Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тұтқынға алынған, көбінесе экзотикалық жануарлардың жинағы – тұтқынға алынған, көбінесе экзотикалық жануарлардың жинағы, немесе мұндай жинақ сақталатын орын, қазіргі зоопарк немесе зоологиялық бақтың алғашқы үлгісі. Бұл термин алғаш рет 17 ғасырда Францияда шаруашылық немесе үй жануарларын күтуге қатысты қолданылған. Кейіннен ол аристократиялық немесе патшалық жануарлар коллекцияларын атау үшін негізгі қолданысқа ие болды. 1782 жылғы француз тіліндегі "Методикалық энциклопедия" "менгажерияны" "әсемдік пен қызығушылықтың орны" деп сипаттайды. Содан кейін бұл термин Еуропа мен Америкадағы жәрмеңкелерде жабайы жануарларды көрсеткен, жылдам аралап саяхаттайтын жануарлар коллекцияларын да білдірді.
Collection of captive, often exotic animals
A menagerie is a collection of captive animals, frequently exotic, kept for display; or the place where such a collection is kept, a precursor to the modern zoo or zoological garden. The term was first used in 17th century France, referring to the management of household or domestic stock. Later, it came to be used primarily in reference to aristocratic or royal animal collections. The French language Methodical Encyclopaedia of 1782 defines a menagerie as an "establishment of luxury and curiosity". Later on, the term referred also to travelling animal collections that exhibited wild animals at fairs across Europe and the Americas.
Аристократиялық мал шаруашылығы
Көбінесе аристократиялық немесе патша сарайымен байланысты болған және сарайдың бағы немесе саябағында орналасқан. Бұл аристократтар экзотикалық жануарларды көрсету арқылы өкіметі мен байлығын көрсетуге тырысты, мұндай жануарлар сирек кездесетін, алу қиын және тірі күйде ұстауға қымбат болатын. Аристократиялық мал қоралары кейінгі зоологиялық бақтардан (зоопарктардан) айырмашылығы бар, себебі олар ғылыми және білім беру мақсаты емес, аристократтардың жеке мүддесі үшін құрылып, оларға тиесілі болған.
A menagerie was mostly connected with an aristocratic or royal court and was situated within a garden or park of a palace. These aristocrats wanted to illustrate their power and wealth by displaying exotic animals which were uncommon, difficult to acquire, and expensive to maintain in a living and active state. The aristocratic menageries are distinguished from the later zoological garden (zoos) since they were founded and owned by aristocrats whose intentions were not primarily of scientific and educational interest.
Орта ғасырлар мен қайта өрлеу дәуірі
Орта ғасырларда Еуропаның бірнеше патшалары өздерінің патшалық сарайларында жануарлар бақтарын ұстаған. 8 ғасырдағы император Карл Ұлы осыған жақсы мысал. Оның Аахен, Нимвеген және Ингельхайм қалаларындағы үш жануарлар бағында Рим империясынан бері Еуропада алғаш рет көрінген пілдер, маймылдар, арыстандар, аюлар, түйелер, бүркіттер және көптеген экзотикалық құстар болды. Карл Ұлы Африка мен Азияның билеушілерінен сыйлық ретінде өзінің жинағына экзотикалық жануарларды алды. 797 жылы Бағдат халифасы Харун әл-Рашид Карл Ұлына Абул-Аббас есімді азиялық пілді сыйға берді. Пахидерм 802 жылдың 1 шілдесінде императордың Аахендегі резиденциясына келді және 810 жылдың маусымында қайтыс болды. Жеңімпаз Вильямның кішкентай патшалық жануарлар бағы болған. Ол Вудсток қалымында экзотикалық жануарлар жинағын құрды. 1100 жыл шамасында оның ұлы Генрих I Вудстокты қоршап, жинақты кеңейтті. 12 ғасырдың басында Англияның Генрих I-і Оксфордширдегі Вудсток сарайында жануарлар жинағын ұстағандығы белгілі. Орта ғасырлық Англиядағы ең танымал жануарлар жинағы 1204 жылы құрылған Лондондағы Тауэр жануарлар бағы болды. Оны 1199-1216 жылдары Англияны билеген Джон патша құрған. Елизавета I патшалық құрған кезде, 16 ғасырда, бұл жануарлар бағы жұртшылыққа ашылды. 18 ғасырда кіру ақысы үш жарым пенс немесе арыстандарға тамақ беру үшін мысық немесе ит болды. 1835 жылы Веллингтон герцогының бұйрығымен Тауэр жануарлар бағы жабылды. Лондондағы Тауэр жануарлар бағы алты ғасыр бойы Англияның патшалық жануарлар бағы болып саналды. 