Кейінгі Латын тілінің тарихы

Кіріспе

Кейінгі антикалық дәуірдің жазба латын тілі

Кейінгі латын – кейінгі антикалық дәуірдің әдеби латын тілінің ғылыми атауы. Ағылшын тіліндегі сөздіктердегі кейінгі латын тілінің анықтамалары осы кезеңді біздің заманымыздан бастап, Иберия түбегінде 7-ғасырға дейін созылғандығын көрсетеді. Сонымен қатар, кейінгі латын – ерте христиан әкелерінің теологиялық еңбектерінде қолданылған христиандық патристикалық латын тілімен бір емес. Христиандық жазбалар кейінгі латынның бір бөлігін пайдаланғанмен, Аммиан Марцеллин немесе Макробий сияқты пұтқа табынушылар да, әсіресе кезеңнің басында, кейінгі латын тілінде кеңінен жазған. Кейінгі латын тілі империя шекарасындағы латын тілінде сөйлейтін көптеген халықтардың бірігуі мен ассимиляциялануы және христиан дінінің өркендеуімен Рим қоғамындағы жіктердің күшеюі нәтижесінде қалыптасты. Бұл, әртүрлі әлеуметтік-экономикалық топтар мен империяның алыс-жақын аймақтары арасында байланыс жасау үшін стандартты тілге қажеттілікті арттырды. Негізгі элементтерден – классикалық латын, христиан латын тілі (халыққа қарапайым тілмен сөйлеу үшін қолданылатын sermo humilis ерекшелігімен) және жалпы латын тілінің барлық диалектілерінен жаңа, әмбебап тіл пайда болды. Тіл білімі маманы Антуан Мейе былай деп жазды: "Тілдің сыртқы түрі көп өзгермесе де, латын империя дәуірінде жаңа тілге айналды. Үлкен империя үшін бір түрлі тіл ретінде қызмет еткен латын тілі қарапайымдануға бейімделді, ең бастысы, күнделікті қолданыстағы тілдегі ерекшеліктерін сақтап қалды."

Кейінгі және классикалықтан кейінгі латын

"Кейінгі латын" терминінің шығу тегі әлі де анық емес. 1850 жылы "Harper's New Monthly Magazine" журналында Андрюс Френдтің "Латын тілінің сөздігі" жариялануы туралы хабарламада сөздікте латын тілін классикалық алдындағы, толық классикалық, Цицерондық, Август дәуірінің, Августтан кейінгі және классикалық кейінгі немесе "кейінгі латын" тіліне бөлінетіні айтылады, бұл термин 19-ғасырдың басында ағылшын классиктерінің кәсіби қолданыста болғанын көрсетеді. Бұл терминнің ағылшын тілінде қолданылуының мысалдары 18-ғасырдан да кездеседі. "Кейінгі антика" термині, яғни классикалықтан кейінгі және орта ғасырдан бұрынғы кезеңді білдіретін термин, одан да ертерек ағылшын тілінде қолданысқа ие болған.

Императорлық латын

Вильгельм Зигмунд Теффельдің "Рим әдебиетінің тарихы" атты алғашқы басылымы (1870) ерте кезеңді, Алтын ғасырды, Күміс ғасырды анықтады, содан кейін басқа дәуірлерді біріншіде әулеттік принцип бойынша, кейін ғасырлар бойынша жіктеуге кірісті (классикалық латын тіліне қараңыз). Кейінгі басылымдарда ол барлық кезеңдерді үш тақырыпқа біріктірді: Бірінші кезең (Ескі латын), Екінші кезең (Алтын ғасыр) және Үшінші кезең, "Императорлық дәуір", ол Күміс ғасыр, 2-ші ғасыр және 3-6-шы ғасырларға бөлінді. Бұл, сол кездегі жазбаларды кейде "кеш" деп атағандықтан, кеш латынның мойындалуы болды. Императорлық латын ағылшын әдебиетінде де жалғасты; Фаулердің 1903 жылғы "Рим әдебиетінің тарихы" еңбегінде ол туралы айтылады. Императорлық латынның басталуы мен аяқталуы нақты анықталмаған. Саяси тұрғыдан алғанда, Август дәуірі империялық биліктің үлгісі болып табылады, бірақ стильді Күміс ғасырмен немесе кеш латынмен топтастыру мүмкін емес. 6-шы ғасырда Италияда Батыс Рим империясы жойылды және гот патшаларының үстемдігі орнады. Кейіннен латын әдебиетінің тарихшылары "Императорлық латын" терминін қолдануды тоқтатты, бірақ оны маргиналды еңбектерде кездестіруге болады. Күміс ғасыр бір ғасырға ұзартылды, ал одан кейінгі төрт ғасырда кеш латын қолданылды.

