Кіріспе
Америка ағылшын тілінің аймақтық диалектісі – Нью-Йорк ағылшын тілі немесе Метрополиттік Нью-Йорк ағылшын тілі – негізінен Нью-Йорк қаласында және оның төңірегіндегі шағын аймақта қолданылатын американдық ағылшын тілінің аймақтық диалектісі. Социолингвист Уильям Лабов бұл диалектіні Солтүстік Америкадағы ең оңай танылатын аймақтық диалект деп сипаттаған. Бұл диалект қаланың барлық бес ауданында және Лонг-Айлендтің Нассау округінде кең таралған; сонымен қатар, Нью-Йорк штатының Саффолк округі (Лонг-Айленд), Вестчестер округі және Рокленд округінде, сондай-ақ Нью-Джерси штатының солтүстік-шығысындағы Гудзон округі, Берген округі және Ньюарк қаласы (Эссекс округі) аудандарында да әртүрлі деңгейде естіледі.
New York City English, or Metropolitan New York English, is a regional dialect of American English spoken primarily in New York City and some of its surrounding metropolitan area. It is described by sociolinguist William Labov as the most recognizable regional dialect in North America. The dialect is spoken in all five boroughs of the City and throughout Long Island's Nassau County; it is also heard to varying degrees in Suffolk County (Long Island), Westchester County, and Rockland County of New York State plus Hudson County, Bergen County, and the city of Newark (Essex County) in northeastern New Jersey.
Тарих
Нью-Йорк қаласы ағылшын тілінің көптеген ерекшеліктерінің пайда болуы, мүмкін, анықталмайды. Нью-Йорк қаласы ағылшын тілі, қазіргі таңда кең таралған негізгі айтылу жүйесімен бірге, алғаш рет 1890 жылдары әдебиетте бейнеленді және ғылыми тұрғыдан зерттелді. Ол кезде және қазірге дейін, ол негізінен еуропалық текті американдықтардың, түрлі этникалық топтарының ана тілі ретінде танылады. Атлантикалық Аймақтың барлық АҚШ, соның ішінде Нью-Йорк қаласы және Делавэр аңғары (Филадельфия мен Балтимор маңындағы ерекше диалект орталықтары) бірнеше маңызды ерекшеліктерді бөліседі, олардың ішінде жоғары дауыстың айшықталуы (кейде "aww" дауысы деп аталады), сондай-ақ қысқа дауыстының фонемалық айырмашылығы (мысалы, "gas" және "gap" сөздері әртүрлі дауысты дыбыстармен айтылады) – Нью-Йорк қаласының айырмашылығы Филадельфиядағыдан мүлдем өзгеше. Тіл білімі маманы Уильям Лабов, осындай құрылымдық (бірақ әртүрлі айтылатын) айырмашылықтың Англияның оңтүстік диалекттерінде де кездесетінін көрсетті; демек, осы айырмашылықтың жалғыз ортақ бастауы отарлық Англия дәуіріне дейін жетеді. Нью-Йорк қаласы XVIII ғасырда экономикалық қуатқа ие болды, ал қаланың қаржылық элитасы Революциялық соғыстан кейін де Британ империясымен тығыз байланыста болды. Лабовтың сөзінше, Нью-Йорк тұрғындарының дауыстылардан кейінгі "r" дыбысын жоғалтуы (айта кетейік, бұл жақын орналасқан Делавэр аңғарында кездеспейді) XIX ғасырдағы беделді британдық ерекшеліктің ұқсатуы ретінде басталды, бұл Нью-Йорктегі жоғарғы топтар арасында пайда болып, кейін басқа әлеуметтік-экономикалық топтарға тарады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қоғамдық көзқарас өзгерді және "r" дыбысын сақтау (ротикалық) айтылуы жаңа американдық бедел стандарты болды, Шығыс жағалау мен британдық акценттерді қабылдамай, ал соғыстан кейінгі көші-қон ротикалық сөйлейтін адамдарды елдің басқа аймақтарынан тікелей Нью-Йорк қаласына әкелді. Нәтижесінде, бір кезде жоғары мәртебелі, кейіннен қалалық ерекшелік болған ротикалық емес айтылу, азайып барады және қазір, XX ғасырдың ортасынан бері, көбінесе төмен мәртебелі нью-йорктықтардың арасында ғана сақталып қалды. Бүгінде Нью-Йорк қаласының акценттері көбінесе ротикалық немесе айнымалы ротикалық болып келеді. Диалекттің басқа да ерекшеліктері, мысалы, "d" және "t" дыбыстарының тіс дыбысталуы және оған байланысты "th" дыбысының тоқтатылуы, әсіресе итальян және идиш тілдері сияқты шетел тілдерімен байланыстан туындаған болуы мүмкін, олар XIX ғасырдың ортасы мен соңында Еуропадан келген үлкен көші-қон толқындары арқылы Нью-Йорк қаласына әкелінді. Грамматикалық құрылымдар, мысалы, жанама сұрақтарда инверсияның болмауы, сондай-ақ иммигранттардың тілдерімен байланысты болуы мүмкін, ал қалада көп қолданылатын бірнеше сөздер осы шет тілдерінен алынған.
Басқа диалекттерге әсері
ХХ ғасырда туған филадельфиялықтар қысқа "a" дыбысының айырмалану жүйесін көрсетеді, кейбір тіл білімі мамандары бұл жүйені Нью-Йорк қаласының өте ұқсас қысқа "a" дыбысының айырмалануының жеңілдетілген түрі деп санайды. Дегенмен, жас филадельфиялықтар Нью-Йоркпен ортақ дәстүрлі ерекшеліктердің көптеген түрлерінен бас тартып жатыр. Нью-Йорк қаласынан және көршілес Нью-Джерсиден Оңтүстік Флоридаға иммигранттардың көптеп келуіне байланысты, Оңтүстік Флориданың кейбір тұрғындары енді Нью-Йорк акцентіне ұқсас айтыспен сөйлейді. Сонымен қатар, Нью-Орлеан (Луизиана) мен Нью-Йорк арасындағы әлеуметтік және коммерциялық байланыстар нәтижесінде, жергілікті жерде "Ят" деп аталатын Нью-Орлеанның дәстүрлі акценті Нью-Йорк акцентімен айқын ұқсастықтарды көрсетеді, оның ішінде (жоғалып бара жатқан) "coil-curl" дыбыстарының бірігуі, дауысты дыбыстың көтерілуі, қысқа "a" дыбысының айырмалану жүйесіндегі ұқсастық және "th" дыбысының тоқтатылуы. Сол сияқты, диалектілік ұқсастықтар ескі Нью-Йорк ағылшын тілінің Цинциннати (Огайо) және Албани (Нью-Йорк) қалаларына да әсер еткенін көрсетеді, олардың егде жастағы сөйлеушілері әлі де қысқа "a" дыбысының айырмалану жүйесін көрсетуі мүмкін, тіл білімі мамандары бұл жүйені Нью-Йорк қаласының кеңейтілген немесе жалпыланған түрі деп санайды. Нью-Йорк қаласындағы кейбір диалект ерекшеліктері Нью-Йорк латын ағылшын тілінде де түсінікті түрде кездеседі.
Соңғы өзгерістер
Уильям Лабов 2010 жылы Нью-Йорк акцентінің қазіргі уақытта негізінен тұрақты екенін айтса да, кейбір соңғы зерттеулер акценттің көптеген ерекшеліктерінің, әсіресе орта және жоғары таптан шыққан жас сөйлеушілер арасында төмендеу үрдісін көрсетті. Нью-Йорк акцентінің ерекшеліктерінің жоғалуына койл-курл бірігуінің жоғалуы (қазір дерлік толық жойылған), ротикалық емес болуы және едәуір көтерілген ұзын дауыстылар (мысалы, сөйлеу, жөтел немесе заң сөздеріндегідей) кіреді. Зерттеушілер бұл төмендеу үрдісінің себебін 1900 жылдардың ортасынан бері Нью-Йорк акцентінің кедей немесе жұмысшы табымен байланыстырылуы және оның жиі нақты этникалық топтармен сәйкес келуіне байланысты деп санайды. Бұрынғы жобалар Нью-Йорк акцентін әлеуметтік идентификация процесінің бөлігі ретінде көрсету тенденциясын анықтаса, соңғы зерттеулер акцент ерекшеліктерінің жоғалуын топ ішіндегі этникалық қашықтыққа байланыстырады. Яғни, бұрын акценттің ең көрнекті өкілдері болған этникалық топтардың жас буындарының көпшілігі әлеуметтік немесе этникалық жағынан ерекшеленбеу үшін оның ерекшеліктерін қазірдің өзінде қолданбайды.
