Кіріспе

13 ғасырдағы шотландтық лард және Ерлстоннан шыққан атақты пайғамбар, сэр Томас де Эрсилдун, көбінесе Томас Ример (өмір сүрген шамамен 1220 – 1298), сондай-ақ Томас Лирмонт немесе Нағыз Томас деп те аталады, – шекарадағы Ерлстоннан (кейін "Эрселдон" деп аталған) шотландтық лард және пайғамбар. Томастың пайғамбарлық дарыны оның поэзиялық қабілетімен байланысты. Ол көбінесе Тристан аңызының нұсқасы – ағылшын тіліндегі "Сэр Тристрем" шығармасының авторы ретінде еске алынады, ал Роберт Мэннингтің жылнамасындағы кейбір шумақтар осы қатыстың себебі болуы мүмкін. Ример есімі оның нақты тегі ме, әлде лақап аты ма екені белгісіз. Әдебиетте ол "Эльф елінің патшайымы" алып кеткен және пайғамбарлық сыйы мен жалғанды айта алмау қабілетімен оралған Томас Ример туралы әңгімедегі басты кейіпкер ретінде бейнеленеді. Бұл әңгіме ортағасырлық поэма түрінде бес қолжазбада, сондай-ақ "Томас Ример" (№37 балалар жырлары) атты танымал балладада сақталған. Поэма Линкольн Торнтон қолжазбасында "Эрселдундық Томас" деп аталады. Алғашқы поэма (шамамен 1400 жыл) баллада түрінде (шамамен 1700 жыл) қысқартылған болуы мүмкін, бірақ бұл тұрғыда әртүрлі пікірлер бар. Уолтер Скотт балладаны үш бөлікке кеңейтіп, Томасқа таңсық болған пайғамбарлықтарды қамтитын жалғасын және Томасқа сүттей ақ екек пен екекшік түрінде белгі пайда болғаннан кейін Эльф еліне қайта шақыру туралы эпилогты қосты. Томас Ример туралы әңгіменің көптеген прозалық нұсқалары жасалды және олар ертегілер мен халық аңыздары жинақтарына енгізілді; олар көбінесе Скотттың жергілікті аңыздан білгенін айтқан Эльф еліне қайта оралу эпизодын қамтиды.

Тарихи тұлға

Сэр Томас 13 ғасырда Бервикширдегі Эрселдун (қазіргі Ерлстон) қаласында дүниеге келді және көптеген пайғамбарлық өлеңдердің авторы ретінде танымал. Оның өмірі туралы белгілі мәліметтер аз, бірақ 1260-80 және 1294 жылдарға жатқан екі құжатта ол туралы айтылады, соңғы құжатта "Эрцильдондық Томас, Том Рэймордың ұлы және мұрагері" деп көрсетілген. Томасқа "Нағыз Томас" деген есім берілді, себебі ол ешқашан өтірік айта алмаған деседі. Халық арасында ол Шотландия тарихындағы көптеген маңызды оқиғаларды болжағандығы туралы әңгімелер бар.

Баллада

Томас туралы аңызға арналған баллада (Roud 219) 1883 жылы Фрэнсис Джеймс Чайлдтың "Томас Ример" балалар жинағының #37 ретінде тізімделген. Чайлд үш нұсқасын жариялады, оларды A, B және C деп атады, бірақ кейіннен 1892 жылы жарық көрген балладалар жинағының 4-томында тағы екі нұсқасын қосты. А нұсқасы, миссис Браунның айтуы, және С нұсқасы, Уолтер Скотттың қайта жазбасы, С. Э. Нельсон тарапынан Браун тобы деп біріктірілді, ал B, D, E нұсқалары Нельсонның пікірінше, 1700 жыл шамасында романсты баллада түріне келтірген түпнұсқаның ұрпақтары болып табылады және "Гринвуд тобы" деп аталды. (Баллада көздеріне қараңыз). Чайлд өзінің алғашқы басылымында А, В, С нұсқаларын салыстырып, сын тұрғысынан талдады, ал D, E нұсқалары туралы мәліметтер төменде қосылған.

