Кіріспе
Кеңес саясаткері және дипломаты (1923–2005)
Александр Николаевич Яковлев (Алекса́ндр Никола́евич Я́ковлев; 2 желтоқсан 1923 – 18 қазан 2005) – Кеңес және Ресей саясаткері, дипломат және тарихшы. 1980 жылдары Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Политбюросы мен Секретариат мүшесі болған ол "гласностьтің әкесі" деп аталды және Михаил Горбачевтің гласность пен перестройка реформалары бағдарламасының артындағы зиялы күш болды. Ауылдық отбасында дүниеге келген Яковлев Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде теңіз бригадасының взвод командирі қызметін атқарды, соғыстан кейін Кеңес Одағы Коммунистік партиясына мүше болды. Никита Хрущев билігі тұсында КОКП Орталық комитетінің мүшесі болды, кейін Фулбрайт бағдарламасы аясында шетелде оқыды және 1960 жылы елге оралды. Леонид Брежнев тұсында Агитпроп басшысының орынбасары болды және 1977 жылғы Кеңес Одағы Конституциясын жасау жөніндегі топты басқарды. Кейіннен Кеңес Одағындағы этникалық ұлтшылдыққа ашық қарсылық білдіргені үшін Канададағы елші қызметіне төмендетілді. 1980 жылдардың басында Яковлев Кеңес Одағына қайта оралды және Михаил Горбачев ұсынған реформалардың белсенді жақтаушысы болды. Оның реформалардағы маңызды рөліне байланысты Александр Лебед және Геннадий Зюганов сияқты консерваторлардың шабуылына ұшырады, соңында 1991 жылғы Кеңес Одағына жасалған төңкеріс талпырысынан екі күн бұрын отставкаға кетті. Төңкеріс кезінде Яковлев демократиялық күштерді қолдады, кейін Борис Ельциннің жақтасы болды, бірақ демократияның кері кетуіне байланысты Владимир Путинге қарсы шықты.
other individuals with the same name
Alexander Nikolayevich Yakovlev (Алекса́ндр Никола́евич Я́ковлев; 2 December 1923 – 18 October 2005) was a Soviet and Russian politician, diplomat, and historian. A member of the Politburo and Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union throughout the 1980s, he was termed the "godfather of glasnost", and was the intellectual force behind Mikhail Gorbachev's reform programme of glasnost and perestroika. Born into a rural family, Yakovlev served as a platoon commander of a marine brigade during World War II, and became a member of the Communist Party of the Soviet Union following the war. During the rule of Nikita Khrushchev, he became a member of the Central Committee of the CPSU, before resigning to study abroad as part of the Fulbright Programme, returning in 1960. Under Leonid Brezhnev, he became Deputy Head of Agitprop and was placed in charge of a group on creating the 1977 Constitution of the Soviet Union. He was later demoted to ambassador to Canada, in response to his public opposition to ethnic nationalism within the Soviet Union. In the early 1980s, Yakovlev returned to the Soviet Union, and became a prominent supporter of Mikhail Gorbachev's proposed reforms. In response to his perceived importance in the reforms, he came under attack from hardliners such as Alexander Lebed and Gennady Zyuganov, eventually resigning two days prior to the 1991 Soviet coup d'état attempt. During the coup attempt, Yakovlev was a supporter of pro democratic forces, and later became a supporter of Boris Yeltsin before turning against his successor, Vladimir Putin, in response to democratic backsliding which occurred during Putin's presidency.
Ерте өмір және білім
Яковлев бес баланың ағасы болып, Ярославль қаласына жақын, Волга өзені бойындағы Королево деген шағын ауылда шаруа отбасында дүниеге келді. Оның төрт қарындасы болған, олардың екеуі нәресте кезінде қайтыс болды. Оның әкесі, Николай Алексеевич Яковлев, мектепте төрт жыл оқыған, ал анасы, Агафия Михайловна, үш ай ғана оқыған. Яковлев бала кезінде денсаулығы нашар болған және скрофулезбен ауырған. Оның әкесі Ресей азамат соғысы кезінде Қызыл кавалерияда қызмет еткен және берілген коммунист болған; ол жергілікті колхоздың алғашқы төрағасы болды. Ол жеті жасқа толғанда үйлері өртенді, содан кейін отбасы Красные Ткачиге көшіп кетті.