Айтуға
Нью-Йорк қаласының ағылшын тілінің айтылуы, көбінесе «Нью-Йорк акценті» терминімен танылады, американдық мәдениетте кеңінен танылып, стереотиптеледі. Оның ерекше фонетикалық ерекшеліктеріне, дауыстылардың алдында ғана емес, жалпы «r» дыбысын түсіру, қысқа «a» дыбысының ерекшеленуі (мысалы, «gas» сөзіндегі «a» дыбысы «gap» сөзіндегі «a» дыбысымен сәйкес келмейді), жоғары жылжитын дауыстылар (мысалы, «talk», «thought», «all» сияқты сөздерде) және «cot-caught» бірігуінің болмауы жатады.
Әңгімелесу стилі
Нью-Йорк тұрғындарының ерекше әңгімелесу стилі бар. Тіл білімі профессоры Дебора Таннен «Нью-Йорк Таймс» газетінде жариялаған мақаласында, мұнда "басқа адамды қызықтыруға, оған назар аударуға көбірек мән беріледі, емес, оған жай ғана жақсылық жасауға. Бұл – қарсы әңгімелесушіге қызығушылық таныту мақсатымен сұрақ қою, ал елдің басқа аймақтарында адамдар сұрақ қоймауға тырысады, себебі бұл оны жағдайы қиынға түсіруі мүмкін". Нью-Йорк тұрғындары "бір-біріне жақын тұрып, дауыстап сөйлейді және әңгімелер арасындағы үзілістерді қысқа қылып ұстайды", – деді Таннен. "Мен мұны «бірлескен үзіліс» деп атаймын. Бұл – қызығушылық пен құлшынысты көрсетудің бір жолы, бірақ басқа аймақтардан келген адамдар оны үзіп сөйлеу деп қате түсінуі мүмкін". Ал лингвист Уильям Лабов оған қарамастан: "лингвистерге Нью-Йорк қаласының «қалыпты әңгімесі» туралы ештеңе белгілі емес" дейді.
Географиялық шекаралары
Нью-Йорк штатының қалған бөлігінде, Нью-Йорк қаласының жақын маңайынан тыс аймақтарда бұл акцентпен сөйлемейді. Атап айтқанда, Жоғарғы Гудзон аңғары Нью-Йорк қаласы мен Батыс Жаңа Англия акценттерінің ерекшеліктерін біріктіреді, ал Орталық және Батыс Нью-Йорк Чикаго және Детройт сияқты Ұлы көлдер аймағының қалаларымен бір диалектілік аймаққа жатады, бұл аймақ Ішкі Солтүстік деп белгілі.
Нью-Йорк штаты
Нью-Йорк қаласының ағылшын тілі Нью-Йорк штатының географиялық тұрғыдан шағын, бірақ тығыз қоныстанған аймағымен шектелген, оған Нью-Йорк қаласының барлық бес ауданы және Лонг-Айлендтің көптеген бөліктері кіреді; диалект аймағы Нассау округінің барлық бөлігін және Саффолк округінің бір бөлігін қамтиды. Бұған қоса, Гудзон алқабындағы ағылшын тілі қалаға жақындаған сайын Нью-Йорк қаласының ағылшын тілінің көбірек ерекшеліктерін қабылдаған сөйлеушілердің үздіксіз тізбегін құрайды; осы диалектің кейбір ерекшеліктерін штаттың астанасы Олбаниге дейін естіруге болады.
Коннектикут штаты
Коннектикуттың оңтүстік-батысының шағын бөлігінде осыған ұқсас диалектіде сөйлейді, көбінесе Фэрфилд округінде және Нью-Хейвен округіне дейін.
Нью-Джерси
Нью-Джерсидің солтүстік-шығыс бөлігі, ең алдымен Гудзон, Берген, Юнион және Эссекс округтері, сондай-ақ Уихокен, Хобокен, Джерси-Сити және Ньюарк қалалары, соған қоса Миддлсекс және Монмут округтері Нью-Йорк қалалық аймағына жатады, демек Нью-Йорк қаласының ағылшын тілінің маңызды ерекшеліктері осы жерде кездеседі. Нью-Йорк қаласының тікелей көршілері, Джерси-Сити және Ньюарктан басқа,