скандинав дініне ирланд мифологиясының және аралдық кельт мәдениетінің әсері жалғасқандығына куәліктер бар. Рим кезеңінде герман құдайлары рим құдайларымен теңестіріліп, байланыс аймақтарында римдік аттармен құлшылық етілді, бұл процесс Interpretatio Romana деп аталады; кейін рим құдайларына германдық аттар да берілді (Interpretatio Germanica). Мұның мақсаты бір-бірінің діндерін жақсырақ түсіну және әр діннің элементтерін үйлестіру болды. Нәтижесінде римдік құлшылықтың және иконографияның түрлі аспектілері герман халықтары арасында, тіпті римдік шекарадан алыс тұратындардың арасында да қабылдауға ие болды. Кейінгі ғасырларда герман діні христиан дінінің де ықпалына түсті. Алтын брактеаттарда христиандық символиканың қолданылуы және кейбір құдайлардың рөлін түсінуде оның көрінуіне куәліктер бар. Герман халықтарының христиандығына өтуі ұзақ процесс болды, оның барысында түрлі мәтіндік және археологиялық мысалдарда ежелгі дін мен христиан дінінің және идеяларының бірге өмір сүруі және кейде араласуы байқалды. Христиандық көздері герман құдайларын көбінесе демонға теңестіреді (Interpretatio Christiana).
Жаратылыс мифы
Германия халықтарының арасында бірнеше жаратылыс мифтері болған болуы мүмкін. Жаратылыс мифтері континенттік герман халықтары немесе англосакстар үшін куәландырылмаған; Тацит герман тайпаларының жерден туған Туисто (немесе Туиско) және Маннус арқылы шығуы туралы әңгімені қамтиды (Germania 2-тарау), нәтижесінде үш немесе бес германдық топқа бөлініс туды. Туисто «екілік» немесе «қос тұлға» дегенді білдіреді, бұл оның өзін-өзі ұрықтандыруға қабілетті гермафродит болғанын ұғындырады. Бұл құдайлар тек Germania-да ғана белгілі. Тациттің баяндамасына сүйенсек, миф құдайлардың немесе адамдардың шығу тегін сипаттауға арналған ба екенін анықтау мүмкін емес. Тацит екінші мифті де қамтиды: Семнон тайпасы өздерінің киелі тоғайдағы тізгіштерден, онда белгілі бір құдай мекен еткен жерден пайда болғанына сенеді (Germania 39-тарау, толық ақпарат алу үшін төмендегі «Қасиетті ағаштар, тоғайлар және тіректер» бөлімін қараңыз). Солтүстік мифологиясының шығу тегі туралы толық мәліметтерді тек «Проза Эдасы» кітабының «Гилфагиннинг» бөлімі береді. «Гилфагиннинг» бойынша, алғашқы жаратылыс – алып Имир, одан кейін сиыр Аудумбла пайда болды, нәтижесінде Один мен оның екі бауыры дүниеге келді. Бауырлар Имирді өлтіріп, оның денесінен әлемді жасайды, содан кейін ағаштардан (Ask және Embla) алғашқы ер және әйелді жасайды. Кейбір ғалымдар «Гилфагиннингтің» әртүрлі, кейде қайшы келетін көздерден құрастырылғанын, ал кейбір егжей-тегжейлі мәліметтер осы көздерден алынып тасталғанын болжайды. «Гилфагиннингтен» басқа, скандинавиялық жаратылыс мифтері туралы маңызды көздер – «Вөлүспа», «Вафтруднисмал» және «Гримнисмал» поэмалары. 9 ғасырға жататын Көне Жоғары Германияның «Вессобрунн дұғасы» жаратылысқа дейінгі уақытты сипаттау үшін теріс жұптар сериясымен басталады, бұл скандинавиялық сипаттамалармен ұқсастықтарды көрсетеді және ауызша беріліп келген формуланы білдіреді. Тациттің Туисто мен Маннус туралы және «Гилфагиннингтің» әлемді жарату туралы баяндамалары арасында байланыс болуы мүмкін. Егер Туисто есімі «екілік» немесе «қос тұлға» дегенді білдірсе, оны бастапқы жаратылыс Имирдің есімімен байланыстыруға болады, өйткені оның есімі ұқсас мағынаға ие болуы мүмкін. Сонымен қатар, «Туиско» түрі Тирмен байланысты болуы мүмкін. Сол сияқты, екі мифте де атадан, әкеден және үш ұлдан тұратын шежіре бар. Имирдің есімі этимологиялық тұрғыдан санскрит тіліндегі Яма және ирандық Йима тілдерімен байланысты, ал Имирдің денесінен әлемді жарату, үнді мифологиясындағы Пурушаның жаратылуымен салыстырылады, бұл Имирдің тек протогермандық емес, сонымен қатар ежелгі Үнді-Еуропалық тегін көрсетеді (Үнді-Еуропалық космогонияны қараңыз).
Әлемнің соңы туралы аңыз
Герман мифологиясында әлемнің аяқталуы туралы мифтің дәлелдері бар, оны сақталған дереккөздерден өте жалпы түрде қайта құруға болады. Ең белгілісі – ежелгі скандинавиялық дереккөздерде куәландырылған Рагнарёк мифы, ол құдайлар мен хаос күштері арасындағы соғысты қамтиды, нәтижесінде оттың құрлымында құдайлардың, алыптардың және барлық тірі нәрселердің көбі жойылады. Одан кейін әлемнің жаңаруы болады. Оңтүстік германдық аймақта әлемнің отпен жойылуы туралы ұғым, көне жоғары неміс тіліндегі Muspilli (вероятно, "әлемдік өрт") сөзінің әлемнің соңына қатысты қолданылуымен расталғандай көрінеді; алайда, бұл аспект христиандық әсерден туындауы мүмкін. Рагнарёк туралы зерттеулер көбінесе оның құрама, ішінара скандинавиялық емес бастаулары бар миф екенін, оның үнді-еуропалық параллельдері болғандықтан, сондай-ақ бастаулары бар екенін, немесе оның христиандық әсерден туындағанын дәлелдеуге ұмтылады.
Физикалық ғалам
Германдық космология туралы ақпарат тек солтүстік дереккөздерінде ғана келтіріледі, бірақ уақыт және кеңістік бойынша болатын өзгерістерге қарамастан, сенімдердің үлкен сабақтастығына дәлелдер бар. Ғылыми ортада Снорри Стурласонның "Эддасы" христиандыққа дейінгі норвегиялық космологияның сенімді көзі ме, жоқ па деген пікір қақтығыстары бар, себебі Снорри өз материалдарына реттелген, христиандық көзқарасты енгізгені анық. Мидгард ("ортадағы мекен") - скандинавиялық мифологияда адамдар қоныстанған әлемді немесе адамдар қоныстанған әлемді қоршап тұрған тосқауылды білдіреді. Бұл термин алғаш рет гот тілінде Вулфиланың Библия аудармасында (шамамен 370 жыл) және сондай-ақ саксон, ескі ағылшын және ескі жоғары неміс тілдерінде кездеседі. Осылайша, бұл ежелгі германдық атаудың бірі болуы мүмкін. "Прозалық Эддада" Мидгард құдайлардың қоныстанған әлемінің бір бөлігі сияқты көрінеді. Құдайлардың мекені Асгард деп аталады, ал алыптар Мидгардтан тыс, кейде Йотунхеймар деп аталатын жерлерде қоныстанады. Yggdrasill ағашы әлемнің ортасында орналасқан және аспанды сақтап тұрған, дәл сол сияқты саксон тірегі Irminsul туралы айтылғандай. Өлгендердің әлемі (Хель) жер астында болған сияқты, және құдайлардың әлемі де бастапқыда жер астында болған болуы мүмкін. Скандинавтар адамдар қоныстанған әлемді бір түрлі айдаһар немесе жылан, Йормунгандрмен қоршалған деп есептеген; тек скандинавиялық дереккөздерде ғана нақты айтылса да, Оңтүстік Германия мен Англиядан келген әлемді қоршап тұрған құбылысқа жасалған сілтемелер бұл ұғымның жалпы германдық болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Тағдыр
Орта ғасырдағы кейбір христиан авторлары, мысалы Беда (шамамен 700 ж.) және Тьетмар Мерзебургтік (шамамен 1000 ж.), герман дінінің ізбасарларына тағдыр мен мүмкіндікке деген мықты сенімді жатқызады. Сол сияқты, көне ағылшын, көне жоғарғы неміс және көне саксон тілдерінде тағдырды білдіретін "wyrd" сөзі, қашуға мүмкін емес, жеке тұлғасы жоқ тағдыр немесе өліммен байланыстырылады. 20-ғасырдың басындағы ғалымдар бұл герман дінінің негізінен фаталистік екенін ойласа, 1969 жылдан берігі зерттеулер бұл тұжырымға германдық сенімнің емес, христиандық грек-римдік "фортуна фаталис" ("жазылған тағдыр") түсінігінің күшті әсер еткенін көрсетті. Дегенмен, скандинавия мифологиясы құдайлардың өзі де тағдырға бағынуына сенетінін куәландырады. Осылайша, бұрынғы ғалымдар герман дініндегі тағдырдың маңыздылығын асыра көрсеткені анық болса да, оның өзіндік тағдыр туралы түсінігі болған. Тағдырды зерттейтін скандинавиялық мәтіндердің көпшілігі батырлыққа қатысты, бұл олардың тағдырды бейнелеу әдісіне әсер етеді. Скандинавия мифологиясында тағдырды Норн деп аталатын құдайлар емес әйелдер жасайды, олар жеке немесе топтасып пайда болып, адамдарға туғанда тағдырын сыйлайды және олардың өліміне қатысты болады. Дисир және валькириялар сияқты басқа да әйелдер де тағдырмен байланысты болған.