Төмен латын

Төмен латын – авторға байланысты, классикалық латыннан кейінгі кез келген латынға қатысты, шамалы және көбінесе жағымсыз термин. Оның шығу тегі белгісіз, бірақ 1678 жылы Charles du Fresne, sieur du Cange жазған сөздіктің (қазіргі стандарттар бойынша – сөздік) атауындағы *media et infima Latinitas* латын тіліндегі сөз тіркесі көпшілік назарына түсті. Көп томдық жинақ кейіннен басқа авторлар жасаған көптеген басылымдар мен толықтыруларға ие болды. Атауы біршама өзгереді, ең көп қолданылатыны – *Glossarium Mediae et Infimae Latinitatis*. Бұл сөздің аудармасында әртүрлі мағыналар бар. Бұл жерде *media* – «орта», *infima* – «төмен» дегенді түсіну керек. *Media* термині ду Канждің *Praefatio* кітабында түсіндірілген терминологиясымен, мысалы, *scriptores mediae aetatis* – «орта ғасыр жазушылары» сияқты, ортағасырлық латын тілімен байланысты. Дю Канждің сөздігінде христиан дәуірінен (соңғы латын) Ренессансқа дейінгі авторлардың сөздері келтірілген, егер сөз осы кезеңде пайда болған болса, классикалық дәуірге де сілтеме жасалады. *Media et infima Latinitas* бір дәуірге, яғни классикалық кезеңнен кейінгі барлық кезеңді қамтитын орта ғасырға, немесе екі кезеңге – *infima Latinitas* және *media Latinitas* қатысты болуы мүмкін. Екі түсініктің де жақтаушылары бар. Бірінші жағдайда *infima* артық көрінеді, ол ду Канж айтқан *corrupta Latinitas* тілінің бұзылуын мойындайды. Екі кезеңдік жағдайда стильдің екінші бірлігі, *infima Latinitas* қарастырылады, ол ағылшын тіліне «Төмен латын» деп аударылады (бір кезеңдік жағдайда бұл *media Latinitas* тіліне ұқсас болар еді). Дю Канж сөздігінің сөздік бөлімінде кейбір сөздерді Цицерон (алтын ғасыр) сияқты *purioris Latinitatis scriptores* қолданған деп көрсетеді. Ол алғы сөзінде кейбір адамдар қолданатын дәуірлер схемасын қабылдамайтынын айтқан: алтын ғасыр, күміс ғасыр, мыс ғасыр, темір ғасыр. Екінші санат – Апулей (күміс ғасыр) сияқты *inferioris Latinitatis scriptores*. Үшінші және негізгі санат – классикалықтан кейінгі болуы керек *infimae Latinitatis scriptores*, яғни соңғы латын, егер олар ортағасырлық болмаса. Қай автордың «төменгі» екенін нақты айтпауы мәселені шешпейді. Алайда, ол өзінің *infima* сөзінің қайнар көзін түсіндіреді, ол классикалық сөз, «ең төмен», оның салыстырмалы дәрежесі – *inferior*, «төмен». Алғы сөзінде ол *scriptores aevi inferioris* (күміс ғасыр) стилін *elegantes sermones* – «әдемі сөйлеумен», классикалық авторлар анықтаған латиницаның жоғары және төмен стильдерімен салыстырады. Көрінеді, ду Канж өзінің төмен стильін *sermo humilis* – қарапайым халыққа арналған, соңғы латын христиан жазушыларының қарапайым сөйлеуіне негіздеген. *Humilis* (көңілді, қарапайым) «төмен», «жер бетіндегі» дегенді білдіреді. Христиан жазушылары олардың аристократтық бұзық оппоненттеріне тиесілі ең жақсы немесе классикалық латын тілінің әдемі сөйлеуіне қызығушылық танытпады. Олар ізгі хабарды *vulgus* – «қарапайым халыққа» жеткізу үшін дұрыс емес, қарапайым стильді таңдады. Бұл көзқарас бойынша төмен латын – латын тілінің ең аз тазалыққа ие болған немесе ең көп бұзылған екі кезеңінің латын тілі. «Бұзылу» деп ду Канж тек тілдің әртүрлі көздерден классикалық емес сөздік пен құрылымдарға жүгінуін білдірді, бірақ оның сөздерді таңдауы бақытсыз болды. Бұл «бұзылудың» қоғамның басқа да салаларына таралуына мүмкіндік берді, дін (католиктер мен протестанттар) және тап (консерваторлар мен революционерлер) арасындағы қақтығыстың отына отын қосты. Төмен латын итальяндық Ренессанстың мұрагерлерінен солтүстік және германдық климаттың жаңа филологтарына өтті, онда ол басқа ұғымға айналды. Британияда Гилдастың Британия англосаксондықтардың моральдық жағынан әлсіз болғандықтан жеңілгені туралы пікірі ғалымдар