13 ғасырдың бірінші жартысында император Фридрих II Италияда үш тұрақты жануарлар бағына ие болды: Базиликатадағы Мелфиде, Апулиядағы Лучерада және Сицилиядағы Палермода. 1235 жылы Киелі Рим императоры Фридрих II Италияның оңтүстігіндегі сарайында Батыс Еуропадағы "бірінші үлкен жануарлар бағын" құрды. Онда піл, ақ аю, жираф, барыс, гиеналар, арыстандар, гепардтар, түйелер және маймылдар көрсетілді, бірақ император әсіресе құстарға қызығушылық танытып, оларды зерттеп, олар туралы бірнеше авторитетті кітаптар жазды. 15 ғасырдың басында Лиссабонның Корольдік сарайында, Сент-Джордж қамалының жанында патшалық жануарлар бағы құрылды. 1415 жылы Сеутаны басып алғаннан кейін Португалия королі Жоау I Лиссабонға екі барбары арыстанын әкелді, олар оның Лиссабон қамалындағы сарайының ішіндегі үлкен бөлмеге орналастырылды. Сарайдың осы бөлігі Каса-дус-Леонс ("Арыстандар үйі") деп аталды; бүгінде осы жерде сол атпен атақты мейрамхана орналасқан. Сол ғасырдың соңында неміс гуманисті Иероним Мюнцер 1494 жылы Лиссабонда бес күн өткізді және арыстандар туралы біліп, оларды ол бұрын-соңды көрген ең әдемі жабайы аңдар деп мәлімдеді. Кейіннен Лиссабонның орталығындағы Рибейра сарайында король Мануэль I (1495-1521) жануарлар бағы, патшаның Үндістаннан әкелуге бұйрық берген үлкен пілдері үшін Еуропада бағаланды. Оның бір пілі Ханно, сондай-ақ Дюрер салған қарақұйрық папа Лев X-ке танымал сыйлықтар болды. Алайда, қарақұйрық Италияға тасымалданатын кезде кеме апатына ұшырап, суға батып кетті. 15 ғасырдың соңында Италия аристократиясы қалалардың шетіндегі өз резиденцияларында экзотикалық жануарларды жинай бастады. Италия виллаларының бақшаларындағы жануарлардың рөлі 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың басында кеңейді, ал бір көрнекті мысал Римде 1608-1628 жылдары салынған Вилла Боргезе болды.
During the Middle Ages, several sovereigns across Europe maintained menageries at their royal courts. An early example is that of the Emperor Charlemagne in the 8th century. His three menageries, at Aachen, Nijmegen and Ingelheim, located in present day Netherlands and Germany, housed the first elephants seen in Europe since the Roman Empire, along with monkeys, lions, bears, camels, falcons, and many exotic birds. Charlemagne received exotic animals for his collection as gifts from rulers of Africa and Asia. In 797, the caliph of Baghdad, Harun al Rashid, presented Charlemagne with an Asian elephant named Abul Abbas. The pachyderm arrived on July 1, 802 to the Emperor's residence in Aachen. He died in June 810. William the Conqueror had a small royal menagerie. At his manor, Woodstock, he began a collection of exotic animals. Around the year 1100 his son, Henry I, enclosed Woodstock and enlarged the collection. At the beginning of the 12th century, Henry I of England is known to have kept a collection of animals at his palace in Woodstock, Oxfordshire, reportedly including lions, leopards, lynxes, camels, owls, and a porcupine. The most prominent animal collection in medieval England was the Tower Menagerie in London that began as early as 1204. It was established by King John, who reigned in England from 1199 to 1216 and is known to have held lions and bears. The menagerie was opened to the public during the reign of Elizabeth I in the 16th century. During the 18th century, the price of admission was three half pence, or the supply of a cat or dog to be fed to the lions. The Tower Menagerie was finally closed in 1835, on the orders of the Duke of Wellington. The Tower Menagerie in London can be considered to have been the royal menagerie of England for six centuries. In the first half of the thirteenth century, Emperor Frederick II had three permanent menageries in Italy, at Melfi in Basilicata, at Lucera in Apulia and at Palermo in Sicily. In 1235, the Holy Roman Emperor Frederick II established at his court in southern Italy the "first great menagerie" in western Europe. An elephant, a white bear, a giraffe, a leopard, hyenas, lions, cheetahs, camels, and