Өмірден кейінгі өмір
Ерте германдықтардың өлімнен кейінгі өмірге қатысты сенімдері жақсы белгілі емес; алайда, дереккөздер әртүрлі сенімдерді көрсетеді, оның ішінде жер асты әлеміне, қабірде өмірді жалғастыруға, аспандағы өлгендер әлеміне және қайта жаралуға сенім бар. Сенімдер уақыт пен орынға қарай өзгерген, тіпті бір уақытта және бір жерде бір-біріне қайшы болуы мүмкін. Растамасы бар мәліметтердегі ең маңызды екі өмірден кейінгі орын – Хель мен Вальгалла, сонымен қатар өлгендердің басқа да бағыттары айтылады. Көптеген дереккөздер Хельді өлгендердің жалпы мекені деп сипаттайды. Ежелгі норвеж тіліндегі Хель сөзі және оның басқа герман тілдеріндегі туыстары христиан дініндегі тозаққа қатысты қолданылса да, бастапқыда олар христиандыққа дейінгі германдықтардың жер асты және/немесе өмірден кейінгі әлеміне сілтеме жасайды. Оның батыс германдық «хелан» («жасыру») етістігімен байланысы, бастапқыда ол қабірдің өзіне қатысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл өлгендер әлемінің адам көзінен жасырылғаны туралы ойды да білдіруі мүмкін. Ол жоғары орта ғасырларға дейін жазалау орны ретінде қарастырылмаған, тек сол кезде христиан тозағының кейбір сипаттамаларын қабылдаған. Ол суық, қараңғы және солтүстік жақта орналасқан деп сипатталады. Ал Вальгалла («өлгендер залы») – Асгардтағы зал, онда батырлар Одинмен бірге тойлап, шайқасады. Ежелгі скандинавия материалдарында өлгендер қабірде өмір сүргені және кейде олар қайта тірілгендер ретінде оралуы мүмкін деген пікір жиі кездеседі. Қабірлерді белгілейтін тастардағы бірнеше жазулар осыған жол бермеу мақсатымен жасалған сияқты. Өлгендердің жабайы аңшылығы туралы тұжырымдама алғаш рет 11 ғасырда расталған, және ол герман тілінде сөйлейтін аймақтарда кең таралған.
Діни маңызды сандар
Герман мифологиясында үш, тоғыз және он екі сандары маңызды рөл атқарады. Үш санының символдық маңызы көптеген мәдениеттерде кеңінен дәлелденген, ал он екі саны да басқа мәдениеттерде маңызды деп есептеледі, демек, сыртқы ықпал болуы мүмкін. Үш саны көбінесе толықтықтың символы ретінде кезеседі, осы себепті герман дінінде құдайлар немесе алыптардың үштік топтары жиі қолданылуын түсінуге болады. Үш құдайдың топтары бірнеше дереккөздерде айтылады, оның ішінде Бремендік Адамның еңбектері, Нордендорф фибуласы, Ежелгі саксондық крещение рәсімінің формуласы, «Гилфагиннинг» және Торстейннің «uxafóts þáttr» шығармалары бар. Тоғыз саны үш есе үшті білдіреді. Оның маңыздылығы мифологияда да, құлшылықта да расталады.
Құдайлар
Германдық құдайлар – адамдармен және басқа да табиғаттан тыс күштерге ие жандармен, мысалы, алыптар (йотуннар), эльфтер мен эльфтермен қарым-қатынас жасаған, табиғаттан тыс жандардың бір тобы болды. Құдайлар мен басқа да күшті табиғаттан тыс жандардың арасындағы шекара әрқашан анық болмауы мүмкін. Христиан құдайынан айырмашылығы, германдық құдайлар дүниеге келеді, өле алады және әлемнің тағдырын өзгерте алмайды. Құдайлардың көбінесе адам сипаттары, адам тәрізді денелері, ер немесе әйел жынысы және туыстық байланыстары болды, олар адамдар сияқты ұйымдастырылған қоғамда өмір сүрді; алайда, олардың көру, есту және күштері адамнан асып түсті, сонымен қатар әлемге әсер етуге қабілетті болды. Діни сенімдерде олар адамдарға көмекшілер ретінде қызмет етіп, дұрыс діни қағидаларды сақтағандарға heil ("сәттілік, бақ") сыйлады. Сын есім heilag (ағылшын тілінде "holy") барлық герман тілдерінде, тіпті Пьетросса сақинасындағы гот тілінде де кездеседі. Ежелгі норвегтік деректерге сүйенсек, германдық дінде құдайларды атау үшін әртүрлі сөздер болған. *ansuz протогерман сөзінен туындаған сөздер, ежелгі норвегтік құдайлар отбасының – Aesir (жекеше – Áss) атауын алған, германдық әлемдегі құдайлық жандардың аты ретінде белгілі болды. Ең ерте куәліктердің бірі – Тунгерендегі римдік жазбада кездесетін соғыс құдайы Вих анса ("жауынгерлік құдай") есімі, ал екінші ерте куәлік – шамамен 200 жылға дейін Данияның Вимозе қаласында табылған руналық белбеу тілмесінде кездеседі. Тарихшы Йордан Getica еңбегінде латыншаланған anses түрін айтады, ал көне ағылшын руналық поэмасында көне ағылшын түрі ōs расталады, сондай-ақ ескі жоғары неміс тілінде сөйлейтін аймақтардағы жеке есімдерде де қолданылған. Құдайды білдіретін индоевропалық сөз *deiuos тек көне норвег тілінде кездеседі, онда ол týr түрінде қолданылады; көбінесе көпше түрінде (tívar) немесе күрделі есімдерде пайда болады. Скандинавия мифологиясында Эсирлер – құдайлардың екі отбасының бірі, екіншісі – Ванирлер: скандинавия мифологиясының ең маңызды құдайлары Эсирлерге жатады, ал бұл термин жалпы құдайларды атау үшін де қолданылуы мүмкін. Ванирлер көбінесе өнімділік құдайлары болған. Исландия мифологиялық мәтіндерінен, атап айтқанда Эдда поэмасы Вөлспá және Снорри Стурлусонның Прозалық Эддасы мен Инглинга сагасынан басқа, жеке Ванир құдайлар отбасының бар екендігіне ешқандай дәлел жоқ. Бұл дереккөздерде мифтік Эсир-Ванир соғысы туралы айтылады, бірақ әртүрлі нұсқаларда оқиға әртүрлі бейнеленген.
Үлкендер (Jötnar)
Гиганттар (Jötnar) германиялық мифологияда маңызды рөл атқарады, Исландияда сақталғандай, олар космология, жаратылыс және әлемнің аяқталуы туралы мифтердегі құдайлармен бірдей маңызға ие. Олар түрлі-түрлі күшті, құдай емес, табиғаттан тыс жандар болған, олар бір түрлі жабайы жерлерде өмір сүрген және көбінесе адамдар мен құдайларға қарсы болған. Олар адам кейпінде өмір сүреді, бірақ кейде жануарларға айнала алады. Бұған қоса, бұл жандар þursar деп те аталады, екі термин де батыс герман тілдерінде туыс; jötunn сөзі, болжам бойынша, "жеу" етістігінен шыққан, бұл олардың күшін немесе гиганттардың ерекшелігі ретінде каннибализмді білдіруі мүмкін. Гиганттар көбінесе табиғаттың кейбір құбылыстарымен, мысалы, қырау, таулар, су және отпен тығыз байланысты. Ғалымдар герман дінінде гиганттарға арналған діни құрбандықтар немесе рәсімдер болған-болмағаны туралы әртүрлі пікірде. Гро Штайсланд және Нанна Лёкка сияқты ғалымдар құдайлар мен гиганттардың аражігін ажыратудың өте анық емес екенін ұсынады.
