Кіріспе

Вебердің билікті үш түрге жіктеуі

Макс Вебер заңды саяси басшылықтың үш идеалдық түрін, билік және авторитет арасын ажыратты. Ол осы үш түр туралы "Экономика және қоғам" атты еңбегінде (Weber 1922/1978:215 216) және "Саясат – шақыру" атты классикалық сөйлесінде (Weber 1919/2015:137 138) жарияланған "Заңды биліктің үш түрі" атты мақаласында жазды. Олар: харизматикалық авторитет (мінез-құлық, батырлық, көшбасшылық, діни), дәстүрлі авторитет (аталар, рулық билік, феодализм) және рационалды-құқықтық авторитет (қазіргі заманғы заң және мемлекет, бюрократия). Бұл үш тип – идеалдық типтер және олар таза нысанда сирек кездеседі. Вебердің пікірінше, авторитет – оған бағыныштылардың заңды деп мойындаған билік. Осы үш түрдің билікке ие болу реті "иерархиялық даму тәртібімен" жүзеге аспақ. Мемлекеттер харизматикалық авторитеттен дәстүрлі авторитетке қарай дамып, соңында қазіргі либералды демократияға тән рационалды-құқықтық авторитетке жетеді.

Харизматикалық билік

Харизматикалық билік жеке тұлғаның жеке сүйкімділігі немесе күшінен туындайды. Вебер оны дәрісте "арнайы және жеке сыйлық – харизманың билігі" деп сипаттады; ол оны биліктің басқа түрлерінен ажырата келіп, "Адамдар оған [харизматикалық билеушіге] дәстүр немесе заң бойынша емес, оған сенгендіктен бағынады" деді. Осылайша, басшының нақты күші немесе қабілеттері маңызды емес, егер оның ізбасарлары мұндай күш бар деп сенетін болса. Вебердің сөзіне қарағанда, харизматикалық көшбасшылар үшін өз билігін сақтау қиын, себебі ізбасарлар көшбасшының билігін үнемі заңдастырып отыруы керек. Билік иелері – билеушіге адал қызмет көрсеткендер мен өз харизмасына ие болғандардан құралады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл үкімет нысаны ең көп таралған түр болып келді. Вебердің пікірінше, теңсіздік дәстүрлі билік арқылы туындайды және сақталады. Егер осы билікке қарсылық туғызылмаса, үстем басшы немесе топ билікте қала береді. Вебер үшін дәстүрлі билік рационалды-заңды биліктің дамуына тосқауыл қойды.

Рационалды-құқықтық билік

Заңдық билік, сондай-ақ рационалды заңдық билік деп аталады, белгілі қағидаларға сәйкес әкімшілік және сот тәртібімен қолданылатын ережелер жүйесіне негізделген. Осы ережелерді іске асыратын адамдар заңдық процедуралар арқылы тағайындалады немесе сайланады. Жоғары тұрғандар да өз өкілеттіктерін шектейтін, жеке өмірлерін ресми міндеттерден ажырататын және жазбаша құжаттама талап ететін ережелерге бағынады. Бұл билік, билік иесіне емес, қызметке мойынсұнуды талап етеді; басшы қызметтен кеткеннен кейін, олардың рационалды заңдық билігі жоғалады. Вебер осы билік түрінің басты ерекшелігі ретінде «рационалды түрде жасалған ережелерді» анықтады. Қазіргі заманғы демократияларда заңдық рационалды режимдердің көптеген мысалдары кездеседі. Заңдық биліктің дамуы әртүрлі жолдармен жүзеге асыруға болады. Көптеген қоғамдар заңдар мен ережелер жүйесін қалыптастырды және заңдылықтың көптеген әртүрлі принциптері бар. Заңдық рационалды жүйе дамыған сайын, саяси жүйе де соған ұқсас рационалдануға бейім. Конституциялар, жазбаша құжаттар, орнатылған кеңселер және үнемі сайлаулар көбінесе заманауи заңдық рационалды саяси жүйелермен байланысты. Бұрын бұл жүйелер монархиялар сияқты ертерек дәстүрлі жүйелерге қарсы дамыды, онда ережелер жиынтығы жетілдірілмеген. Бұл жүйелер рационалды түрде дамыған сайын, билік заңдық рационалды формаға ие болады. Билік жүргізушілердің заңды түрде осы құқығы бар және оларға бағыныштылар билеушілердің заңдылығын қабылдайды. Рационалды заңдық билік бағыныштылар тарапынан сынға ұшырауы мүмкін болғанымен, бұл жүйенің мәнін тез өзгертуге алып келмейді. Вебердің пікірінше, мұндай билік күресі көбінесе саяси күрес болып табылады және ұлтшылдыққа немесе этникалық қатыстылыққа негізделуі мүмкін.

Тарих аясында биліктің жіктелуі

Вебер сонымен қатар құқықтық үстемдік ең жетілген түр екенін және қоғамдардың көбінесе дәстүрлі және харизматикалық биліктерден рационалды және заңды биліктерге қарай дамитынын атап өтеді, себебі харизматикалық биліктің тұрақсыздығы оны сөзсіз "реттеуге" мәжбүр етеді, осылайша биліктің құрылымдалған түріне айналады. Сондай-ақ, ол дәстүрлі биліктің таза түрінде, билеушіге қарсылық көрсету "дәстүрлі революцияға" алып келуі мүмкін екенін айтады. Осылайша, ол бюрократиялық құрылымды пайдалана отырып, биліктің рационалды-құқықтық құрылымына қарай дамуға бейім екенін көрсетеді. Бұл оның рационализация жөніндегі кең көзқарасымен байланысты, бұл бағыттағы қозғалыстың қажеттілігін ұсынады. Осылайша, бұл теория кейде әлеуметтік эволюционизм теориясының бір бөлігі ретінде қарастырылады. Дәстүрлі билікте биліктің заңдылығы дәстүрден, харизматикалық билікте жеке тұлғаның бейнесі мен көшбасшылық қасиеттерінен (харизмадан), ал заңды (немесе рационалды-құқықтық) билікте белгілі бір лауазымдарға бюрократиялық және заңды түрде бекітілген биліктен туындайды. Осы үш түрдің классикалық мысалын дінде табуға болады: дін қызметкерлері (дәстүрлі), Иса (харизматикалық) және Рим-католик шіркеуі (заңды-рационалды). Вебер сондай-ақ осы үш түрді өзінің үш негізгі қақтығыс түрімен байланыстырды: мәртебелік топтардағы дәстүрлі билік, сыныптардағы харизматикалық билік және партиялық ұйымдардағы заңды-рационалды билік. Оның пікірінше, билеушілер мен басқарылатындар арасындағы тарихи қатынастардың әрқайсысы жоғарыда аталған айырмашылықтар негізінде талдауға болатын элементтерді қамтиды.