Балладаның қысқаша мазмұны

Балладаның қысқаша мазмұны: Томас Эрселдун маңындағы ағашқа қарай шығатын жерде жатқанда, Эльфландия патшайымы оған атпен келе жатқанын көреді және оны алысқа шақырады. Ол келіскенде, патшайым оған үш керемет нәрсе көрсетеді: көкке, тозаққа және өз әлеміне (олар соған ілеседі) жол. Жеті жылдан кейін Томас қайтадан адамдар арасына оралады. Патшайымды еске алу үшін белгі беруін сұрайды, оған арфа тарту немесе болашақты болжау қабілеті ұсынылады, ал ол соңғысын таңдайды. Томастың эльф патшайымымен кездесуі "Хантли Банкі" және "Эйлдон ағашы" (B, C және E нұсқалары) немесе "Фарнали" (D нұсқасы) болып табылады. Бұлардың барлығы Эрлстонның маңындағы Эйлдон төбелерінің аймағына қатысты: Хантли Банкі төбедегі беткей болды және ағаш сонда тұрды, Скотт түсіндіргендей: Эмили Б. Лайл "Фарнали" де сол жерде орналасқан екенін анықтады. Патшайым шөп жасыл жібектен тігілген юбка киіп, барқыт плащ жамылған, және сүттей ақ жылқыға (A балладасында) немесе көк боз атқа (B, D, E және R (Роман) нұсқаларында) мінген. Жылқының жалындағы әр тістегі сабында тоғыз және елу қоңырау бар (шотланд тілінде "жүнді шаштың бұғазы"), A нұсқасында, E нұсқасында, ал R нұсқасында екі жағында үш қоңырау, ал D нұсқасында оның қолында тоғыз қоңырау бар, оны арфа мен ән айтуы үшін сыйлық ретінде ұсынған. Томас оған "Көктегі патшайым" (яғни, Қасиетті Мария) деп қате айтады, ол өзін "Әдемі Эльфтер елінің патшайымы" (A, C) деп түзетеді. Басқа нұсқаларда ол өзін тек "белгісіз елдің ханымы" (B) немесе "қуанышты ханым" (E) деп таныстырады, бұл ортағасырлық романсқа ұқсас. Бірақ патшайымның аты аталмаған жеріне көкке де, тозаққа да, т.б. алып бармайтын жолмен жақындағандықтан, оны қазіргі заманғы терминологияда "Елфтер елі" деп атауға болады. C және E нұсқаларында патшайым Томасқа өзінің ерінін сүйіп алуға батылдық береді, бұл романстағы Томастың құшақтауының өзгеруі, ол A және B нұсқаларында жоқ, бірақ мағыналы сюжет үшін маңызды, өйткені балаға сәйкес "Бұл перимен байланыс оған өзінің сүйіктісін алып кетуге күш береді". Балладаларда патшайымның сұлулығын жоғалту мотиві де жоқ (Жыртқыш әйел мотиві): Бала "балада нашар емес, романс одан да жақсы болар еді" дейді, "әсерлі" болса да, ол "тиісті және түпнұсқалық әңгімеге" жатпайды, ол Огиер Дан және Морган ле Фей сияқты көңілді әңгіме деп ойлады. Егер Томас онымен