Эльфтер, карликтер және басқа да тіршілік иелері
Германдық діндерде басқа да түрлі мифологиялық жандар болды, мысалы, құрылысқан қасқыр Фенрир, сондай-ақ эльфтер, гномдар және басқа да құдайлық емес, табиғаттан тыс күштер. Эльфтер – герман мифологиясының төменгі деңгейіндегі жандар, көбінесе еркек және ұжым ретінде бейнеленеді. Снорри Стурлусон эльфтерді екі топқа бөледі: қара эльфтер мен ақ эльфтер, бірақ бұл бөлініс басқа деректерде кездеспейді. Адамдардың эльфтер туралы түсінігі уақыт пен орынға қарай өзгерді: кейде олар құдайға тең, ал кейде өлген ата-бабалар, табиғат рухтары немесе әулие емес күштер ретінде қарастырылды. Скандинавиялық сенімдерде эльфтерге белгілі бір дәрежеде табыну болған сияқты. Эльфтер туралы түсінік Скандинавия мен Батыс герман халықтары арасында орта ғасырларда, мүмкін кельттердің әсерінен айырмашылықтар пайда болды. Англо-саксон Англиясында эльфтер қауіпті, күшті табиғаттан тыс күштер болып есептелді, олар орман, дала, төбелер мен су көздерімен байланысты болды. Эльфтер сияқты, гномдар да герман мифологиясының төменгі деңгейіндегі жандар. Олар көбінесе еркек және ұжым ретінде бейнеленеді, бірақ скандинав мифологиясында жеке есімдері бар гномдар да маңызды рөл атқарады. Скандинавия және неміс мәтіндерінде гномдар тауларда өмір сүреді және шебер теміршілер мен қолөнершілер ретінде танымал. Олар бастапқыда табиғат рухтары немесе өлім рухтары болған болуы мүмкін. Снорри Стурлусон гномдарды эльфтердің бір тобымен теңестіреді, ал көптеген ортағасырлық неміс жырлары мен кейбір көне норвегиялық аңыздарда гномдардың аттарында "альп" немесе "альф" ("эльф") сөзі кездеседі, бұл екеуінің арасында шатасу болғанын көрсетеді. Дегенмен, гномдарға табынуға ешқандай дәлел жоқ. Англо-саксон Англиясында гномдар ақылсыздық, қызба және ес білу қабілетінің жоғалтуымен байланысты қауіпті табиғаттан тыс күштер еді және таулармен байланысы болмады. Аждаһалар герман мифологиясында кездеседі, мысалы, Нидхёггр және әлем жыланы Йормунгандр. Скандинавия дінінің кейінгі деректерінде аждаһалар мифтік космологияда маңызды рөл атқарады. Аждаһалар туралы грек-рим және христиандық идеялардың қаншалықты әсер еткенін анықтау қиын. Жергілікті сөздерге (, "жыланға" байланысты), "Беовульфтегі" ерте сипаттамаларға және ертедегі суреттерге сүйене отырып, олар, әдетте, жыланға ұқсас, үлкен денелі, у немесе отты түкіре алатын және жер астында мекендейтін жандар деп есептелген. Ғалымдардың пікірінше, германдық аждаһалар бастапқыда жылан немесе құрт сияқты болған және ұша алмаған, бірақ ұшатын аждаһалар туралы идея грек-рим мәдениетінен келген. Орта ғасырлық герман тілдері өздерінің мифологиясында жыландар мен аждаһаларды тілдік немесе мағыналық тұрғыдан ажыратпаған.
Пантеон
Деректердің жеткіліксіздігі және герман құдайларының ұзақ мерзім ішінде және әртүрлі аймақтарда пайда болғандығына байланысты, герман дінінің барлық жерде жарамды герман құдайларының толық пантеонын қайта құру мүмкін емес; мұндай мүмкіндік тек герман дінінің соңғы кезеңі – норвегиялық дін үшін ғана бар. Әр түрлі уақытта және әртүрлі жердегі адамдар әртүрлі жеке құдайлар мен құдайлар тобына табынып жүрген. Құдайлардың аттарын қамтитын жер-су аттары белгілі бір аймақтарда қай құдайлардың маңызды болғанын көрсетеді, бірақ мұндай аттар Скандинавиядан тыс жерлерде жеткілікті дәрежеде куәландырылмаған және зерттелмеген. Келесі бөлімде ең алдымен рим дәуірінде куәландырылған құдайлар туралы, содан кейін төрт негізгі герман құдайы – *Тиваз (Тир), Тунраз (Тор), *Воданаз (Один) және Фрийо (Фригг) туралы ақпарат беріледі. Олар ерте орта ғасырлардан бері сенімді түрде куәландырылған, бірақ рим дәуірінде де табынылған болуы мүмкін, соңында басқа құдайлар туралы мәліметтер келтіріледі, олардың көпшілігі тек норвегиялық дінде ғана куәландырылған.
Римдік атаулары бар герман құдайлары
Рим авторлары Юлий Цезарь мен Тацит екеуі де шетелдік құдайларды сипаттау үшін римдік атауларды қолданады, бірақ Цезарь германдықтар жеке құдайларға емес, күн, ай және от сияқты табиғи құбылыстарға ғана табынғандарын айтады, ал Тацит көптеген құдайларды атап, ең көп табынылған құдай Меркурий, одан кейін Геркулес және Марс екенін айтады; ол сондай-ақ Изида, Одиссей және Лаерт есімдерін де атайды. Ғалымдар Меркурийді Одинге, Геркулесті Торға, ал Марсты Тирге теңейді. Алайда, бұл есімдер кейінірек ғана расталғандықтан, осы теңеулерге күмән бар, сондай-ақ Тацит атаған құдайлардың барлық германдық халықтар тарапынан табынылмағаны немесе ол галдар туралы ақпаратты германдықтарға жеткізгені болжамдалады. Германдықтар өздері де римдік дәстүрге сәйкес салынған құрбандық алаптарында римдік есімдермен құдайларға табынып жүрді; германдық атаулардың жекелеген мысалдары (мысалы, "Марс Тингсус") германдық құдайды білдіргенмен, көбінесе римдік құдайды немесе германдық баламаны білдіретінін анықтау мүмкін емес. Сақталған құрметтемелердің көп бөлігі Меркурийге арналған. Ал әйел құдайларға римдік есімдер берілмеген. Сонымен қатар, герман тілінде сөйлейтіндер римдік құдайлардың есімдерін өз тілдеріне аударған (interpretatio Germanica), бұл ең айқын түрде германдық апта күндерінде көрінеді. Апта күндерінің аудармасы көбінесе біздің заманымыздың 3-ші немесе 4-ші ғасырына жатады; алайда, олар ерте орта ғасырға дейін расталмаған. Бұл кейінірек расталу фактісі кейбір ғалымдарды апта күндерінің ерте герман дінін реконструкциялаудағы пайдалылығына күмән келтіруге мәжбүр етеді.
Алкис
Тацит Нахарвал тайпасының Алькис деп аталатын құдай егіздерін айтады, оларды римдік егіз атты Кастор мен Поллюкске теңейді. Бұл егіздер түрлі үнді-еуропалық мәдениеттерде кездесетін құдайлық егіз аттылар (Диоскури) туралы үнді-еуропалық мифтерімен байланысты болуы мүмкін. Кейінгі герман халықтарында Хенгист пен Хорса сияқты тайпаның негізін қалаушы егіздер құдайлық егіздер мотивін еске түсіреді; Хенгист пен Хорсаның есімдерінің екеуі де "ат" деген мағынаны білдіреді, бұл байланысты күшейтеді. Скандинавияда құдайлық егіздердің суреттері б.з.д. 15 ғасырдан бастап 8 ғасырға дейін кездеседі, содан кейін діни өзгерістер нәтижесінде жоғалып кеткен. Норвегиялық мәтіндерде анық құдайлық егіздер табылмайды, бірақ ғалымдар құдайлар мен батырлар арасында ұқсастықтарды іздеген.
Нертус
Германияда Тацит ломбардтар мен суэбтердің Нертус құдайына табынып, құдайдың рәсімдерін егжей-тегжейлі сипаттайды. Олардың ортасында салтанатты процессия өтеді. Нертустың арбасы «мұхиттың» белгісіз аралында табылады, онда ол қасиетті тоғайда сақталады және ақ матамен жабылады. Оған тек дін қызметкері ғана тиеді. Дің қызметкері арбада Нертус бар екенін сезген кезде, арбаны жас төлдер тартады. Нертустың арбасы қайда барса да қуанышпен және бейбітшілікпен қарсы алынады, ал процессия кезінде ешкім соғысқа бармайды және барлық темір заттар жабылады. Бір уақыттан кейін, құдай адамдармен көңіл көтеріп болған соң, дін қызметкері арбаны оның «ғибадатханасына» қайтарады, ал құлдар құдайды, арбаны және матаны «жасырын көлде» ритуалды түрде жуады. Тацит жазғандай, содан кейін құлдар дереу сол көлге батырылады. Көптеген қазіргі ғалымдар Нертусты мың жылдан астам уақыттан кейін куәландырылған көне норвегиялық құдай Ньёрдрдің тікелей этимологиялық алғысы ретінде қарастырады. Алайда, Ньёрдр еркек деп куәландырылған, бұл осы айқын өзгеріс туралы көптеген ұсыныстарға әкелді, мысалы, Ньёрдр жататын құдайлар тобы – Ванирлер арасындағы инцест мотивтері, көне скандинавиялық дереккөздерде сипатталған.
Матроналар
Матрона деп аталатын үш әйелдің ұжымдары Рим провинциясы Германияның төменгі бөлігіндегі, әсіресе Кельн қаласындағы көптеген құрбандық алтарьларында кездеседі, олар біздің заманымыздың үшінші және төртінші ғасырына жатады. Алтарьларда римдік киім кимеген үш әйел бейнеленген. Қызмет көрсететін матроналардың шамамен жартысы германдықтар деп анықталады, себебі олардың есімдері бар; ал қалғандары латын немесе кельт есімдерін иеленеді. Есімдер көбінесе белгілі бір жермен немесе этникалық топпен байланысты, бірақ олардың бір бөлігі сумен байланысты, ал көптегені сыйлық беру және қорғау сипаттарын көрсетеді. Археологиялық жазбаларда олардың жиі кездесуіне қарамастан, матроналар туралы ешқандай жазбаша мәлімет жоқ. Матроналар кейінгі дәуірлердегі әйелдік құдайлармен байланысты болуы мүмкін, мысалы, Норн, дизир және валькириялар; Рудольф Симек дизирмен байланыстың ең мүмкін екенін айтады. Дизирлер этимологиялық тұрғыдан дхисана деп аталатын кішігірім индуистік құдайлармен байланысты болуы мүмкін, олар да топта пайда болады; бұл оларға үнді-еуропалық тегін береді. Якоб Гриммнен бері ғалымдар дизирді Ежелгі жоғарғы неміс тіліндегі Бірінші Мерзебург сиқырында кездесетін идисимен және Тацит еңбектеріндегі жер-су атауымен байланыстыруға тырысты; алайда, бұл байланыстар күмәнді. Дизирлер Норн мен валькириялардың кейбір функцияларын бөліседі, ал скандинавиялық дереккөздер осы үш скандинавиялық кіші әйелдік құдайлар тобының тығыз байланысын көрсетеді. Матроналармен байланысты басқа да ұсыныстар бар: Бедтің баяндамасындағы англосаксондық модранихт ("аналар түні") мерекесі матроналармен байланыстырылған. Сол сияқты, нашар мәлімделген англосаксондық құдайлар Эостра мен Реда да матроналармен байланысты болуы мүмкін.