monkeys were all exhibited; but the emperor was particularly interested in birds, and studied them sufficiently to write a number of authoritative books on them. In the beginning of the 15th century, a royal menagerie was established in the Royal Palace of Lisbon, located nearby the Castle of Saint George. Following the conquest of Ceuta in 1415, King John I of Portugal brought back to Lisbon two Barbary lions, and they were installed in a large room inside his Palace in the Citadel of Lisbon. This area of the palace came to be known as Casa dos Leões (the "Lions' House"); today the area is occupied by a famed restaurant with the same name. Later that century, German humanist Hieronymus Münzer spent five days in Lisbon in 1494, and learned about the lions, claiming to be the most beautiful wild beasts he had ever seen. Later on, the ménagerie of King Manuel I (1495 1521), inside the Ribeira Palace, in downtown Lisbon, was appreciated in Europe due to its huge elephants that the king ordered to be brought from India. One of his elephants, Hanno, as well as a rhinoceros depicted by Dürer were famous gifts to Pope Leo X. However, the rhinoceros drowned as a result of a shipwreck suffered during the transport trip to Italy. By the end of the 15th century, the aristocracy of Renaissance Italy began to collect exotic animals at their residences on the outskirts of the cities. The role played by animals within the gardens of Italian villas expanded at the end of the 16th century and the beginning of the seventeenth century, and one prominent example was the Villa Borghese built 1608–1628 in Rome.
Версаль және оның мұрасы
XVII ғасырда Франция сарайларында экзотикалық құстар мен кішкентай жануарлар әсемдік пен сән үшін ұсталды; арыстандар мен басқа да ірі жануарлар көбінесе сахналаған төбелеске шығарылатын. 1660 жылдары жинақтау кеңейіп, тұрақты орналасқан жерге ие болды, Луи XIV екі жаңа «жануарлар үйін» салғанда: біреуі Париждің шығыс жиегіндегі сарайдың қасындағы Винсенде, екіншісі – Версальде, Парижден батысқа қарай екі сағаттық (көлікпен) сапардағы корольдік аң аулау үйінің орнында. Бұл Версальдегі жануарлар үйі, бүкіл Еуропа бойынша жануарлар үйлері үшін үлгі болды. Бұл барокко стиліндегі алғашқы жануарлар үйі болды. Барокко стиліндегі жануарлар үйлерінің ерекшелігі – олардың дөңгелек құрылымы, ортасында әдемі павильон орналасқан. Павильон төңірегінде серуендеуге арналған жол, ал одан тыс жерде жануарларды ұстауға арналған орын-жайлар мен қосқаштар орналастырылған. Әрбір орын-жайдың шетінде жануарларға арналған үй немесе астыртын орналасқан, ал үш жағы қабырғамен қоршалған. Павильонға қарай ғана темір торы бар еді. 1700 жыл шамасында Винсендегі жануарлар төбелесі тоқтатылып, ол орын қолданыстан шықты, ал жануарлар Версальдегілермен біріктірілді. Бұл бастама жануарлар үйлерінің құрылуындағы шешуші қадам болды және XVII ғасырдың соңынан бастап Еуропа бойынша белгілі бір дәрежеде еліктелді. Монархтар, ханзадалар және жоғары лауазымды тұлғалар Францияда (1663 жылдан бастап Шантиль), Англияда (Кью, Остерли), Біріккен провинцияларда (1748 жылдан бастап Хет Лоо), Португалияда (1726 жылы Белем, 1780 жылы Келуз), Испанияда (1774 жылы Мадрид) және Австрияда (1716 жылы Белведер, 1752 жылы Шёнбрунн), сондай-ақ Отыз жылдық соғыстың (1618–1648) салдарынан және одан кейінгі қайта құру кезеңінде германдық жерлерде осындай жануарлар үйлерін салған. Пруссияның курфюрсі Фридрих Вильгельм 1680 жылдары Потсдамды жануарлар үйімен жабдықтады. Палатинат курфюрсі, Вестфалияның регенті және тағы да көптегендер оның үлгісін қабылдады. Бұл үлгіні Австриядағы Габсбург монархиясы ерекше қабылдады. 1752 жылы Франц I Венаға жақын Шёнбрунн сарайының паркінде өзінің танымал барокко стиліндегі жануарлар үйін салды. Алғашында жеке тұлғаларға арналған сарайлық жануарлар үйі болғандықтан, ол 1779 жылы жалпы жұртшылыққа ашылды. Бастапқыда ол тек «әдемі киінген адамдарға» ғана ашық болды. 