Екінші дүниежүзілік соғыс қызметі
Яковлев нацистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасамас бұрын орта мектепті бітірген. 1941 жылы қарашада Кеңес Әскери-теңіз күштеріне шақырылып, қысқа мерзімді дайындықтан өткен соң, Ленинградты қоршау кезінде Волхов майданында взвод командирі болып қызмет етті. 1942 жылы 6 тамызда ол 30 чуваш сарбазын басқарып, Ленинград маңындағы Виняголоводағы неміс бекіністеріне шабуылдауға бұйрық берілді және ауыр жарақат алды. Он жеті кеңес студентінің он төртеуі КГБ-мен таңдалды. Яковлев пен Олег Калугин сияқты тағы үш адам Колумбияға жіберілді. Яковлевтен басқа барлық студенттер КГБ мүшелері болды. Ол ағылшын тілін, Рузвельт пен «Жаңа мәміле» саясатын жан-жақты зерттеді, сол кездегі АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы байланыстарды анықтады. Ақырында, 1959 жылы мамыр айында кеңес қонақтары АҚШ-қа отыз күндік сапарға шықты, оның аясында ол Вермонт, Чикаго және Айова штаттарынан келген отбасыларда тұрды. Дегенмен, Америкада өткізген жылы ол ашкөздік, нәсілшілдік және басқа да көргендерінің әсерінен америкаға қарсы көзқарасы жеңілдемеді. Яковлев Орталық Комитетке идеология және пропаганда бөліміне жұмыс істеуге оралды және бірнеше антиамерикандық кітаптар жариялады. Ол АҚШ сыртқы саясаты тарихы бойынша диссертация қорғады және 1960 жылдың шілдесінде доктор ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алды.
Ерте саяси мансап және жер аударылу
1965 жылдың шілдесінде Леонид Брежнев оны КОКП Орталық Комитетінің Пропаганда бөлімінің бірінші орынбасары етіп тағайындады. 1968 жылдың тамызында Яковлев Орталық Комитет өкілі ретінде Прагаға жіберілді және қалаға танктердің кіруін көрді. Кейіннен ол Александр Дубчекті қызметтен алуға қарсылық білдірді. Сол жылы ол жаңа конституция жобасын дайындаумен тапсырылған топтың жетекшісі болды. Яковлев бірнеше партия басылымдарының редакторы қызметін атқарды және 1969 жылдан 1973 жылға дейін КПСС-тің идеология және пропаганда бөлімінің басшысы болды. 1970 жылдың қаңтарында ол қайтадан АҚШ-қа сапар шекті, онда Калифорния штатының губернаторы Рональд Рейганмен, дипломат Генри Киссинджермен және актриса Джейн Фондамен кездесті. Джейн Фонда оған Мәскеудің «американдық милитаризмнің толық қаупін толыққанды түсінбегенін» ескертті. Бұл сапар да оның АҚШ туралы жағымсыз пікірін өзгерте алмады.
Кеңес Одағына оралу
Сапардан екі апта өткен соң, Горбачевтің араласуының нәтижесінде Яковлевті Юрий Андропов Канададан қайтартып алды және 1983 жылғы 16 тамызда Мәскеудегі КСР Ғылым академиясының Дүниежүзілік экономика және халықаралық қатынастар институтының директоры болды. 1985 жылы оның орнын досы Евгений Примаков (кейін Ресейдің премьер-министрі болған) басты. Яковлев Канаданың еркін, бәсекеге қабілетті экономикасына, әсіресе ауыл шаруашылығына – Кеңес экономикасының нашар дамыған саласына – және заң үстемдігінің артықшылықтарына тәнті болғанмен, "Кедей Санта-Клаус немесе Демократияның полициялық көзі" атты кітапша жариялады, онда N. Ағашин псевдонімімен Канададағы тоталитарлық тәжірибелер әшкереленген деген сөздер келтірілген. Кітапшада, басқалармен қатар, капитализм "өзіне репрессия, қорқыту және террор жүйесін – санитарлық қызметін" құрғандығы, Канада үкіметі "өз азаматтарының санасын улағандығы", АҚШ "құдайға сыйынбайтын көршісіне зорлық көрсеткендігі" және Канада тоталитарлық полициялық мемлекет екендігі туралы мәлімдемелер жасалған.
Перестройка
Горбачев 1985 жылы Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Бас хатшысы болған кезде Яковлев аға кеңесші болып тағайындалды, ол Шығыс Еуропаға Кеңес Одағының араласпауын жақтады, Кеңес Одағының сыртқы саясатын қалыптастыруға көмектесті және Горбачевтің АҚШ Президенті Рональд Рейганмен өткізген бес саммитте бірге болды. 1985 жылдың жазында Яковлев КПСС Орталық Комитетінің үгіт бөлімінің меңгерушісі болды. Ішкі саясатта ол "гласность" (ашықтық) және "перестройка" (қайта құру) деп аталған реформалардың жақтаушысы болды және осы саясатты іске асыруда маңызды рөл атқарды. 1987 жылы ресейлік неонацистік "Памят" ұйымы "Яковлевті тоқтатыңыз!" деген хатты Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Орталық Комитетінің пленумына жіберді, онда Яковлевті еврей деп айыптап, "империалистер алдында капитуляцияға" әкелетін әрекеттердің басты қозғаушысы деп көрсетті. Он жылдар бойы Кеңес Одағының ресми саясаты нацистік-советтік пактінің құпия хаттамасының бар екенін жоққа шығару болды. Михаил Горбачевтің тапсырмасымен Яковлев мұндай хаттаманың бар-жоғын зерттейтін комиссияны басқарды. 1989 жылдың желтоқсан айында Яковлев хаттаманың бар екенін анықтады және нәтижелерін Кеңес Парламентіне ұсынды. Осының нәтижесінде 1918 жылдан бері өткен алғашқы көппартиялық Кеңестер съезі "құпия хаттамалардың бар екенін мойындап, оларды айыптаған және ден қойған декларацияны қабылдады".
Құлдырау және кейінгі өмір
1987 жылы саяси бюроға көтерілді, бірақ 1990 жылы либерализацияға қарсы партиядағы қатал коммунистердің шабуылдарына ұшырады. 1990 жылдың шілдесінде өткен Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 28-ші съезінде Александр Лебед деген сыншыл адам Яковлевке: «Александр Николаевич, сізде неше жүз бар?» – деп сұрағанда, шу шығарды. Яковлев ұялғандықтан әріптестерімен кеңесіп, мәжілісті жалғастырды, бірақ съезд аяқталғаннан кейін бір күн өткен соң саяси бюродан кетті. Либерализацияға қарсы коммунистердің күші арта түскенде, оның жағдайы нашарлады. 1991 жылдың мамырында бұрынғы шәкірті Геннадий Зюгановтың қатыгез шабуылынан кейін, 1991 жылғы тамыз төңкерісіне екі күн қалғанда КПСС-тен кетті. Төңкеріс кезінде Яковлев оған қарсы демократиялық оппозицияға қосылды. Төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін Яковлев Горбачевті өз іштей шеңберіне заговоршыларды жақынға жібергені үшін кінәлады, Горбачевтың «сатқындыққа бейім адамдармен өзін қоршағаны» айтылды. Джонатан Брент «Сталин мұрағатының ішінде» (2008) атты кітабында 1991 жылы литвалықтардың Совет Одағынан тәуелсіздік үшін демонстрация өткізген кезде Горбачев Яковлевтен оларға қарсы қару қолданудың дұрыс екендігі туралы кеңес сұрағанын жазады. Горбачев: «Атуға рұқсат береміз бе?» – деді. Яковлев: «Егер бір ғана совет әскері қарусыз халыққа бір оқ атса, совет билігі құлап кетеді» – деп жауап берді. Яковлевтің ескертулеріне қарамастан, Кеңес Одағы Литваның тәуелсіздік жариялағаннан кейін оған шабуыл жасады және жеті айдан кейін Кеңес Одағы ыдырады. Яковлев Борис Ельциннің совет саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі комиссиясын басқарды. Кеңес Одағының ыдырағаннан кейінгі жылдары Яковлев тарих, саясат және экономика туралы көп жазды және лекция оқыды. Ол Ресейдің әлеуметтік демократия партиясының басшысы болды, ол 1990 жылдардың ортасында реформашыл одақ болған Біріккен демократтарға қосылды, кейіннен оңшыл күштер одағы болып қайта ұйымдастырылды. 2002 жылы саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі президенттік комитеттің төрағасы ретінде ол совет тазалауларының құрбандарының есімдері мен қысқаша өмірбаяндары жазылған CD-нің жариялануына қатысты. Өмірінің соңғы жылдары ол Халықаралық демократия қорын құрып, басқарды. Ол коммунизмнің өткендегі қылмыстары үшін жауапкершілікті қабылдауды жақтады және президент Владимир Путиннің демократияны шектеуін сынады. 2000 жылы ол швед дипломаты Рауль Валленбергтің мыңдаған венгр еврейлерін Холокосттан құтқарып, танымал болғанын, оның 1947 жылы совет құпия полициясының бас штабында атып өлтірілгенін ашық айтты. 2002 жылы совет мемлекетінің қылмыстарын тергегені үшін оны «Құдайдың коммунисі» деп атады.