Кіріспе
8-12 ғасырларда сөйленген герман тілі, континенттік саксондардың ежелгі тілі. Ежелгі саксон тілі (altsächsische Sprache), сондай-ақ Ежелгі төменгі неміс тілі (altniederdeutsche Sprache) деп те аталады, герман тілі және төменгі неміс тілінің ең ерте жазылған түрі (қазір Солтүстік Германия, Солтүстік-Шығыс Нидерланды, Оңтүстік Дания, Америка және Шығыс Еуропаның бір бөлігінде қолданылады). Бұл Батыс герман тілдерінің бірі, ағылшын-фриз тілдерімен тығыз байланысты. 8 ғасырдан 12 ғасырға дейін жазылған, одан кейін біртіндеп Орта төменгі неміс тіліне айналды. Бұл тіл қазіргі Германияның солтүстік-батысында, негізінен жағалау аймақтарында және Шығыс Нидерландыда, Саксония аймағын мекендеген саксондар тайпасының тілінде сөйленген. Ежелгі саксон тілі (Ескі фриз, Ескі ағылшын) тілдерінің Ingvaeonic мұрындық спирант заңын бөліседі, бұл оны төменгі франкон және Ирминония тілдерінен, мысалы, голланд, люксембург және неміс тілдерінен ерекшелейді. Ежелгі саксон тілінің грамматикасы толықтай өзгерген, бес грамматикалық жағдай (атау, жалпылау, меншік, табыс, құрал), үш грамматикалық сан (жекеше, көпше, жұп) және үш грамматикалық жыныс (еркек, әйел, орта) бар. Жұп формалары тек бірінші және екінші жақта ғана кездеседі.
the ancient language of the continental Saxons
Old Saxon (altsächsische Sprache), also known as Old Low German (altniederdeutsche Sprache), was a Germanic language and the earliest recorded form of Low German (spoken nowadays in Northern Germany, the northeastern Netherlands, southern Denmark, the Americas and parts of Eastern Europe). It is a West Germanic language, closely related to the Anglo Frisian languages. It is documented from the 8th century until the 12th century, when it gradually evolved into Middle Low German. It was spoken throughout modern northwestern Germany, primarily in the coastal regions and in the eastern Netherlands by Saxons, a Germanic tribe that inhabited the region of Saxony. It partially shares Anglo Frisian's (Old Frisian, Old English) Ingvaeonic nasal spirant law which sets it apart from Low Franconian and Irminonic languages, such as Dutch, Luxembourgish and German. The grammar of Old Saxon was fully inflected with five grammatical cases (nominative, accusative, genitive, dative, and instrumental), three grammatical numbers (singular, plural, and dual), and three grammatical genders (masculine, feminine, and neuter). The dual forms occurred in the first and second persons only.
Батыс герман тілдерімен байланысы
Ерте орта ғасырларда көне голланд және көне саксон тілдері арасында диалектілік континуум болды, бірақ бұл континуум әр ұлттың ішінде стандартты тілдердің бір мезгілде тарауы және халықтық диалекттердің жойылуы салдарынан үзілді. Олардың кейбір ерекшеліктері ортақ болғанымен, көне саксон, көне ағылшын және көне голланд тілдерін ажырататын бірнеше айырмашылықтар бар. Мысалы, көне голланд тілі көпше түріндегі атаулардың түбіріне a жұрнағын қолданған, ал көне саксон және көне ағылшын тілдерінде as немесе os қолданылған. Дегенмен, орта голланд тілі кейбір орта төменгі неміс диалекттерінен көне саксон тілінің a жұрнағын қабылдады, сондықтан қазіргі голланд тіліндегі көпше түріне s жұрнағы қосылады. Тағы бір айырмашылық – "біртұтас көпше түр" деп аталатын құбылыс: көне саксон, көне фриз және көне ағылшын тілдерінде көпше түріндегі барлық үш жаққа бір етістік формасы қолданылған, ал көне голланд тілі үш түрлі форманы сақтап келген (орта голланд тілінде екіге дейін қысқартылған). Көне саксон (немесе ескі төменгі неміс) тілі 5 ғасырда прото-герман тілінің батыс герман тармағындағы ингвеон диалектілерінен пайда болды деп есептеледі. Алайда, көне саксон тілі, ингвеон тілі саналса да, көне фриз және көне ағылшын тілдері сияқты таза ингвеон диалектісі емес, олардың екеуі де көне саксон тілінде кездеспейтін басқа ингвеондық ерекшеліктерге ие.
