Кіріспе

Польшалық саяси белсенді, сыншы және театр теоретигі Ян Котт (27 қазан 1914 – 22 желтоқсан 2001) – Польшадағы сталинизмнің көрнекті жақтаушысы болған. Советтік билік орнағаннан кейін шамамен он жыл бойы сталинизмді қолдаған Котт, 1956 жылғы Польшалық қазан төңкерісінен кейін 1957 жылы Коммунистік партия мүшелігінен бас тартты. 1965 жылы ол АҚШ-қа қашқан.

Өмір

1914 жылы Варшавада еврей отбасында дүниеге келген Котт бес жасында католик шіркеуінде крещение рәсімінен өтті. 1930 жылдары коммунист болып, Варшаваны қорғауға қатысты. 1939 жылдың маусымында математик және педагог Хьюго Штайнхаустың қызы Лидия Штайнхаусқа үйленді. 1939 жылдың қыркүйегінде Котт неміс басқыншылығына қарсы күресте Польша армиясының қатарында болды, содан кейін Львовқа барып, нацистік оккупациядағы Варшаваға оралды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол алдымен "Кузница" әдеби журналының бас редакторы, ал кейін Польшаның социалистік реализмнің жетекші теоретигі ретінде танылды. 1949 жылы коммунистік билік өмірдің барлық саласына бақылауды күшейткен кезде Котт Вроцлавта профессорлық қызметке орналасып, саяси өмірден шеттеді. Ол Иосиф Сталинді мақтады, бірақ көбінесе театрға ден қойды. 1951 жылы, кеңестік террордың ең ауыр кезеңінде, Котт "O teatr godny naszej epoki" ("Біздің заманға лайық театр үшін") атты театрдың рөлі туралы идеологиялық манифест жариялады, онда ол партия мен оның идеологиясына бағынышты "жаңа" театр талабын қойды. Тарихшы Тереза Вильнючиц поляк мәдениетіне тоталитарлық бақылауға деген оның құштарлығы "қажеттіліктен де асып кеткенін" атап өтті. Сталиндік кезең аяқталғаннан кейін ғана ол оның өткір сынышысына айналды (1956 жылдың наурызы). 1957 жылы коммунистік партиядан шықты. Польша билігі үш жылдан кейін оның паспортын жаңартпады, сол кезде ол елден қашуға шешім қабылдады. Осының салдарынан ол Варшава университетіндегі профессорлық лауазымынан айырылды. Ақын, аудармашы және әдеби сыншы Котт Америкадағы поляк мектебінің ең жемісті эссеистерінің біріне айналды. 2001 жылы Калифорния штатының Санта-Моника қаласында жүрек талмасынан қайтыс болды. Театр сыншысы ретінде Котт классиканы, әсіресе Шекспирді оқығаны үшін жоғары бағаланды. Оның ықпалды "Шекспир, біздің замандасымыз" (1964) атты еңбегінде ол пьесаларды 20 ғасырдың философиялық және экзистенциалдық тәжірибелері тұрғысынан түсіндірді, оған өзінің өмірлік тәжірибесін қосты. Бұл автобиографиялық ерекшелік оның сын-пікірінің айрықша белгісіне айналды, оны "Розалинданың жынысы" атты театрға арналған эсселер жинағында көрсеткен. Котт Шекспирді Эжен Ионеско мен Сэмюэл Беккетпен салыстыруға тырысты, бірақ оның ең маңызды жаңалығы Шекспирді өзінің өмірімен салыстырудан туды. Ол "Құдайларды жеу" еңбегінде грек трагедиясын оқығанда да осы тәсілді қолданды. Пітер Бруктың "Король Лир" және Роман Поланскидің "Макбет" фильмдерінің (екеуі де 1971 жылы түсірілген) Коттың Шекспирдің жоғары трагедиясын 20 ғасырдың "тарихи қасіретімен" байланысты қарауынан әсерленгені хабарланды. Коттың "Дене жады: Театр және өлім туралы эсселер" атты тағы бір эсселер жинағы оның ағылшын тілді әлемдегі театрдан тысқары да ықпалын кеңейтті. Котт көптеген кітаптар мен мақалалар жазды, олар "The New Republic", "Partisan Review" және "The New York Review of Books" сияқты американдық журналдарда жарияланды. Шекспир мен грек трагедиясынан басқа, ол Жапония театры, Тадеуш Кантор және Ежи Гротовский туралы да жазды. Жан-Поль Сартр, Дени Дидро, Эжен Ионеско және Мольердің шығармаларын поляк және ағылшын тілдеріне аударды.