1774 жылы Испания королі Карл III Мадридтегі Буэн-Ретиро сарайының бақшасының бір бөлігінде тағы бір аристократиялық жануарлар үйін құрды. Екі ғасыр бойы ол 1972 жылы Каса-де-Кампоға көшірілген Мадрид зообағы-аквариумының заманауи нысандарының алдағы мекемесі болды. XIX ғасырда аристократиялық жануарлар үйлерінің орнын ғылыми және білім беру бағытындағы заманауи зоологиялық бақтар басты. Еуропадағы соңғы жануарлар үйі – Венадағы Шёнбрунн бақшасы, ол 1924 жылға дейін ресми түрде «жануарлар үйі» деп аталып, ғылыми, білім беру және табиғатты қорғау бағытындағы қазіргі заманғы зоологиялық баққа айналды. Жергілікті сабақтастығының арқасында ортағасырлық және барокко дәуіріндегі князьдер мен корольдердің жеке жабайы жануарлар коллекцияларының дәстүрінде құрылған бұл жануарлар үйі әлемдегі ең көне зообақтардың бірі саналады. Көне барокко стиліндегі жануарларды ұстау орындарының көпшілігі өзгертілгенімен, бұрынғы императорлық жануарлар үйінің симметриялық ансамблін әлі де көруге болады.
During the seventeenth century, exotic birds and small animals provided diverting ornaments for the court of France; lions and other large animals were kept primarily to be brought out for staged fights. The collecting grew and attained more permanent lodgings in the 1660s, when Louis XIV constructed two new menageries: one at Vincennes, next to a palace on the eastern edge of Paris, and a more elaborate one, which became a model for menageries throughout Europe, at Versailles, the site of a royal hunting lodge two hours (by carriage) west of Paris. It represented the first menagerie according to Baroque style. The prominent feature of Baroque menageries was the circular layout, in the middle of which stood a beautiful pavilion. Around this pavilion was a walking path and outside this path were the enclosures and cages. Each enclosure had a house or stable at the far end for the animals and was bounded on three sides with walls. There were bars only in the direction of the pavilion. Animal fights were halted at Vincennes around 1700, the site fell into disuse, and the animals were installed at Versailles with the others. This particular enterprise marked a decisive step in the creation of menageries of curiosities and was imitated to some extent throughout Europe after the late seventeenth century. Monarchs, princes and important lords built them in France (Chantilly from 1663), England (Kew, Osterley), the United Provinces (Het Loo from 1748), Portugal (Belém in 1726, Queluz around 1780), Spain (Madrid in 1774) and Austria (Belvedere in 1716, Schönbrunn in 1752) as well in the Germanic lands following the ravages of the Thirty Years' War (1618–1648) and the ensuing reconstruction. Frederick William, Elector of Prussia, equipped Potsdam with a menagerie around 1680. The Elector of the Palatinate, the Prince Regent of Westphalia and many others followed suit. This design was adopted particularly by the Habsburg monarchy in Austria. In 1752 Francis I erected his famous Baroque menagerie in the park of Schönbrunn Palace near Vienna. Being at first a courtly menagerie with private character it was opened to the general public in 1779. Initially, it was only open for "respectably dressed persons". Another aristocratic menagerie was founded in 1774 by Charles III of Spain on grounds which were part of the gardens of the Buen Retiro Palace in Madrid. During two centuries, it was a predecessor institution of the modern facilities of the Madrid Zoo Aquarium, moved in 1972 to the Casa de Campo. In the nineteenth century the aristocratic menageries were displaced by the modern zoological gardens with their scientific and educational approach. The last menagerie in Europe was the Tiergarten Schönbrunn in Vienna, which was known officially as a "menagerie" until 1924, before evolving into a modern zoological garden with a scientific, educational and conservationist orientation. Due to its local continuity, the former menagerie established in the medieval through baroque tradition of private wild animal collections of princes and kings, is often seen as the oldest remaining zoo in the world. