Кіріспе
Қорқынышты және/немесе қайрықсыз аңыздық жаратылыстар. Аңыздық жаратылыстар – қорқынышты, фантастикалық, ғылыми фантастика, фольклор, мифология және дінде кездесетін ойдан шығарылған жаратылыстардың бір түрі. Монстрлар көбінесе қауіпті және агрессивті болып бейнеленеді, ерекше немесе қайрықсыз сыртқы түрімен қорқыныш пен үрей тудырады, әсіресе адамдарда. Монстрлар әдетте ең жақсылықтан алыс, деформацияланған, басқа дүниеден және/немесе мутацияланған жануарларға немесе әртүрлі өлшемдегі бірегей жаратылыстарға ұқсайды, бірақ сонымен қатар мутанттар, әруақтар, рухтар, зомбилер немесе каннибализм сияқты адам кейпінде де болуы мүмкін. Олардың табиғаттан тыс күштері болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін, бірақ көбінесе кісі өлтіруге немесе қандай да бір қиратуға қабілетті, соның салдарынан адам әлемінің әлеуметтік немесе моральдық тәртібіне қауіп төндіреді. Жануар монстрлары моральдық тәртіптен тыс, бірақ кейде адамның моральдық заңды бұзуынан туындайды (мысалы, грек мифінде Минос Посейдонға құдай жіберген ақ бұқаны құрбандыққа шалмайды, сондықтан жаза ретінде Посейдон Миностың әйелі Пасифаяны бұқаға ғашық етеді. Ол аңмен жыныстық қатынасқа түседі және бұқа басы бар адамды – Минотаврды дүниеге келтіреді). Адам монстрлары – туғаннан бастап толыққанды адам болмағандар (Медуза және оның Горгон әпкелері) немесе қандай да бір табиғаттан тыс немесе табиғатқа қайшы әрекет арқылы адамгершілігін жоғалтқандар (адамқұрықтар, Франкенштейннің монстры), сондықтан адам қоғамының моральдық заңын ұстануға немесе ешқашан ұстануға шамалары жоқ. Монстрлар сондай-ақ қаламаған кезде адамдарды қорқытатын, немесе ірі, күшті және ұқыпсыз болғандықтан зиян келтіретін немесе өлімге әкелетін жандар ретінде бейнеленуі мүмкін. Көркем әдебиеттегі кейбір монстрлар көңілді және шулы, бірақ міндетті түрде қауіпті емес (мысалы, ашкөз гоблин) болып суреттеледі, ал басқалары мойынсұнушы, бірақ ашулануға немесе аш болуға бейім, сондықтан оларды қолға түсіру және жабайы құштарлыққа қарсы тұруды үйрету қажет, немесе басқаруға немесе бақылауға келмесе, өлтіру қажет. Монстрлар жазба тарихтан бұрын пайда болған, ал қоғамның монстрлар туралы идеяларындағы нақты мәдени ұғымдарды академиялық тұрғыдан зерттеу монстрология деп аталады. Монстрлар әдебиетте және толық метражды фильмдерде пайда болған. Көркем әдебиеттегі белгілі монстрларға граф Дракула, Франкенштейннің монстры, қасқырлар, вампирлер, демон, мумиялар және зомбилер жатады.
the legendary creatures
A monster is a type of fictional creature found in horror, fantasy, science fiction, folklore, mythology and religion. Monsters are very often depicted as dangerous and aggressive, with a strange or grotesque appearance that causes terror and fear, often in humans. Monsters usually resemble bizarre, deformed, otherworldly and/or mutated animals or entirely unique creatures of varying sizes, but may also take a human form, such as mutants, ghosts, spirits, zombies, or cannibals, among other things. They may or may not have supernatural powers, but are usually capable of killing or causing some form of destruction, threatening the social or moral order of the human world in the process. Animal monsters are outside the moral order, but sometimes have their origin in some human violation of the moral law (e. g. in the Greek myth, Minos does not sacrifice to Poseidon the white bull which the god sent him, so as punishment Poseidon makes Minos' wife, Pasiphaë, fall in love with the bull. She copulates with the beast, and gives birth to the man with a bull's head, the Minotaur). Human monsters are those who by birth were never fully human (Medusa and her Gorgon sisters) or who through some supernatural or unnatural act lost their humanity (werewolves, Frankenstein's monster), and so who can no longer, or who never could, follow the moral law of human society. Monsters may also be depicted as misunderstood and friendly creatures who frighten individuals away without wanting to, or may be so large, strong and clumsy that they cause unintentional damage or death. Some monsters in fiction are depicted as mischievous and boisterous but not necessarily threatening (such as a sly goblin), while others may be docile but prone to becoming angry or hungry, thus needing to be tamed and taught to resist savage urges, or killed if they cannot be handled or controlled successfully. Monsters pre date written history, and the academic study of the particular cultural notions expressed in a society's ideas of monsters is known as monstrophy. Monsters have appeared in literature and in feature length films. Well known monsters in fiction include Count Dracula, Frankenstein's monster, werewolves, vampires, demons, mummies, and zombies.