Орта төменгі неміс тіліне қатысты
Ежелгі саксон тілі 11-12 ғасырлар аралығында табиғи түрде ортаңғы төменгі неміс тіліне дамыды, ал 1150 жыл шамасында латын тілінен төменгі неміс тіліне үлкен ауысу орын алып, тілдің дамуын осы кезеңнен бастап зерттеуге болады. Ортаңғы төменгі неміс тілі мен ежелгі саксон тілінің арасындағы ең көзге түсетін айырмашылық – дауыстыларды әлсірету деп аталатын сөйлеу ерекшелігі. Бұл құбылыс көптеген Батыс герман тілдерінде және дат тілі сияқты кейбір скандинавия диалектілерінде болған, нәтижесінде барлық басылмаған дауыстылар шва дыбысына дейін әлсіреген. Соның салдарынан, ежелгі саксон тіліндегі gisprekan (айтылған) немесе dagō (күндер – жасанды көпше түр) сөздері gesprēken және dāge болып өзгерген.
Алғашқы дамуы
Ежелгі саксон тілі жоғарғы неміс тіліндегі дауыссыздардың өзгеруіне қатыспады, сондықтан ескі жоғарғы неміс тілінде әртүрлі үскір дауыстар мен жарық дауыстарға ауысқан p, t, k дауыстыларын сақтап қалды. Герман тілінің дифтонгтары ai, au тұрақты түрде ē, ō ұзын дауыстыларына айналады, ал ескі жоғарғы неміс тілінде олар келесі буынға байланысты ei, ou немесе ē, ō түрінде кездеседі. Фриз тілінен басқа, Батыс герман тілдерінің ішінде Ежелгі саксон тілі ғана герман тіліндегі дауыс өзгерісінен кейін сақталған жайды сақтайды, мысалы, hēliand "құтқарушы" (, , бірақ ). Герман тіліндегі умляут, қысқа a әрпімен кездескенде, тұрақсыз болады, мысалы, hebbean немесе habbian "иеленуге". Бұл ерекшелік Ежелгі саксон тілінен туған Орта төменгі неміс тіліне көшті, мысалы, krank (ауру, сырқат) сөзінің кренкер және кранкер салыстырмалы түрлері болды. Дегенмен, e әрпінен басқа, умляут жазуда белгіленбейді.
Морфология
Қазіргі ағылшын тілінен өзгеше, көне саксон тілі морфологиялық әртүрлілікке бай, жіктелетін тіл болды. Ол протогерман тілінің алты ерекше жағдайының бесеуін сақтады: атау, толықтыру, меншік, табыс және (ең көне мәтіндерде қалдық түрде) құрал. Көне саксон тілінде үш грамматикалық сан (жекеше, жұптық және көпше) және үш грамматикалық род (еркек, әйел және орта) болды. Жұптық формалар тек бірінші және екінші жақта ғана кездеседі және дәл екі адамнан тұратын топтарды білдіреді.
Есімдіктер
Ежелгі саксон тіліндегі есімдер сыныптарына қарай өте әртүрлі жолдармен түбірлендірілген. Мұнда "күн" деген мағынадағы dag және a түбірлі еркек есімнің аяқталған формалары келтірілген: dag 'күн' м. жақ. СанЖалдамаЖемдеуNominative, Accusative dag dagosGenitive dages, as dagoDative dage, a dagum, un. Ежелгі саксон тілінің соңында есімдер сыныптары арасындағы ерекшеліктер жоғала бастады, сондай-ақ бір сыныптың аяқталулары жиі екінші сыныпқа ауыстырылды, керісінше де болды. Бұл кең ауқымды процесс болды, ең көп қолданылатын есімдер сыныптары аз қолданылатын сыныптардың жоғалуына себепкер болды. Нәтижесінде, Төменгі орта неміс тілінде бұрынғы әлсіз n түбірлі және күшті a түбірлі сыныптар ғана сақталды. Бұл екі есімдердің түбірлену сыныбы сөздерге олардың тарихи жататындығына ғана емес, сонымен қатар сөздің түбіріне сәйкес қосыла бастады.
dag 'day' m. CaseSingularPluralNominative, Accusative dag dagosGenitive dages, as dagoDative dage, a dagum, un
At the end of the Old Saxon period, distinctions between noun classes began to disappear, and endings from one were often transferred to the other declension, and vice versa. This happened to be a large process, and the most common noun classes started to cause the least represented to disappear. As a result, in Middle Low German, only the former weak n stem and strong a stem classes remained. These two noun inflection classes started being added to words not only following the historical belonging of this word, but also following the root of the word.