Басқа әйел құдайлар
Нерттан басқа, Тацит басқа жерлерде герман халықтары құлшылық еткен тағы да бірнеше маңызды әйел құдайларды айтады, мысалы, марстардың Тамфанасы (Анналы, 1:50) және эстилердің "құдайлар анасы" (mater deum) (Germania, 45-тарау). Ұжымдық матроналардан өзге, Рим Германиясынан табылган ант беру алтарьлары бірнеше жеке құдайлардың бар екенін көрсетеді. Нехеления құдайы Рейн өзенінің Вальхерен және Норд-Бевеланд аралдарында, сондай-ақ Кельн қаласында біздің заманымыздың 3-ші ғасырында көптеген ант беру алтарьларында кездеседі. Нехеленияға арналған жазулардың үлесі, Рим провинциясы Германияның төменгі бөлігіндегі барлық сақталған құдайларға арналған арнаулардың 15%-ын және әйел құдайларға арналған арнаулардың 50%-ын құрайды. Ол сауда-саттықпен байланысты болған сияқты, және ықтимал хтондық құдай болған: оны көбінесе жеміс себеттерімен, иттің суретімен немесе кеменің немесе ескекшенің суретімен бейнелейді. Оның белгілері грек-римдік Мысыр құдайы Изиспен ортақ, бұл Тацит еске салған суэвтердің Изисімен байланысты екенін көрсетеді. Оның айқын маңыздылығына қарамастан, ол кейінгі кезеңдерде кездеспейді. Тағы бір құдай, Хлудана, Рейн бойындағы бес ант жазуынан мәлім; оның аты ежелгі норвег тіліндегі Хлодинмен, Тордың анасы Жордтың (жер) аттарының бірімен байланысты. Осыған байланысты, ол хтондық құдай болуы мүмкін, сондай-ақ кейінірек кездесетін Хель, Хулд және Фрау Холле сияқты тұлғалармен де байланысты болуы мүмкін.
*Tiwaz/Тир
Тиваз (Тир) құдайы Негау қаруында б.з.д. 450-350 жылдарға дейін танылған болуы мүмкін. Этимологиялық тұрғыдан оның аты Ведалық Дьяус және грек Зевсімен байланысты, бұл Индоевропалық аспан құдайы *Диеус қайта құрастырылғаннан бастау алғандығын көрсетеді. Осылайша, ол Индоевропалық дәуірде маңызды болған жалғыз герман құдайы. Апта күндері герман тіліне аударғанда Тир римдік құдай Марспен байланысты болды, сондықтан *dies Martis* (Марс күні) "сейсенбі" ("Тиваз/Тир күні") аталды. "Марс Thingus" (жиын Марсы) деген жазу оның құқық саласында да байланысы болғанын көрсетеді. Ғалымдар Тирдің германдық діннің скандинавиялық тармағында уақыт өте келе маңыздылығы азайғандығына және викинг дәуірінде оған табыну тоқтағанын сендіреді. Ол тек бір мифте маңызды рөл атқарады – құлпынай қасқыр Фенрирді байлау, оның барысында Тир қолын жоғалтады.
* Тунраз/Тор
Тор – викинг дәуірі Скандинавиясындағы ең көп танылған және, мүмкін, ең көп құлшылық етілген құдай. Апта күндері герман тіліне аударғанда, ол Юпитермен байланысты болды, сондықтан *dies Jovis* («Юпитер күні») «бесенбі» («Тунраз/Тор күні») болып аударылды. Бұл бұрынғы *interpretatio Romana* түсінігіне қайшы келеді, онда Торды көбінесе Геркулес деп есептеген. Адам Бремен сияқты жазбаша деректер, сондай-ақ *interpretatio Germanica*-да Юпитермен байланысты болуы, ол кем дегенде кейбір уақытта және жерлерде пантеонның басшысы болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, Тордың балғасы Юпитердің шаңқайымен теңестірілген болуы да мүмкін. Скандинавиядан тыс жерлерде ол Нордендорф фибулаларында (біздің заманымыздың 6 немесе 7 ғасыры) және Ескі саксондық крещение антында (біздің заманымыздың 9 ғасыры) кездеседі. 723 жылы Чатти тайпасының жерінде Әулие Бонифаций жойған Юпитер емені де Торға арналған деп санайды. Викинг дәуіріндегі рун тастары мен Нордендорф фибулалары Торды нәрселерді баталауға шақыруға ұқсайды. Торға табынудың викинг дәуіріндегі Скандинавиядағы ең маңызды археологиялық дәлелі – Тордың балға тәрізді алқалары. Тор туралы мифтер тек Скандинавиядан белгілі, ал осы мифологиялық деректердің бүкіл германдық аймақ үшін қаншалықты репрезентативті екені белгісіз. Тордың аты «көккіре» дегенді білдіретіндіктен, Якоб Гриммнен бастап ғалымдар оны аспан мен ауа райы құдайы деп түсіндірді. Солтүстік мифологиясында ол басқа үнді-еуропалық дауыл құдайларымен, оның ішінде құбыжықтарды өлтіру сияқты ортақ белгілері бар; бұл белгілер, әдетте, ортақ үнді-еуропалық түбірден шыққан. Дегенмен, Тор туралы мифологияда оның дауылмен байланысы өте шамалы.
* Воданаз / Один
Один (*Воданаз) бірқатар мифтерде, сондай-ақ жақсы куәландырылған скандинавиялық рәсімдерде маңызды рөл атқарады; ол ерте орта ғасырларда көптеген герман халықтарымен құрметтелген сияқты, бірақ оның нақты сипаттамалары әртүрлі уақытта және жерлерде өзгеруі мүмкін. Германиялық апта күндері Один Меркуриймен (Меркурий күні, "сәрсенбіге" айналған), теңестіріледі, бұл *interpretatio Romana*-ның қалыпты ғылыми түсіндірмесімен сәйкес келеді және ерте ортағасырлық авторларда да кездеседі. Бұл екі құдайдың құпия білім мен қайтыс болғандармен байланысынан туындаған болуы мүмкін. Одинге табыну дәуірі даулы. Одинге ең алғашқы нақты сілтеме 2020 жылы Данияда табылған C типті брактеатта кездеседі. 400-ші жылдарға дейін даулаған брактеатта "Ол Одиннің адамы" деп жазылған прото-норвегтік Ескі Футарк жазуы бар. Одиннің археологиялық куәлігі IV немесе V ғасырлардағы Дания батпақтарында табылған рун жазуларында оның кейінгі аттары түрінде кездеседі; басқа да археологиялық куәліктер біздің заманымыздың III ғасырына жатады. Одиннің бейнелері соңғы көші-қон кезеңінен Фризиядан белгілі, бірақ Скандинавиядан келген болуы мүмкін. Скандинавия мифтерінде Один барлық құдайлардың ішіндегі ең маңызды рөлдердің бірін атқарады. Ол скандинавиялық аймақтан тыс мифтерде де куәландырылған. VII ғасырдың ортасында франко-бургунд хроникашысы Фредегар "Воданның" ломбардтарға олардың атын бергенін айтады; бұл оқиға шамамен бірдей кезеңде жазылған *Origo gentis Langobardorum*-да және кейін Пауыл Диаконның *Historia Langobardorum* (790 ж.) еңбегінде де кездеседі. Германияда Один Нордендорф фибулаларында және екінші Мерзебург дұғасында Балдердің атын емдеген құдайлық үштік ретінде куәландырылады. Англияда ол "Тоғыз шөп" дұғасында және англосаксон шежірелерінде емші-сиқыршы ретінде көрінеді. Готтар арасында оған табыну болған-жоқ деген мәселе даулы.
*Frijjō/Frigg
Викингтер дәуірінен бұрын табылған жалғыз маңызды скандинавиялық әйел құдайы – Фригг, Одиннің әйелі. Герман тіліндегі апта күндері аударғанда Фригг Венерамен теңестірілді, сондықтан dies Veneris (“Венера күні”) “Жұма” (“Фрижо/Фригг күні”) болып өзгерді. Бұл аударма оның құнарлылық және жыныстық белсенділікпен байланысты екенін көрсетеді, ал оның аты этимологиялық тұрғыдан "сүйіспеншілік" мағынасын беретін үнді-еуропалық түбірден шыққан. Ломбардтардың қалай ат алғандығы туралы әңгімелерде Фрея (Фригг) күйеуі Воданды (Один) алдап, Ломбардтарға жеңіс сыйлауда маңызды рөл атқарады. Ол сонымен қатар Мерсебург сиқырында да айтылады, онда ол өте күшті сиқырлық қабілеттерін көрсетеді. Фриггтің басты рөлде ойнайтын жалғыз скандинавиялық миф – Балдрдың өлімі, ал Скандинавияда Фриггке табынуға қатысты аз ғана мәлімет бар.