бірге барғысы келсе, жеті жылға үйіне қайта алмайтыны ескертіледі (A, B, D, E). Романста патшайымның ескертуі "бір жылға ғана" берілген, бірақ ол үш (немесе жеті) жылдан астам уақытқа созылады. Содан кейін ол сүттей ақ жылқысын айналдырып, Томасқа артында (A, C) жүгіруге мүмкіндік береді немесе ол жүгіріп бара жатқанда (B, E) сұр атқа мініп жүреді. Ол A нұсқасында қанды өзен (бәлкім, "қанды өзен") деп сипатталған өзеннен тізе биіктігіне дейін өтуі керек (B, C, E). Олар "жасыл баққа" жетеді, ал Томас аш болу үшін жемісті теріп алғысы келеді, бірақ патшайым оған үзіліп, қарғысқа ұшырайтынын ескертеді (A, B, D, E). B нұсқасы бұл "Құйылған ағаштың жемісі" дейді, ал D, E нұсқалары оны алма деп атайды. Патшайым Томасқа аш болуын басу үшін тамақ береді. Патшайым енді Томасқа басын тізесіне қойып тынығып тұруды айтады (A, B, C), және оған үш керемет нәрсе көрсетеді ("үш керемет"), олар тозаққа, көкке және өз отанына (A нұсқасында Эльфтер елі) жол. Көкке апаратын жол шалғыннан немесе гүлзардан тыс, C нұсқасынан басқа, онда көз алдау және гүлзар жолы тозаққа, ал тікенді жол көкке апарады. Патшайым Томасқа Эльфтер еліндегі басқалармен сөйлеспеуді және барлық сөйлесуді өзіне қалдыруды тапсырады. Соңында оған "тегіс матадан жасалған пальто және жасыл барқыттан жасалған аяқ киім" (A) немесе "ешқашан жалған сөйлемейтін тіл" (B) немесе екеуі де (C) сыйлық ретінде беріледі. E нұсқасында патшайымның Томас "тозаққа барады" деп таңдалуы мүмкін деген қорқынышы туралы айтылады. А баласының негізгі көзі - Браун ханымның қолжазбасы және Джеймисонның басылып шыққан нұсқасы (тек сөздерде шамалы айырмашылықтар бар). C бала - Браун ханымның және басқа нұсқасының бірі. Шын мәнінде, 20 строфаның 13-і A нұсқасымен бірдей, ал Скотт өзінің нұсқасы "Эрсилдуннан алыс емес жерде тұратын әйелден алынған көшірмеден" шыққан деп мәлімдесе де, Нельсон жеті түрлі строфаны "көбінесе Скотттің жеке, готикалық романтикалық өнертабысы" деп атайды. B бала Кемпбелл қолжазбаларының екінші томынан алынған, "Бервик, Роксбург, Селкирк және Пиблс округтерінде жиналған Эски шотландские песни", шамамен 1830 жыл. Музыканы миссис Браунның немере інісі Роберт Иден Скотт жазған, және қолжазба Скотт және басқаларға қол жетімді болған. Бірақ әртүрлі есептер берілген, мысалы, "ұзақ жылдардан бері қызметші болған ескі қызметші Браун ханымды үйреткен".