әлеміне жақсы танымал болды. Солтүстік протестанттар енді рөлдерді кері айналдырды; егер тіл «бұзылған» болса, онда ол бұзылған қоғамның белгісі болуы керек, бұл сөзсіз Эдвард Гиббон айтқандай, «мұнжығу мен құлдырауға» әкелді. Бұл жолды қабылдаған жазушылар Юлий Клавдий әулетінің ұятты мінез-құлқына және Тацит пен басқа жазушылар баяндаған жаман императорларға және кейін Прокопийдің құпия тарихына қатты сүйенді, ол өзінің патшалық жұмыс берушілерін соншалықты жек көреді, сондықтан ол олардың нақты әдістері мен өмір салты туралы өзін ұстай алмады. Алайда олар латын тілінде өте жақсы сөйлеген. Протестанттар шіркеуді бұзылудан тазалау керек деген идеологияларына сәйкес бұл сценарийді өзгертті. Мысалы, прус офицері және салыстырмалы латыншы Барон Бильфелд төмен латынның төменгі деңгейін, ол ортағасырлық латын тілі деп есептеген, былай сипаттады: Латын тілінің төртінші дәуірі – орта ғасырдың қалған бөлігі және қазіргі заманның бірінші ғасырлары, осы кезеңде тіл осылайша құлдырап, тек қана варварлық сөзге айналды. Осы кезеңнің стилі төмен латын деп аталады. Осы тілден не күтуге болады, егер варварлар Еуропаны, әсіресе Италияны басып алғанда, шығыс империясы ақымақтармен басқарылғанда, мораль толығымен бұзылғанда, дін қызметкерлері мен монахтар ғалымдардың жалғыз өкілдері болғанда, сонымен қатар әлемдегі ең білімсіз және пайдасыз адамдар болғанда? Осы қараңғылық дәуірінде біз *lingua ecclesiastica* деп аталатын латын тілін жатқызуымыз керек, оны оқуға біз жиренеміз. «Төмен латын» көбінесе *Vulgar Latin*, *Late Latin* және *Medieval Latin* тілдерімен шатастырылады және қоғамдық-экономикалық салаға зиянды кеңейтімдерге ие болғандықтан, латын әдебиетінің негізгі филологтары қолдануын тоқтатты. Кейбір шеткі жазушылар бұрынғы уақыттардың сөздіктері мен классикалық еңбектерінің ықпалымен әлі де оны айтады. Төртінші ғасырдың оқиғасы қандай болса да, Теуфельдің алтын ғасыр мен күміс ғасыр схемасы қабылданғандықтан, авторлардың канондық тізімі күміс ғасырдың соңынан кейін басталуы керек. Теуфель күміс ғасырдың соңына 138 ж.ғ.қ. император Адрианның өлімін жатқызды. Оның стиль классификациясы сол оқиға мен оның соңғы кезеңі, 3–6 ғасырлар арасындағы бір ғасырды қалдырды, бұл басқа жүйелерде соңғы антикке қарастырылды. Чарльз Томас Крутвеллдің 1877 жылы жарық көрген «Марк Аврелий өлімінен бастап рим әдебиетінің тарихы» еңбегінен бастап, ағылшын әдебиеттанушылары осы сиректі ғасырды күміс латынына қосты. Сәйкесінше, соңғысы 180 ж.ғ.қ. бес жақсы императордың соңғысының өлімімен аяқталады. Басқа авторлар басқа оқиғаларды қолданады, мысалы, 192 ж.ғ.қ. Нерва-Антонин әулетінің соңы немесе кейінгі оқиғалар. Жақсы дөңгелек дата канондық тізімді жаппай қайталаусыз береді. Соңғы латын мен ортағасырлық латын арасындағы өтуді бағалау оңай емес. *Media et infima Latinitas* бір стиль болса, Мантелло жақындағы нұсқаулықта «орта ғасырларда қолданылатын латын тілі» туралы былай деді: «бұл кең мағынада соңғы антикке де қатысты, сондықтан шамамен 200 жылдан 1500 жылға дейін созылады». «Соңғы антикке» мойын бұрса да, ол соңғы латын тілін мойындамайды. Ол болған жоқ және ортағасырлық латын тілі 200 ж.ғ.қ. тікелей басталды. Бұл көзқараста классикалық латын тілінен барлық айырмашылықтар бір жалғыз үздіксіз стильде дамығандай біріктірілген. Екі стильді түсіндірудің арасында Эрих Ауэрбах және басқалардың соңғы латын кезеңі ең қысқасы: «Италияда остготтардың билігінің басталған және аяқталған 6 ғасырдың бірінші жартысында латын әдебиеті ортағасырлыққа айналады. Боэций соңғы «көне» автор болды және Римнің «ортақ отан» ретіндегі мәні аяқталды». Қысқасы, Италия готтар тарапынан басылып алынғанда классикалық іздердің *lingua franca* құлайтын болды, бірақ оның инерциясы оны алға жылжытты…