Басқа құдайлар
Балдр құдайы Скандинавия, Англия және Германияда куәландырылған; 9-ғасырдың Ежелгі жоғары неміс екінші Мерсебург дұғасынан басқа, құдайға қатысты барлық әдеби сілтемелер Скандинавиядан, ал оған табыну туралы ештеңе белгілі емес. Фрейр құдайы – викинг дәуіріндегі ең маңызды ұрпақ құдайы. Ол кейде Yngvi Freyr деп аталады, бұл оны Тациттың «Германия» еңбегінде кездесетін Ингуаондардың болжамды атасы – *Ингуаз құдайымен немесе батырымен байланыстырады, оның аты 8-9 ғасырлардағы көне ағылшын руналық поэмасында Ин (Ing) деп тіркелген. Форсети есімді шағын құдай бірнеше көне норвеж тіліндегі дереккөздерде куәландырылған; ол көбінесе Хельголандта құлшылық етілген Фризия құдайы Фоситпен байланысты, бірақ бұл байланыс нақты емес. Ежелгі саксондық крещение формуласы мен кейбір көне ағылшын шежірелері саксондардың негізін қалаушы болып есептелетін Сакснот құдайы туралы айтады; кейбір ғалымдар оны Тирдің бір түрі деп санайды, ал басқалары ол Фрейрдің бір түрі болуы мүмкін деп жорамалдайды. Ежелгі скандинав пантеонындағы ең маңызды құдай Фрейрдің қарындасы Фрейя болды, ол көптеген мифтерде кездеседі және Фриггке қарағанда көбірек құлшылыққа ие болған. Ол сексуалдық және ұрпақтық қабілеттермен, сондай-ақ соғыс, өлім және магиямен байланысты болды. Фрейяға табынудың қаншалықты көне екені белгісіз, және оның немесе оңтүстік германдық аймақтағы ванир құдайларының ешқайсысының нақты дәлелі жоқ. Фригг пен Фрейя бастапқыда бір құдай немесе бір құдайдың екі жағы болған деген пікірлер көп. Фрейядан басқа, көптеген құдайлар мен құдайлар тек Скандинавияда белгілі, олардың ішінде Эгир, Хёдр, Хёнир, Хеймдалль, Идунн, Локи, Ньёрдр, Сиф және Уллр бар. Әртүрлі орта ғасырлық скандинав дереккөздерінде бірнеше шағын немесе аймақтық құдайлар айтылады: кейбір жағдайларда олардың дін ауысқаннан кейінгі әдеби туындылар екені белгісіз. Көптеген аймақтық немесе өте жергілікті құдайлар мен рухтар дереккөздерде мүлдем есімдері жоқ болуы мүмкін. Сондай-ақ, рим дәуірі мен континенттік германдық құдайлардың көптегені скандинав мифологиясында кездеспеуі мүмкін.
Тәңір бейнелері
Юлий Цезарь мен Тацит германдықтар өз құдайларын адам бейнесінде құрметтемейтінін айтты; алайда, бұл ежелгі этнографиядағы, жасырап айтылатын пікір, көшпенді халықтарды сипаттағанда қолданылатын әдіс. Археологтар құдайларды бейнелейтін германдық мүсіндерін тапты, ал Тацит Нерт культін талқылағанда өзіне қайшы келеді (Germania 40-тарау); Эдда поэмасы Hávamál да құдайлардың ағаштан жасалған мүсіндерін, ал Грей Турский (Historia Francorum II: 29) ағаштан, тас пен металдан жасалған мүсіндерді еске алады. Археологтар көші-қон кезеңі аяқталғаннан кейін жасалған құдай мүсіндерін таба алмады; олар христиандыққа өткен кезде жойылған болуы мүмкін, бұл скандинавиялық сағымдарда жиі көрсетіледі. Батпақтарда жиі табылатын, құдайларды бейнелейтін, қарапайым жазылған ағаштан жасалған еркек және әйел мүсіндері әдетте бұтақтың табиғи пішінін сақтайды. Бұл мүсіндердің өзі құрбандық болған ба, әлде құрбандық шалынған тұлғалардың бейнесі ме, белгісіз. Көпшілігі біздің заманымыздың бірінші ғасырларына жатады. Римге дейінгі темір дәуірінде күнделікті өмірде кездесетін қауіпті жерлерге орнатылған тақта тәрізді мүсіндер де кездеседі. Көптеген мүсіндер емен ағашынан жасалған. Мал мен жылқының кішкентай мүсіндері де батпақтарда табылады; кейбіреулері амулет ретінде тағылған болуы мүмкін, ал басқалары құрбандыққа шалу алдында ошақтың басына қойылған сияқты. Көші-қон кезеңінен қалған қасиетті орындарда алтын брактеаттар мен алтын фольгадан жасалған құдайлық бейнелер жиі кездеседі. Брактеаттар бастапқыда Константин Ұлының дәуіріне жататын римдік алтын медальондар мен монеталардағы мотивтерге негізделген, бірақ уақыт өте келе стильдес болды. Олардың кейбіреулерінде Одиннің есімдері болуы мүмкін рун жазулары бар. Ал басқалары, мысалы, Trollhätten A, кейінірек мифологиялық мәтіндерден белгілі көріністерді көрсетеді. Матрона мен Нехаленнияның тас құрбандықтарында германдық киімдегі әйелдер бейнеленген, бірақ басқа жағдайда римдік үлгіні ұстанады, ал Меркурий, Геркулес немесе Марстың бейнелері римдік үлгілерден ешқандай айырмашылық көрсетпейді. Германияның барлық жерінде римдік құдайлардың қола мен күміс мүсіндері көптеп табылған, олардың кейбіреулерін германдықтардың өзі жасаған, бұл германдықтардың осы бейнелерді қабылдағанын көрсетеді. Хайко Стьюр бұл мүсіндер жергілікті германдық құдайлар ретінде қайта түсіндіріліп, үй құрбандықтарында қолданылған болуы мүмкін деп болжайды: біздің заманымыздың 100-300 жылдарына жататын Оденседен табылған мүсіндерге Меркурий, Марс, Юпитер және Аполлон мүсіндері кіреді. Скандинавиядан Қара теңізге дейін табылған римдік импорттық қылыштарда рим құдайы Марс Ультор ("Марс кекші") жиі бейнеленген.
Қасиетті жерлер
Цезарь мен Тацит ежелгі германдықтардың ғибадатханалары болмағанын және тек қасиетті тоғайларда ғибадат еткендерін айтты. Дегенмен, германдықтар үшін тоғайлар, ағаштар, батпақтар, бұлақтар және көлдер қасиетті орындар болғанымен, ғибадатханаларға қатысты археологиялық дәлелдер де бар. Археология сондай-ақ неолиттік құрылыстар мен қола дәуіріндегі обалар ғибадат орындары ретінде пайдаланылғанын көрсетеді. Стьюр Англиядағы құрбандық орындарымен қоршалған жерлердің солтүстік Германия мен Ютландиядағы ұқсас қоршалған аумақтардың қасиетті болғанын көрсететінін айтады. Көптеген орындарда, соның ішінде қола дәуірінен, римге дейінгі темір дәуірінен және көшпенділер кезеңінен табылған елді мекендердің жанындағы үлкен от шұңқырлары ырымдық, саяси және әлеуметтік мақсаттарда қолданылған болуы мүмкін. Елді мекендердегі үлкен залдар да діни рәсімдерге арналған болуы мүмкін. Тацит "Анналы" 1.51-де Тамфана қасиетінің ғибадатханасын еске алады, сондай-ақ Германиядағы Нертусқа сілтеме жасағанда "templum" сөзін қолданады, бірақ бұл сөз ғимаратты емес, тек қасиетті орынды білдіруі мүмкін. Кейінгі христиандық көздерде франктар, ломбардтар, континенттік саксондар және англосаксондар пайдаланған ғибадатханалар (fana) туралы айтылады, ал христианға ауысқаннан кейінгі Фризия заңы (Lex Frisionum) ғибадатханаларға заңсыз кіргендерге немесе оларды бүлдіргендерге жаза тағайындауды жалғастырды. Нидерландыдағы Эмпелдегі Батавилер аумағынан Геркулеске арналған ғибадатхана типикалық рим-кельт құрылыс стилін көрсетеді. Төменгі Рейн аймағынан матроналарға арналған басқа римдік стильдегі ғибадатханалар белгілі. Қазіргі Швециядағы Уппакрада скандинавиялық ғибадатхана табылған. Бұл ғимарат екі кіреберісі бар өте үлкен зал болып табылады және біздің заманымыздың 200-950 жылдары аралығында дәл сол жерде 7 рет қайта салынған. Сәулеттік тұрғыдан алғанда, ғибадатхана кейінірек скандинавиялық ағаш шіркеулеріне ұқсайды. Ғимаратты жануарлардың сүйектері мен бірнеше адамның сүйектері қоршап тұр. Осыған ұқсас ғимарат Зеландиядағы Мьоллебеквэйде біздің заманымыздың 3-ші ғасырына жатады, ал Зеландиядағы Тиссодағы діни үйдің кейінгі кезеңдері (850-950 жж.) де скандинавиялық ғибадатханаға ұқсайды. Скандинавиялық ғибадатхананың ең маңызды сипаттамасы – 11-ғасырға жататын Бремендік Адамның Уппсала ғибадатханасы туралы айтқан сөздері: ол ғибадатханада Бор, Тор, Один және Фрей (Фрико) мүсіндері болғанын сипаттайды. Глоссаларда үлкен ағаш пен құрбандық шалуға арналған құдық туралы айтылады. Адамның кейбір сипаттамалары дұрыс емес болуы мүмкін, бұл скандинавиялық мифологияның ықпалынан туындаған. Археологиялық зерттеулер Уппсаланың 500 жылдан бастап маңызды культ орталығы болғанын көрсетті, 600-800 жылдар аралығында салынған патша сарайында ағашқа бекітілген темір спиральдармен әсемделген үлкен есіктер болған. Бас залдың оңтүстік-батысында төрт үлкен оба салынған, ал үлкен ағаш тіреулер мен от орындарының қатарымен рәсімдік жолдар салынған. Бұл Гамла-Упсалада ішкі және сыртқы рәсімдердің әртүрлі түрлері болғанын көрсетеді. Бір кезде орындалған ырым-жырымдардың қалдықтары тек жануарлардың сүйектерінен табылды; жануарлардың жасы олардың наурыз айында шалынғанын көрсетеді, бұл Дисаблот туралы жазба деректермен сәйкес келеді.