Уолтер Скотттың үш бөлімдегі баладалары

"Минстрельси" атты еңбегінде Уолтер Скотт Томас пайғамдықтарынан алынған балладаның екінші бөлігін, сондай-ақ Томастың Елфландияға қайта оралуын баяндайтын үшінші бөлігін жариялады. Үшінші бөлім Скотт өзі таныс болған жырға негізделген, онда "Томас достарымен Эрсұлдон мұнарасында той-думан істеп отырғанда", "ауыл көшелерінде серке мен елік кезіп жүргені" туралы хабар жеткендігі айтылады. Бұл хабарды естіген Томас тұрып, кетіп, енді ешқашан көрінбеді, бірақ халық арасында ол Перілер еліне кеткеніне және "бір күні қайтадан жер бетіне оралуы күтілуде" деген сенім қалыптасты.

Ортағасырлық романтика

Ортағасырлық романс – балладаның мазмұнымен сәйкес келетін, көлемді әңгіме. Роман бірінші жақта басталады (кейін үшінші жаққа ауысады), бірақ бұл Томас өзі жазған туынды емес. Мюррей авторлық мерзімін «1400 жылға жуық, немесе Томас қайтыс болғаннан кейін шамамен жүз жыл өткен соң» деп көрсетеді. Баллададағыдай, «Эльдуне, Эльдон ағашы (Торнтон, I, 80, 84)» да есімдермен аталады. Томас оған көк әйел деп сынайды, ал ол өзінің одан биік емес екенін, бірақ оның перилер тегінен екенін білдіреді. Томас оған үйлену туралы ұсыныс жасайды, бірақ ол ең кішкентай күнә болса да, оның сұлулығын жоятынын ескертеді. Томас тайсалмайды, сондықтан ол «Молде Мане» (яғни, Жердің адамы; өлшеулі адам) (I, 117) оған үйленуге және онымен бірге жүруге келіседі. «Жеті рет ол оның қасында жатты» (I, 124), бірақ онымен жатқаннан кейін бірден қорқынышты қарт әйелге айналады және ол он екі ай бойы «Medill erthe» (I, 160) көрмейтінін жариялайды («он екі ай», «xij Mones» өлең жолдары 152, 159). Баллададағыдай, әйел оның билігіне бара жатқанда бір жолды көкке, екінші жолды тозаққа көрсетіп береді (шамамен 200–220). Әйелдің артынан ақ дауыс иттер мен «рач» (яғни, иіс сезетін иттер) (249–50) келеді. Келген соң Томас тамақ пен бимен көңіл көтереді, бірақ содан кейін әйел оған кететінін айтады. Томасқа оның саяхаты үш күнге созылғандай көрінеді, бірақ әйел оған үш жыл («thre ȝere») немесе жеті жыл («seuen ȝere») өткенін айтады (284–6) (қолжазбалар әртүрлі), және ол Элидон ағашына қайтарылады. Fytte II көбінесе болжамдарға арналған. Бастапқыда Томас патшайымды еске алу үшін белгі сұрайды, ал ол оған арпашы немесе пайғамбар болуды ұсынады («harpe or carpe»). «Аспаптық» сыйлықтың орнына Томас «дауыстық (ауызша) қабілеттерді» таңдайды. Томас одан сәл күтіп тұрып, оған бірнеше кереметтер («ferlys») айтуын сұрайды. Ол енді болашақтағы Халидон төбесі, Баннокберн және т.б. тарихи шайқастар туралы айта бастайды. (Мюррей оларды кіріспесінде тізімдеген.) Шайқастар туралы болжамдар Fytte III-ке дейін жалғасады, бірақ тіл символдық болады. Соңында Томас Дунбардың Қара Агнессінің (III, 660) оны не үшін түрмеге қамағанын сұрайды, ал ол оның өлімін болжайды. Қара Агнес туралы бұл айту – тарихи қателік, Томас Эрселдун одан бір буын бұрын өмір сүрген, және ол, әлдебір Марш графының бұрынғы әйелімен шатастырылған болуы мүмкін.

Романс пен балладаның арасындағы байланыс

Романс 14 ғасырдың соңынан 15 ғасырдың басына дейін жатады (төменде қараңыз), ал қолжетімді баллада мәтіндері ең ертесі 1700-1750 жылдарға дейін соқпайды. Кейбір адамдар романстың балладаларды (қазіргі түрінде) салыстырмалы түрде кейінірек тудырғанына сенеді, бірақ бұл пікір даулы. Уолтер Скотт романның «күмәнді емес түпнұсқасы» екенін, ал баллада нұсқалары «ауызша дәстүрдегі өзгерістермен» бұзылғанын айтты. Мюррей ауызша берілу туралы осы тұжырымды толығымен жоққа шығарып, балладаны заманауи жыршының жаңартуы ретінде сипаттайды. Жеке өмірінде Скотт «заманауи жасалғанына күдікпен қарады». Ритсонның жаңадан шыққан деп, ал Скотттың түпнұсқасыз деп таныған Браун ханымның балладаларын Роберт Джеймисон де, кейіннен Фрэнсис Джеймс Чайлд та үлгілі деп санады, ол оның нұсқаларын «Ағылшын және шотланд халық балладалары» кітабында басты орынға қойды. Ал Чайлд балладаның «құны жоғары есептелуі керек» деп ойлады, тіпті оған қолжетімді ең ертесі 1700-1750 жылдарға ғана жатса да. Бұл баллада бір кезде романсқа негіз болған ерте түрінде болған деген гипотеза ұсынылады. Бұл көзқарасты қолдайтындардың бірі – Хелен Купер, ол балладаның «орта ғасырлық тегіне ең мықты дәлелдердің бірі» екенін айтады; тағы бірі – Ричард Ферт Грин, ол «үнемі ауызша берілу – сенімді түсінік» екенін дәлелдеу үшін күшті дәлелдер келтірді, оның дәлеліне сәйкес, орта ғасырлық романстағы бір ерекшелік, 17 ғасырдағы басылымнан алынып тасталған, Гринвуд нұсқасында сақталған.