Синтаксисі
Ежелгі саксон тілінің синтаксисі қазіргі ағылшын тілінен көбінесе ерекшеленеді. Кейбір ерекшеліктер номинативтік және вербалдық жіктелудің жоғары деңгейінен туындады, мысалы, сөздердің тізбегі көбінесе еркін болды. Сонымен қатар:
The default word order was verb second, very close to that of modern Dutch or modern German. There was no do support in questions and negatives. Multiple negatives could stack up in a sentence and intensify each other (negative concord), which is not always the case in modern English, modern Dutch, or modern German. Sentences with subordinate clauses of the type "when X, Y" (e. g. "When I got home, I ate dinner.") did not use a wh type conjunction, but rather used a th type correlative conjunction (e. g. thô X, thô Y in place of "when X, Y"). The wh type conjunctions were used only as interrogative pronouns and indefinite pronouns. Similarly, wh forms were not used as relative pronouns (as in "the man who saw me" or "the car which I bought"). Instead, an indeclinable word the was used, often in conjunction with the definite article (which was declined for case, number and gender).
Әдеттегі сөз тәртібі етістік екінші болып келді, бұл қазіргі голланд және қазіргі неміс тілдеріне өте жақын. Сұрақтар мен жосықсыздықтарда "do" көмекші етістігі қолданылмады. Бірнеше теріс сөздер бір сөйлемде жиналып, бір-бірін күшейте алатын (теріс келісім), бұл қазіргі ағылшын, голланд және неміс тілдерінде міндетті түрде орын алмайды. "X болғанда, Y" түріндегі бағынысты сөйлемдерде (мысалы, "Мен үйге келгенде кешкі ас іштім") "when" сияқты сұрау сөздері қолданылмады, оның орнына "thô" сияқты өзара байланысты сөздер қолданылды (мысалы, "X болғанда, Y" орнына "thô X, thô Y"). Сұрау сөздері тек сұрау есімдіктері және белгісіз есімдіктер ретінде қолданылды. Сол сияқты, сұрау сөздерінің формалары салыстырмалы есімдіктер ретінде қолданылмады ("мен көрген адам" немесе "мен сатып алған машина" сияқты). Оның орнына, өзгерилмейтін "the" сөзі қолданылды, көбінесе анықталған артикльмен бірге (жағдай, сан және род бойынша өзгеретін).
The default word order was verb second, very close to that of modern Dutch or modern German. There was no do support in questions and negatives. Multiple negatives could stack up in a sentence and intensify each other (negative concord), which is not always the case in modern English, modern Dutch, or modern German. Sentences with subordinate clauses of the type "when X, Y" (e. g. "When I got home, I ate dinner.") did not use a wh type conjunction, but rather used a th type correlative conjunction (e. g. thô X, thô Y in place of "when X, Y"). The wh type conjunctions were used only as interrogative pronouns and indefinite pronouns. Similarly, wh forms were not used as relative pronouns (as in "the man who saw me" or "the car which I bought"). Instead, an indeclinable word the was used, often in conjunction with the definite article (which was declined for case, number and gender).
Орфографиялық
Ежелгі саксон тілі бірнеше түрлі қолжазбаларда сақталған, олардың әріптеме жүйелері кейде айқын ерекшеленеді. Осы бөлімде тек «Хелиан» нормаланған нұсқаларында қолданылатын әріптер және қазіргі ғалымдар дәстүрлі түрде осы әріптерге тағайындаған дыбыстар ғана қарастырылады. Егер басқа мәтіндердегі әріптеме ауытқулары маңызды айтылу варианттарына нұсқау берсе, ол көрсетіледі. Жалпы алғанда, Ежелгі саксон тілінің әріптемесі басқа ежелгі герман тілдеріне, мысалы, Ежелгі Жоғарғы Неміс немесе Готика тілдеріне өте ұқсас. c және k әріптерінің екеуі де қолданылған. Дегенмен, Батыс герман диалектілеріндегідей, i немесе e әрпінен кейін келгенде, ол немесе дыбысталады. c және x әріптері жұмсақ дауыстар үшін артықшылыққа ие болған, ал k және кейде ch әріптері u, o немесе a әріптерінен бұрын қолданылған (kuning – ‘патша’, қазіргі köning; crûci; forsachistu). g әрпі – немесе оның аллофоны : brengian – ‘әкелу’, seggian – ‘айту’, wege – ‘жол’ (датив). g әрпі, кем дегенде бірнеше диалектілерде, сөздің басында тек i немесе e әрпінен кейін келгенде ғана немесе дыбысталады. Сөйтіп, біз giār – ‘жыл’ және тіпті gēr – ‘жыл’ сөздерін кездестіреміз, соңғысы Көне Фриз тілінің күшті ықпалын көрсетеді. h әрпі – және оның аллофоны : holt – ‘орман’, naht – ‘түн’ (қаз. nacht). i әрпі дауыстылар және дауыссыз әріптерді білдіру үшін қолданылады: ik – ‘Мен’ (қаз. ick, ik), iār – ‘жыл’. qu және kw әрпі әрқашан дыбысын білдіреді: quāmun – ‘олар келді’. s әрпі дыбысын білдіреді, ал екі дауыстының арасында – да. th әрпі дыбысын көрсету үшін қолданылады: thōhtun – ‘олар ойлады’. ð әрпі дыбысын білдіреді, кейде dh деп те жазылады. u әрпі дауыстылар және дауыссыз ~ дыбыстарын, немесе қолжазбаларда сирек кездесетін ⟨ƀ⟩, ⟨b⟩, ⟨u⟩, ⟨v⟩ немесе ⟨f⟩ әріптерімен белгіленетін дауыссызды білдіреді. uu әрпі әдетте әрпінен бұрын пайда болған дыбысын білдіреді. z әрпі тек Ежелгі Жоғарғы Неміс тілінің ықпалынан бірнеше мәтіндерде кездеседі.
z only appeared in a few texts due to Old High German influence.
Мәтін үлгісі
Иеміздің дұғасының поэтикалық нұсқасы дәстүрлі герман аллитеративтік өлең түрінде төмендегі Ежелгі саксон тілінде берілген. Line Original Translation [1600] Fadar usa // firiho barno, Әке, біздің, адам баласы, [1601] thu bist an them hohon // himila rikea, Сен жоғарыдағы аспан патшалығындасың, [1602] geuuihid si thin namo // uuordo gehuuilico, Сенің атың қастерлі болсын, [1603] Cuma thin // craftag riki. Сенің күшті патшалығың келсін, [1604] UUerða thin uuilleo // oƀar thesa werold alla, Сенің ерің болсын осы әлемнің бәрінде, [1605] so sama an erðo, // so thar uppa ist, жерде де, аспанда да бірдей болсын, [1606] an them hohon // himilo rikea. жоғарыдағы аспан патшалығында. [1607] Gef us dag gehuuilikes rad, // drohtin the godo, Бізге күнделікті қажетті кеңес бер, жақсы Тәңір, [1608] thina helaga helpa, // endi alat us, heƀenes uuard, Сенің қасиетті көмегіңмен, және бізді құтқар, Аспанның сақшысы, [1609] managoro mensculdio, // al so uue oðrum mannum doan. Біздің көптеген күнәларымызды кешір, біз басқаларға кешіргендей, [1610] Ne lat us farledean // leða uuihti, Бізді адастырма, жамандыққа жетелеме, [1611] so forð an iro uuilleon, // so uui uuirðige sind, олардың еріктеріне бойын алдырма, біз лайық болғандықтан, [1612] ac help us uuiðar allun // uƀilon dadiun. бірақ барлық жамандықтан сақтай гөр.
Жалпы
Ойлер, Вольфрам (2013). Батыс герман тілі – 3-ші ғасырда қалыптасуынан бастап 7-ші ғасырға дейінгі дамуы – талдау және реконструкция (West Germanic – from its Emergence in the 3rd up until its Dissolution in the 7th Century CE – Analyses and Reconstruction). 244 б., неміс тілінде, ағылшын тіліндегі тұжырымдамасымен, Лондон/Берлин 2013, Ринге, Дональд Р. және Тейлор, Энн (2014). "Ескі ағылшын тілінің дамуы" – "Ағылшын тілінің тілдік тарихы", 2-том, 632 б. Оксфорд.
Ringe, Donald R. and Taylor, Ann (2014). The Development of Old English – A Linguistic History of English, vol. II, 632p. Oxford.
Лексикандар
Герхард Кёблер: Алтсакс сөздігі, (5-басылым) 2014 жыл. ("Ескі саксон сөздігі")