Киелі ағаштар, бақшалар мен бағаналар
Қасиетті ағаштар көптеген ежелгі мәдениеттерде, әсіресе үнді-еуропалық мәдениеттерде маңызды символ ретінде кездеседі. Қазіргі ғалымдар грек-рим діни түсінігіне сүйене отырып, әдетте құдайға табыну орындары болған қасиетті тоғайлар мен жеке ағаштарды, және ағаштарға қасиетті құлшылық етуді (ағаш культі) ажыратады. Бірақ бұл айырмашылық герман діні үшін де орынды ма, жоқ па, әлі белгісіз. Тацит ежелгі германдықтардың қасиетті тоғайларда ғибадат еткенін, оның ішінде Семондардың шынжырлары бар тоғайда және Наханарвальдіктердің Алкиске табынған тоғайда ғибадат еткенін айтады. Тацит германдық қасиетті тоғайлардың мынадай қызметтерін атап көрсетеді: жаудан алынған тулар мен қару-жарақтарды көрсету, Батавтардың жануарлар пішіндес туларын сақтау (Tac. hist. 4.22), және адамдарды құрбан ету. Қайта құрастырылған герман сөздері, қасиетті тоғайларды білдіретін *nimið, *alh және *haruh, бастапқыда тоғайлардың әртүрлі қызметтерін сипаттаған болуы мүмкін. Нақты ағаштар немесе тік бағаналар әлем ағашын (скандинавия мифологиясындағы Иггдрасил) немесе әлем тірегін бейнелеуі мүмкін. Қазіргі ғалымдар мұндай қасиетті ағашты "axis mundi" ("әлемнің өзегі") деп сипаттайды, ол әлемнің көптеген деңгейлерін байланыстыратын және әлемнің өзін көрсететін орталық. Римдік Германияда, атқа отырған Юпитер құдайын бейнелейтін бағаналар жиі кездеседі; олардың кельт тегі болуы мүмкін және әлем ағашы немесе тірегі туралы ұғыммен байланысты болуы ықтимал. Орта ғасырлардағы қасиетті ағашқа мысал – 724 жылы Гессенде Әулие Бонифаций кескен деп есептелетін Юпитер емені. Адам Бремен Уппсала ғибадатханасындағы қасиетті ағаш туралы айтады, бірақ оның бар екендігі ғалымдар арасында даулы. Бұл туралы Хервар сагасында да айтылады, және ол осы орынның орталық назары болуы мүмкін, сонымен қатар әлем ағашы Иггдрасилді бейнелеген болуы мүмкін. Ағаштарға табынудың болғанын растайтын тағы бір дәлел – Фрёсöде қазба жұмыстары кезінде табылған, жануарлардың бас сүйектерімен қоршалған қайың тамыры. Ежелгі аңгло-саксон елді мекендерінде көбінесе үлкен тік бағаналар болған, оларды 6 ғасырдың ағылшын епископы Альдхелм, ескі діннің ошағы деп айыптаған. Континенттік сакстар арасындағы Ирминсул (Ескі саксондық үлкен тік бағана) сондай-ақ осындай бағанаға табынудың бір бөлігі болуы мүмкін.
Жануарлар символы мен жауынгерлік топтар
Түрлендіруден кейінгі скандинавиялық мәтіндерде жауынгерлердің арнайы топтары айтылады, олардың кейбіреулері, берсеркир (берсеркерлер) және ulfheðnar, тиісінше аюлар мен қасқырлармен байланысты болған. «Инглинга сагасында» Снорри Стурлусон осы жауынгерлерді Одинмен байланыстырады. Көптеген ғалымдар жауынгерлер тобының бастамалау рәсімдері мен ұйымдасу формалары германдықтар арасындағы жауынгерлер тобы мен қоғамдарын талқылаған Тацит заманына дейін жететінін айтады. Бұл ғалымдар осы топтарды белгілі бір дәрежеде прото-үнді-еуропалық алдын-ала нұсқаларына дейін іздеуге болады деп санайды. Ханс Кун сияқты басқа ғалымдар скандинавиялық және ертедегі жауынгерлер тобы арасындағы үзілісті жоққа шығарады. Аю тырнақтары, тістері және терілері бар жерлеу және кремациялау қабірлері герман тілінде сөйлейтін аймақтарда кездеседі, әсіресе Эльбада б.з.д. 100-ден б.з. 100-ге дейін және Скандинавияда б.з. 2-5 ғасырларында жиі кездеседі; олар жауынгерлік қоғамдармен байланысты болуы мүмкін. Археологтар Скандинавияда б.з. 4-12 ғасырларына жататын, жануарлар бейнесімен безендірілген металл заттарды, әсіресе қару-жарақ пен брошкаларды тапты. Бейнеленген жануарларға жыландар, жыртқыш құстар, қасқырлар және шошқалар жатады. Кейбір ғалымдар осы бейнелерді шаманизммен байланыстырады, ал басқалары жануарлар өнерін христиандық және пұтқа табынушылық мағыналарын білдіре алатын скальдикалық кенингтерге ұқсас деп санайды.
Ритуалдық мамандар
Ғалымдар германдық рәсімдер мамандарының табиғаты мен функциясына қатысты екіге бөлінген: көптеген дінтану ғалымдары бастапқыда діни қызметкерлер класы болмаған және культтік функцияларды көбінесе патшалар мен басшылар атқарған деп санайды; алайда, көптеген филологтар "қасиетті адам" деген сөзді реконструкциялау негізінде, арнайы діни қызметкерлер класы болған деп дәлелдейді. Цезарь германдықтардың друидтері болмағанын айтады, ал Тацит бірнеше діни қызметкерлерді есімдерімен атайды. Римдік дереккөздер германдық культтік қызметкерлер туралы басқаша мәлімет бермейді. Тацит сипаттаған сияқты кейінгі рәсімдердің сипаттамаларында ешқандай рәсімдер маманы туралы айтылмаған; алайда, олардың әлі де болғандығын болжауға болады. Викинг дәуіріндегі Скандинавиядағы рәсімдер мамандарының таяқтар мен ант сақиналары сияқты ерекше белгілері болған болуы мүмкін, бірақ олар иерархия құрған-құрмағаны белгісіз және олар қоғамда культтік емес рөлдерді де атқарған сияқты. Цезарь мен Тацит екеуі де жеребе тастау мен болжам жасаумен айналысқан әйелдерді есімдерімен атайды және әйелдердің рәсімдер маманы екенін көрсететін басқа да белгілер бар. Тацит пен римдік жазушы Кассий Дио (б.з. 163 – 229 жж.) бірнеше көруші әйелдерді есімдерімен атайды, ал Египеттен табылған остракон біреуінің II ғасырда өмір сүргенін куәландырады. VIII ғасырға жататын Пауыл Диаконның еңбектерінде Гамбара есімді әйел рәсімдер маманы туралы айтылады. Тарихи жазбада олқылық солтүстік германдық жазбалар мың жылдан кейін басталғанға дейін сақталады, онда көне норвегиялық сагаларда солтүстік германдық халықтар арасындағы әйелдер рәсімдер мамандары жиі есімдерімен аталды, олар діни қызметкерлер мен болжаушылар түрінде кездеседі. Тацит және Эйрик сагасы көруші әйелдің биік платформадан болжам жасағанын айтады, ал Эйрик сагасында таяқ қолдану туралы да мәлімет бар.
Жерлеу үрдістері
Жерлеу салты уақыт және кеңістік бойынша кеңінен өзгерген, бірақ оған қарамастан, герман діні туралы бірнеше тұрақты тәжірибелерді көрсететін түсініктер бере алады. Герман халықтары әдетте б.з.д. бірінші ғасырына дейін кремация жасаған, содан кейін шектеулі жерлеу қабірлері пайда бола бастады. Көбінесе күлді ыдысқа салады, бірақ күлді өрттен кейін тікелей өртке тастаған, шұңқырлар мен үйінділерді де пайдаланған. Викинг дәуірі Скандинавиясында халықтың жартысы қабір алмауы мүмкін, олардың күлдері шашылып немесе денелері көмілмей қалған. Мәйітпен бірге киім, зергерлік бұйымдар, тамақ, сусын, ыдыс-аяқ сияқты заттар қойылған, олар қабірге салынып немесе өртке жағылған. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырының басында кейбір қабірлерде қару-жарақ та табылды. Құрлықта көші-қон кезеңінің соңына қарай оңтүстік герман халықтары арасында жерлеу кремациядан гөрі басым түріне айналды, ал Скандинавияда кремация жиі кездесе берді. Көші-қон және Меровинг кезеңдерінде қабірлерді жиі қайта ашып, қабірлік заттарды тонау немесе ресми түрде алып қою мақсатымен алып тастаған. Меровинг дәуірінде көптеген ер адамдар қару-жарақпен жерленген. Көбінесе ыдыстарды тастармен жауып, оларды шеңберлеп қойған. Өлгендердің ыдыстарын діни мақсатта пайдаланған мәйіт сақтау үйіне қойған. Зираттарды ежелгі қола дәуірінің үйінділерінің маңына немесе римдік қираған жерлер мен жолдарға орналастырған, мүмкін, өлгендердің арғы өмірге оңай өтуіне көмектесу үшін. Кейбір қабірлерде жылқы мен иттің денелері табылды, жылқылар арғы өмірге жеткізу үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Иттермен жерлеу көші-қон кезеңі бойына кеңінен таралған, олар өлгенді арғы өмірде қорғауға немесе қайтып оралуын болдырмауға арналған болуы мүмкін. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырынан бастап германдық аймақтың барлық жерінде үлкен жерлеу үйінділері пайда бола бастады, олар ағаш немесе тас қабірлік бөлмелерден тұрды, ішінде қымбат заттар болды және әдеттегі зираттардан бөлек орналасты. 3-ші ғасырға қарай Норвегиядан Словакияға дейін элиталық жерлеулер кездеседі, олардың көпшілігі Ютландияда табылды. Бұл қабірлерде әдетте ыдыс-аяқ пен асхана жинақтары болды, олар өлген адамның арғы өмірде пайдалануы немесе жерлеу кезінде тамақтану үшін қолданылған болуы мүмкін. 400-ші жылдары континенттік герман халықтары арасында элиталық рейхенгрейбер ("қатарлы қабірлер") орнату практикасы пайда болды: бұл қабірлер қатарлап орналастырылып, көп мөлшерде алтын, зергерлік бұйымдар, әшекейлер және басқа да сәндік заттарды қамтыды. Кремациялық зираттардан айырмашылығы, рейхенгрейбер зираттарында тек бірнеше жүз адамның денелері табылды. Скандинавияда 9 және 10 ғасырларда элиталық камералы қабірлер кеңінен таралды, онда қайтыс болған адамның денесі кейде қолдарында немесе тізесінде заттармен отырып жерленген. Кеме пішіндес тастар Скандинавиядан белгілі, олар кейде қабірлермен қоршалған немесе бір немесе бірнеше кремацияны қамтиды. Ең ертегі кемемен жерлеу Ютландияда Рим империясының соңғы кезеңінен табылды. Тағы бір ертегі жерлеу Скандинавиядан тыс, Германияның солтүстігіндегі Везер өзенінің жанындағы Временде біздің заманымыздың 4-ші немесе 5-ші ғасырына жатады. Кемемен жерлеулер Англияда 600 жылға жуық уақыттан бастап, сондай-ақ Скандинавияда және скандинавтар саяхаттаған аймақтарда одан кейінгі ғасырлар бойы кездеседі. Кейбір жағдайларда, марқұмның денесі кемеде өртелген, содан кейін оның үстіне үйінді жасалған, Рустың Ахмад ибн Фадлан сипаттағандай. Ғалымдар бұл жерлеулердің мағынасын талқылайды: кеме арғы өмірге жол беру құралы болған немесе той залын білдірген болуы мүмкін. Кемелердің кейбір бөліктері ұзақ уақыт бойы ашық қалған.
Адалдық
Келешекті болжаудың әртүрлі тәсілдері германдық дінге куә, олардың кейбіреулері белгілі бір уақытта немесе жерде ғана қолданылған болуы мүмкін. Германдық болжау туралы негізгі дереккөздер – Тацит, миссионерлік кезеңнің ерте ортағасырлық христиандық мәтіндері (мысалы, тәуба етулер мен франк капитулярийлері) және скандинавиялық тәжірибелерді сипаттайтын түрлі мәтіндер; алайда, осы дереккөздердің германдық тәжірибелерге қаншалықты сәйкес келетіні күмәнді. Болашақты анықтау үшін лот тастау және оларды тарту герман халықтары арасында ортағасырлық және ежелгі мәтіндерде кеңінен кездеседі; тілдік талдау оның ежелгі дәуірден келе жатқан тәжірибе екенін растайды. 2002 жылға дейін Рим дәуірі мен ұлы көші-қон кезеңінің археологиялық қазбаларынан әртүрлі материалдардан жасалған 160-қа жуық лот табылды. Германдық лоттардың ең толық сипаттамасы Тациттің «Германия» еңбегінің 10-тарауында келтірілген. Тацит жазғандай, германдықтар жеміс ағаштарының ағашынан жасалған және белгілермен белгіленген лоттарды ақ матаға тастағаннан кейін, отбасы басшысы немесе дін қызметкері үш лот тартқан. Тацит атаған белгілер руналар деп түсіндірілсе де, көптеген ғалымдар оларды қарапайым символдар деп санайды. XIII ғасырға жататын исландтық дереккөздерде де белгілермен өрнектелген лоттардың тартылуы айтылады; алайда, бұл дереккөздер христиандықпен бірге келген сынақ түрін көрсете ме, әлде германдық тәжірибенің жалғасы ма деген пікірталас бар. Жануарлар да маңызды болжау құралы болған. Құстардың қимыл-қозғалысын түсіндіру әлемдік тәжірибе, ол германдықтар мен норвегиялықтар арасында да кең таралған. Ерекшерек айтқанда, Тацит германдықтардың жылқының сығырлауын болашақты болжау үшін қолданғанын айтады. Тациттің жылқы туралы болжауына кейінгі дәлелдер жоқ болғанымен, герман дініндегі жылқының маңыздылығы жақсы белгілі. Екі түрлі болжаудың да алтын брактеаттардағы құстар мен жылқылардың бейнеленуімен байланысы болуы мүмкін. Тағы да бірнеше болжау әдістері белгілі. Тацит болашақты білу үшін дуэльдерді пайдалануды айтады; скандинавиялық дереккөздер көптеген дуэльдерді растаса да, олардың ешқайсысы болжау мақсатында қолданылмаған. Римдік және христиандық дереккөздер кейде германдықтардың болашақты болжау үшін құрбандық шалған адамдардың қанын немесе ішектерін қолданғанын мәлімдейді. Бұл шындыққа жақын болмауы мүмкін, көбінесе ежелгі әңгімелерден алынған, бірақ қан пұтқа табынушылық ритуалдарында маңызды рөл атқарған. Скандинавиялық дереккөздерде үтисета деп аталатын некромантияның бір түрі, сондай-ақ сейдр ритуалдары сияқты қосымша болжау түрлері де кездеседі.
Мерекелер мен мерекелер
Дәлелдер германдық халықтың жылдың белгілі бір мезгілдерінде қайта-қайта құрбандықтар мен мерекелер өткізгенін көрсетеді. Көбінесе бұл мерекелерге қауымдық тамақтану кезінде құрбандық шалу, рәсімдік ішімдік ішу, сондай-ақ шерулер мен болжам жасау кіретін. Герман діни мерекелері туралы барлық мәліметтер Батыс Скандинавияға қатысты, бірақ Тацит күзде Тамфана құдайына құрбандық шалу болғанын айтады, ал Беде ақпан айының басында өткен Модранихт атты мереке туралы, ал Боббиолық Жонас (640 жылдар) суэбтер Воданға (Один) арнап өткізген, сыра ішумен байланысты мереке туралы айтады. Бірнеше дереккөздер мен мүмкін мәтіндік көздерге сүйене отырып, Бремендік Адам Уппсала ғибадатханасында тоғыз жылда бір рет өткізілетін швед құрбандық мерекесін сипаттаса, Мерзебургтік Тьетмар Зеландиядағы Лейрде әр қаңтарда болатын ұқсас мереке туралы айтады. Disting деп аталатын швед мерекесі ақпан айында, көне ағылшын тіліндегі modraniht-пен бірдей уақытта болды; басқа кеңінен расталған жалғыз мереке – Рождествоға дейін немесе одан кейін болатын Юле. Снорри Стурлусон Йнглинг сагасында тағы үш мереке туралы айтады: қыс басында жақсы егін үшін, қыс ортасында құнарлылық үшін және жаз басында жеңіс үшін. Жазғы мереке басқа жерде расталмаған, бірақ Рудольф Симек қысқы мереке, мүмкін, ата-бабалардың құрметіне, ал көктемдегі тағы бір мереке құнарлылыққа арналғанын айтады.