Әдеби сын

Романста патшайым Томас үш жыл болды, бірақ одан артық қала алмайды, себебі "тозақтың зұлым рухтары (перілер) халық арасына келіп, өз төлемін алады" (Торнтон мәтінінен жаңартылған, v.289–290). Бұл "төлем" "перілердің тозаққа "кейн" төлейтініне қатысты кең таралған сенімге сілтеме жасайды, яғни әр жеті жыл сайын бір немесе бірнеше адамды шайтанға құрбан етеді". (Гринвуд нұсқасының Томас Римерінде "тайнд" сөзі қолданылады: "Илка жеті жыл, Томас, / Біз тозаққа тиын төлейміз, мен қорқамын, Томас, ол сен боласың". Бірақ Там Лин өзін өзі құтқару жолын тапса, Римердің жағдайында "перілер патшайымы Томас Эрселдунның осы қауіпке тап болуына рұқсат етпейді және шайтан өз төлемін алуға бір күн қалғанда оны жерге қайтарады". Дж. Р. Р. Толкин де Римердің ертегісіне қатысты "Шайтанның оннан бірі" туралы өтпелі әзілде айтады.

Әсерлер

Джон Китстің "La Belle Dame sans Merci" поэмасы Томас Ример жырдан мотивтер мен құрылымды қарыз алған деген ұсыныс бар. Вашингтон Ирвинг Уолтер Скоттты зерттеген кезде Томас Ример туралы аңызды естіді, және ол Ирвингтің "Рип ван Винкл" әңгімесінің бір көзіне айналды.

Музыкалық бейімделулері

Теодор Фонтанның "Том дер Реймер" әнінің неміс нұсқасы Карл Лоуэ тарапынан ерлер дауысы мен фортепианоға арналған ән ретінде жазылған, ол оның 135-ші шығармасы болды. Неміс тіліндегі ең алғашқы жазбаны 1938 жылы (78 айналымды пластинка) Генрих Шлюснус Polydor 67212 тақтасында орындады. "Томас Ример" балладасының қазіргі заманғы нұсқаларының ішінде британдық фолк-рок тобы Стилли Спанның орындауы бар. Олар 1974 жылғы "Now We Are Six" альбомы үшін екі әртүрлі нұсқа, ал 2002 жылы шыққан "Present The Very Best of Steeleye Span" альбомы үшін тағы бір нұсқа жазды. Әнші Юэн Макколл да осы балладаның өзіндік нұсқасын жазған. Ағылшын композиторы Ральф Воан Уильямс 1958 жылы қайтыс болғанда "Томас Ример" атты операсын аяқтай алмады. Либретто композитор мен оның екінші әйелі Урсула Вон Уильямстың бірлескен еңбегі болды, ол Томас Ример және Там Лин балладаларына негізделген. Британдық кантри/эсид-хаус тобы Alabama 3 2003 жылы "Yellow Rose" деп аталатын жазбасында Томас Ример балладасын пайдаланды. Alabama 3-тің мәтіні балладаға 19 ғасырдың американдық шекарасында жаңа орта береді, онда бір құмарлы әйел баяндаушыны асыра шектен тыс әуесқойлыққа итермелейді, содан кейін оны тонап, соңында өлтіреді. "Yellow Rose" 2003 жылғы "Power in the Blood" (One Little Indian / Geffen) альбомында ұсынылған. Крей Ван Кирктің Creative Commons лицензиясымен шыққан "The Queen of Elfland" әні, сонымен қатар Ван Кирк жасаған музыкалық видеосы, оқиғаны заманауи ортада қайта баяндайды.