Этимология
Монстр латын тіліндегі *monstrum* сөзінен туындайды, ол өз кезегінде *moneo* етістігінен шыққан ("еске түсіру, ескерту, үйрету немесе болжау") және "құдайлар жамандық туралы хабар беретін, табиғаттың қалыпты ағысына қайшы келетін, ерекше немесе жаңартпалы" нәрсені, "жарасымсыз, табиғи емес, қорқынышты адам, жануар немесе зат" немесе кез келген "жаман немесе ерекше нәрсе, жағдай немесе оқиға" дегенді білдіреді.
Мәдени мұра
Уэйк-Форест университетінің ортағасырлық неміс әдебиеті жөніндегі профессорының көмекшісі Тина Мари Бойердің сөздері бойынша, "монстрлар мәдени вакуумнан пайда болмайды; олардың әдеби және мәдени тамыры бар". Ежелгі гректер мен римдіктердің діни контекстінде монстрлар "құдайдың наразылығының" белгісі ретінде қарастырылған, ал туа біткен кемшіліктер ерекше жамандыққа ие деп есептелген, себебі олар "табиғатқа қарсы келетін құбылыс" немесе "табиғаттың бұзылуы" саналған. Дегенмен, монстрлар міндетті түрде жек көрінішті емес. Мысалы, римдік тарихшы Светоний жыланның аяқтарының болмауын немесе құстың ұшу қабілетін монстрлық деп сипаттаған, себебі екеуі де "табиғатқа қайшы". Бірақ, сөздің теріс мағынасы тез қалыптасып, драматург және философ Сенеканың заманында бұл сөз өзінің философиялық мағынасын кеңейтіп, "ақиқаттың көрнекі және қорқынышты ашылуы" деген мағынаға ие болды. Осыған қарамастан, Гидра мен Медуза сияқты мифологиялық монстрлар табиғи емес, құдайлық мәлімдеме. Бұл Proto-Индоевропалық дін және басқа да сенім жүйелерінен қалған із, онда "рух", "монстр" және "құдай" арасындағы шекаралар азырақ байқалған.
Көркем проза
Көркем әдебиеттегі монстрлердің тарихы ұзақ. Мысалы, "Беовульф" дастанындағы Грендел – архетиптік монстр: деформацияланған, қатыгез және зор күш-қуат иесі, ол адамдар қонысына түн сайын шабуыл жасап, құрбандарын өлтіріп, жейді. Қазіргі әдеби монстрлердің бастаулары Мэри Шеллидің "Франкенштейн" және Брам Стокердің "Дракула" романдарындағы монстр мен вампир сияқты мысалдарда жатыр. Монстрлер – фантастикалық, қорқынышты және ғылыми-фантастикалық әдебиеттердің негізгі элементі (мұнда монстрлер көбінесе ғарыштан келген жандар болып бейнеленеді). Монстр эротикасы деген эротикалық әдебиеттің бір жанры да бар, ол монстрлерді қамтиды.
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жабайы фильмдер
Көрсетілмейтін фильмдер дәуірінде монстрлар көбінесе адам өлшемінде болды, мысалы, Франкенштейннің монстры, Голем, қасқырлар және вампирлер. «Зигфрид» фильмінде RKO-ның «Кинг Конг» фильміндегідей, дыбыс дәуірінің алғашқы алып монстр фильмі сияқты, анимациялық модельдерден жасалған айдаһар көрсетілді. «Universal Studios» монстрларға маманданған, Бела Лугози өзінің сахналық рөлін – Дракуланы қайта ойнады, ал Борис Карлофф Франкенштейннің монстрын сомдады. Студия сондай-ақ «Адам жасаған монстр» сияқты бірнеше екінші дәрежелі фильмдер түсірді, онда Лон Чейни кіші карнавалдағы шоу жұмыскері рөлінде, электр тогымен заряддалған кісі өлтірушіге айналады, ол құрбандарға тек тиісіп қана, электр тогынан өлімге себеп болатын. Осы кезеңде фильмдерде қасқырлар пайда болды, ал оларға ұқсас жаратылыстар «Мысық адамдар» фильмінде бейнеленді. Мумиялар да қорқынышты монстрлар ретінде көрсетілді. Ал алып жаратылыстарға келетін болсақ, 1936 жылғы «Флэш Гордон» сериалының бірінші бөлімінің соңында костюмді актер қолданылмады, оның орнына камера бұрышы арқылы шайқасқан екі айдаһарды бейнелеу үшін нағыз кесірткелер пайдаланылды. Дегенмен, осы сериалдың тоғызыншы бөлімінің соңында резеңке костюм киген актер Отын айдаһар рөлін ойнады, ол Флэшті бейнелейтін қуыршақты тырнақтарымен ұстап алады. Кинодағы монстрлар циклы ақырында әлсіреп, «Эбботт пен Костелло Франкенштейнмен кездеседі» (1948) комедиялық фильмде жаңа қырынан көрінді.