Сиқырлы
Сиқыр – белгілі бір рәсімдер, құралдар немесе сөздерді қолдану арқылы әлемге басқа дүниенің көмегімен әсер етуге бағытталған діннің бір бөлігі. Герман халықтары арасындағы христиан дініне дейінгі сиқыр туралы мәліметтер мәтіндік сипаттамалар немесе археологиялық қазбалардан табылған заттар түрінде сақталған. Герман тілдерінде "сиқыр" деп аударуға болатын жалпы сөз жоқ, сондай-ақ герман халықтарының "ақ" және "қара сиқырды" ажырататынына қатысты ешқандай дерек жоқ. Скандинавиялық мәтіндерде Один құдайы сиқырмен тығыз байланысты, бұл байланыс, мысалы, Ежелгі Жоғары Неміс тіліндегі Екінші Мерзебург дұғасында да кездеседі. Руналар көбінесе сиқырмен байланысты болғанымен, көптеген ғалымдар руналардың өзі сиқырлы деп есептелгенін жоққа шығарады. Көшпенділер дәуіріндегі брактеаттар мен кейінгі руна тастардағы жазуларда ертедегі бірнеше сиқырлы сөздер мен формулалар кездеседі, олардың ең жақсы расталғандарының бірі – "алю" сөзі, ол біздің заманымыздың 200-700 жылдары аралығында бірнеше заттарда табылды. Дінді қабылдағаннан кейінгі Еуропадағы христиандық көздерде сиқырдың түрлі формалары, оның ішінде амулеттер, дұғалар, "сыйыршылық", болжау және әсіресе ауа райына әсер ету сиқыры туралы айтылады. Ежелгі скандинавия мифологиясы мен дінге кіргеннен кейінгі әдебиеттер де сиқырдың әртүрлі түрлерін растайды, соның ішінде болжау, табиғатқа (ауа райына немесе басқа да нәрселерге) әсер ету, жауынгерлерді қарудан қорғау үшін сиқыр, қаруды күшейту үшін сиқыр және басқаларға зиян келтіру немесе қиындық туғызу үшін сиқыр. "Дұға" термині сиқырлы поэзияны білдіреді, ол баталар немесе қарғыстар түрінде болуы мүмкін; расталған дұғалардың көпшілігі баталар болып табылады және қорғаныс, сиқырдан немесе аурудан қорғау және емдеуді мақсат етеді; әдебиеттен тыс расталған қарғыстардың жалғыз түрі – өлім тілеу. Ежелгі скандинавия тілінде аллитерациялық өлеңнің белгілі бір ырғағы қолданылған (galdralag), ал кейбір христиандыққа дейінгі дұғалар металға немесе сүйекке жазылған. Әйтпесе, ескі скандинавия тілінде әдебиеттен тыс дұғалар аз ғана сақталған. Кейінгі исланд дұғалары кейде Один немесе Тор туралы айтады, бірақ олар христиандық сиқыр көзқарасын бейнелеуі мүмкін. Ежелгі Жоғары Неміс тілінде көптеген дұғалар расталған, бірақ тек Мерзебург дұғалары ғана христиандық емес түрінде сақталған. Ұқсас жағдай көне ағылшын тілінде де бар, онда 100-ден астам дұға расталған, соның ішінде Воданды (Одинді) атаған Тоғыз шөп дұғасы.
Әдет-ғұрыптар
Құдайдың мүсінін, әдетте арбамен жүзе отырып, рәсімдік шерулер Еуропа мен Азияның көптеген діндерінде кездеседі. Әртүрлі археологиялық жағдайлар Скандинавияда бұл сияқты рәсімдердің қола дәуірінде болғанын көрсетеді. Процессиялар үшін кемелер де қолданылған болуы мүмкін, мысалы, Көші-қон дәуірінен Тюрингиядағы Обердорла батпағында табылған кеме. Бұл процессиялар көбінесе құнарлылық рәсімдері ретінде түсіндіріледі. Осеберг кілемдерінің фрагменттері викинг дәуіріндегі процессияның бір түрін көрсетеді, онда ерлер, әйелдер және арбалар бейнеленген. Герман дініндегі рәсімдік шеру туралы ең ерте жазба дерек Тациттің "Germania" еңбегінің 40-тарауында келтірілген, онда ол Нертусқа табынуды сипаттайды. Тациттің айтуынша, Нертустың мүсіні бірнеше күн бойы сиырлар тарқан арбамен жүргізіліп, содан кейін құлдар көлге апарып тазалайды, ал олар көлге батырылады. Тациттің бұл сипаттамасы, Тацитпен бірдей кезеңдегі Оңтүстік Скандинавиядағы жерлеулерде табылған, әсем безендірілген арбалардың археологиялық жағдайларын еске түсіреді. Ұқсас рәсім готтарда да болған, олар христиандарды готтардың христиандарды қуғындауы кезінде (369-372 жж.) осы рәсімге қатысуға мәжбүрлеген, сондай-ақ франктар арасында Григорий Турскийде де кездеседі, бірақ ол бұл рәсімді германдық Галлиядағы шығыс құдайына арналған деп сипаттайды. Франк Меровингтерінің де жиналыстарға өгіз арбасымен жеткізілгені туралы мәліметтер бар, бұл Тациттің сипаттамасын еске түсіреді. Фрейр құдайына арналған рәсімдік процессияның толық сипаттамасы "Флатейярбок" (1394) кітабында кездеседі; онда Фрейрдің жақсы егін алу үшін арбамен жүргізілетіні айтылады. Бұл және басқа да бірнеше скандинавиялық дереккөздер мұндай процессиялар туралы Фрейрге табынудың ауызша дәстүрінен туындауы мүмкін.
Құрбандықтар
Археологиялық зерттеулер түрлі құрбандықтардың болғанына дәлел келтіреді. Жерге көмілген құнды заттардың, оның ішінде алтын мен күмістің табылуы біздің заманымыздың 1100 жылы жиі кездеседі. Бұл заттар кейінірек қайта алынуы үшін жасырылған болуы мүмкін, бірақ олар құдайларға құрбандық ретінде немесе артық өмірде қолдану үшін де арналған болуы ықтимал. Бад-Пирмонт пен Дучковтан, сондай-ақ батпақтардан табылған металл заттар бұл туралы куәландырады. Скандинавияның ылғалды жерлерінде б.з.д. 500-200 жылдарға жататын шаштар, киімдер мен мата үлгілері де табылды. Грей Турский Кельн қаласының жанындағы франк ғибадатханасын сипаттағанда, адамдар ауырсығанда адам денесінің бөліктерінен жасалған ағаштан ойылған мүсіндерді қалдыратынын айтады. Пжеворск мәдениетімен байланысты қасиетті орындарда, сондай-ақ Данияда ірі қара мал, жылқы, шошқа, қой немесе ешкі сияқты жануарлардың сүйектері табылып, жануар құрбандықтарының дәлелі сақталған; адам құрбандықтарына да қатысты мәліметтер бар. Скандинавиядағы батпақтар мен көлдерде жануар сүйектері жиі кездеседі, ондағы жылқы мен жас жануарлардың сүйектері қоныстардағыдан көптеп табылады. Снорри Стурлусон «Hákonar saga góða» еңбегінде Ладедегі норвегтердің жануар құрбандығын егжей-тегжейлі сипаттайды, бірақ оның дұрыстығы күмәнді. Германияның елді мекендерінде заттардың, адамдардың және жануарлардың құрбандықтарының іздері табылды, бұл ғимарат салудың басталуын белгілеумен байланысты болуы мүмкін. Үйдің табалдырығының астына көмілген иттің денелері қорғаушы ретінде қызмет еткен болуы ықтимал. Рим авторлары адам құрбандықтары туралы жиі айтады, көбінесе олардың қызықты немесе ерекше деп тапқан жайттарын көрсету үшін. Әртүрлі жастағы және екі жыныстың да денелері табылған, олар зорлық-зомбылықпен өлтірілген болуы мүмкін және адам құрбандығының немесе өлім жазасының құрбандары болуы ықтимал. Данияда ғана б.з.д. 800-200 жылдар аралығында 100-ден астам батпақ денесі табылды. Адам денесінің бөліктері, мысалы, бас сүйектері де осы кезеңде және 1100 жылға дейін кездеседі. Тьетмар Мерзебургтік және Адам Бремендік сияқты авторлар, сондай-ақ «Gutasaga» норвегтер арасындағы жиі кездесетін адам құрбандықтары туралы айтады. I-ші Стора Хаммарс тас кескініндегі сурет көбінесе адам құрбандығын бейнелейтін сурет ретінде түсіндіріледі. Жеңіліп қалған жаулардың қару-жарағының құрбандықтары Ютландиядағы батпақтарда, сондай-ақ Германияның өзендерінде табылған: мұндай құрбандықтар Германияның басқа жерлерінде де құрғақ жерде болған болуы мүмкін. Тацит Тевтобург орманы шайқасында Арминийдің римдіктерді жеңгенінен кейін орманда жасалған қару-жарақтарды құрбандыққа шалу және жою туралы хабарлайды. Б.з.д. 350-400 жылдарға дейін қару-жарақтардың ірі қоймалары табылды, ал кішігірім қоймалар 600 жылға дейін сақталған. Әр түрлі көлемдегі қоймалар жиі кездеседі, олардың ішінде қару-жарақтан басқа заттар, тіпті өртеніп, қираған әскери кемелер де болған. Бұл жеңіліп қалған жаудың қару-жарағын құдайларға арнаумен байланысты ырым-жол болуы мүмкін. Қару-жарақ көтерген жауынгерлерге не болғаны туралы археологиялық дәлелдер жоқ, бірақ римдік деректерде олардың да құрбандыққа шалынғаны айтылады. Мүмкін, бұл жағдайдан ерекше орын Алкен-Энге батпағы (Ютландия) ерекшеленеді: онда 13-45 жас аралығындағы 200-ге жуық ер адамның денелері табылды, олар шайқас алаңында қаза болған болуы мүмкін. Скандинавиялық дереккөздерде қару-жарақтарды жоюмен байланысты рәсімдер туралы ешқандай мәлімет жоқ, бұл осы рәсімдердің ерте заманда ұмытылып, жойылғанын көрсетеді.