Томас әдебиет пен театр саласында

Рудьярд Киплингтің "Ақиқат Томас ақсоңдағының соңғы өлеңі" (1894) поэмасында Томас Лирмонт және Томасты рыцарь ететін патша бейнеленген. Джон Гедди, Томас Римор және оның ырлары. [Автордың портретімен], Эдинбург: Рэймор клубы үшін басылып шығарылды және Джон Нокс үйінен таратылды, 1920 ж. Уильям Крофт Дикинсонның балалар кітабы "Эйльдон ағашы" (1944) екі заманауи бала Томас Римермен кездесіп, Шотландия тарихының шешуші сәтіне кері саяхат жасайды. Томас – Александр Ридтің "The Lass wi the Muckle Mou" (1950) пьесасының басты кейіпкерлерінің бірі. Найджел Трантер, шотланд жазушысы, "Ақиқат Томас" (1981) романының авторы. Эллен Кушнердің "Томас Ример" (1990) романы. Брюс Глассконың "Ақиқат Томас" атты әңгімесі, Эллен Датлоу мен Терри Уиндлингтің "Black Swan, White Raven" антологиясында (1997) жарияланды. Ондағы басқа әңгімелер сияқты, Глассконың әңгімесі де аңызға жаңаша көзқарас ұсынды. Ричард Лидің ("Holy Blood, Holy Grail" романының авторларының бірі) "Erceldoune" повесінде Томас "Рафе" Эрлстон атты халық әншісі бейнеленген. Повесть "Erceldoune және басқа да әңгімелер" жинағында (2006) жарық көрді. Сергей Лукьяненконың "Соңғы күзет" фантастикалық романында Томас бүгінгі күнге дейін тірі қалған және қазір Шотландияның Түнгі күзетінің басшысы қызметін атқарады. Томас Джон Лейлендтің "Лорд Солис" баладасында кездеседі. Мұнда, Вильгельм II де Соулды сиқырлы құм арқандарымен байлап ұстай алмағаннан кейін, ол сиқыршыны қорғасынға орап, қайнату керек екенін шешеді. Томас Ример Эндрю Джеймс Грейгтің "Бір – бір" (2018) романының маңызды кейіпкері, онда Томас өзінен және уақыттан алыс, қазіргі Шотландияны шарлайды. Фантаст Диана Уинн Джонстың жасөспірімдерге арналған "От және гемолок" романы қазіргі замандағы оқиғаға негізделген баллададан шабыттанды. Патриция С. Вредедің "Ақ және қызыл гүл" (1989) романы, сол аттас ертегіні бейімдеу, аю ханзадасы мен оның інісін Томас Лирмонттың Әулиелер патшайымынан туған ұлдары ретінде бейнелейді, ал оның аңызының қысқартылған нұсқасы түсіндіріледі; інісі өлімдіктермен қарым-қатынаста "Ример" тегін қолданады.

Көркем өнердегі бейнелеулер

Джозеф Ноэль Патонның "Томас Ример және Феялар патшайымы" (1851) балладасын суреттеді. Джон Ле Контенің "Томас Ример және Феялар патшайымы" баспа репродукциясы W & A K Джонстон (1852) тарапынан жарияланды. Беверли Николстың "Ескі балладалар кітабы" (1934) Гринвуд нұсқасындағы балладаны, Х. М. Броктың "Томас Ример" суретімен қайта басып шығарды.