Low Latin is a vague and often pejorative term that might refer to any post classical Latin from Late Latin through Renaissance Latin, depending on the author. Its origins are obscure, but the Latin expression media et infima Latinitas sprang into public notice in 1678 in the title of a Glossary (by today's standards a dictionary) by Charles du Fresne, sieur du Cange. The multivolume set had many editions and expansions by other authors subsequently. The title varies somewhat; most commonly used was Glossarium Mediae et Infimae Latinitatis. It has been translated by expressions of widely different meanings. The uncertainty is understanding what media, "middle", and infima, "low", mean in this context. The term media is securely connected to Medieval Latin by du Cange's own terminology expounded in the Praefatio, such as scriptores mediae aetatis, "writers of the middle age". Du Cange's Glossary takes words from authors ranging from the Christian period (Late Latin) to the Renaissance, dipping into the classical period if a word originated there. Either media et infima Latinitas refers to one age, which must be the middle age covering the entire post classical range, or it refers to two consecutive periods, infima Latinitas and media Latinitas. Both interpretations have their adherents. In the former case, the infimae appears extraneous; it recognizes the corruptio of the corrupta Latinitas du Cange said his Glossary covered. The two period case postulates a second unity of style, infima Latinitas, translated into English as "Low Latin" (which in the one period case would be identical to media Latinitas). Du Cange in the glossarial part of his Glossary identifies some words as being used by purioris Latinitatis scriptores, such as Cicero (of the Golden Age). He has already said in the Preface that he rejects the ages scheme used by some: Golden Age, Silver Age, Brass Age, Iron Age. A second category are the inferioris Latinitatis scriptores, such as Apuleius (Silver Age). The third and main category are the infimae Latinitatis scriptores, who must be post classical; that is, Late Latin, unless they are also medieval. His failure to state which authors are low leaves the issue unresolved. He does, however, give some idea of the source of his infima, which is a classical word, "lowest", of which the comparative degree is inferior, "lower". In the preface, he opposes the style of the scriptores aevi inferioris (Silver Age) to the elegantes sermones, "elegant speech", the high and low styles of Latinitas defined by the classical authors. Apparently, du Cange was basing his low style on sermo humilis, the simplified speech devised by Late Latin Christian writers to address the ordinary people. Humilis (humble, humility) means "low", "of the ground". The Christian writers were not interested in the elegant speech of the best or classical Latin, which belonged to their aristocratic pagan opponents. Instead, they preferred a humbler style lower in correctness, so that they might better deliver the gospel to the vulgus or "common people". Low Latin in this view is the Latin of the two periods in which it has the least degree of purity, or is most corrupt. By corrupt, du Cange only meant that the language had resorted to nonclassical vocabulary and constructs from various sources, but his choice of words was unfortunate. It allowed the "corruption" to extend to other aspects of society, providing fuel for the fires of religious (Catholic vs. Protestant) and class (conservative vs. revolutionary) conflict. Low Latin passed from the heirs of the Italian renaissance to the new philologists of the northern and Germanic climes, where it became a different concept. In Britain, Gildas' view that Britain fell to the Anglo Saxons because it was morally slack was already well known to the scholarly world. The northern Protestants now worked a role reversal; if the language was "corrupt", it must be symptomatic of a corrupt society, which indubitably led to a "decline and fall", as Edward Gibbon put it, of imperial society. Writers taking this line relied heavily on the scandalous behavior of the Julio Claudian dynasty and the bad emperors reported by Tacitus and other writers and later by the secret history of Procopius, who hated his royal employers to such a degree that he could not contain himself about their real methods and way of life any longer. They, however, spoke elegant Latin. The Protestants changed the scenario to fit their ideology that the church needed to be purified of corruption. For example, Baron Bielfeld, a Prussian officer and comparative Latinist, characterised the low in Low Latin, which he saw as medieval Latin, as follows:
The fourth age of the Latin tongue is that of the remainder of the middle age, and the 1st centuries of modern times, during which the language fell by degrees into so great a decadency, that it became nothing better than a barbarous jargon. It is the style of these times that is given the name of Low Latin What indeed could be expected from this language, at a time when the barbarians had taken possession of Europe, but especially of Italy; when the empire of the east was governed by idiots; when there was a total corruption of morals; when the priests and monks were the only men of letters, and were at the same time the most ignorant and futile mortals in the world. Under these times of darkness, we must, therefore, rank that Latin, which is called lingua ecclesiastica, and which we cannot read without disgust. As 'Low Latin' tends to be muddled with Vulgar Latin, Late Latin and Medieval Latin and has unfortunate extensions of meaning into the sphere of socioeconomics, it has gone out of use by the mainstream philologists of Latin literature. A few writers on the periphery still mention it, influenced by the dictionaries and classic writings of former times. As Teuffel's scheme of the Golden Age and the Silver Age is the generally accepted one, the canonical list of authors should begin just after the end of the Silver Age, regardless of what 3rd century event is cited as the beginning; otherwise there are gaps. Teuffel gave the end of the Silver Age as the death of Hadrian at 138 CE. His classification of styles left a century between that event and his final period, the 3rd–6th centuries CE, which was in other systems being considered Late Antiquity. Starting with Charles Thomas Crutwell's A History of Roman Literature from the Earliest Period to the Death of Marcus Aurelius, which first came out in 1877, English literary historians have included the spare century in Silver Latin. Accordingly, the latter ends with the death of the last of the five good emperors in 180 CE. Other authors use other events, such as the end of the Nervan–Antonine dynasty in 192 CE or later events. A good round date of gives a canonical list of nearly no overlap. The transition between Late Latin and Medieval Latin is by no means as easy to assess. Taking that media et infima Latinitas was one style, Mantello in a recent handbook asserts of "the Latin used in the middle ages" that it is "here interpreted broadly to include late antiquity and therefore to extend from c. AD 200 to 1500." Although recognizing "late antiquity" he does not recognize Late Latin. It did not exist and Medieval Latin began directly from 200 CE. In this view all differences from Classical Latin are bundled as though they evolved through a single continuous style. Of the two style interpretations the Late Latin period of Erich Auerbach and others is one of the shortest: "In the first half of the 6th century, which witnessed the beginning and end of Ostrogoth rule in Italy, Latin literature becomes medieval. Boethius was the last 'ancient' author and the role of Rome as the center of the ancient world, as communis patria, was at an end." In essence, the lingua franca of classical vestiges was doomed when Italy was overrun by the Goths, but its momentum carried it one lifetime further, ending with the death of Boethius in 524 CE. Not everyone agrees that the lingua franca came to an end with the fall of Rome, but argue that it continued and became the language of the reinstituted Carolingian Empire (predecessor of the Holy Roman Empire) under Charlemagne. Toward the end of his reign his administration conducted some language reforms. The first recognition that Late Latin could not be understood by the masses and therefore was not a lingua franca was the decrees of 813 CE by synods at Mainz, Rheims Tours that from then on preaching was to be done in a language more understandable to the people, which was stated by Tours Canon 17 as rustica Romana lingua, identified as Romance, the descendant of Vulgar Latin. Late Latin as defined by Meillet was at an end; however, Pucci's Harrington's Mediaeval Latin sets the end of Late Latin when Romance began to be written, "Latin retired to the cloister" and "Romanitas lived on only in the fiction of the Holy Roman Empire." The final date given by those authors is 900 CE.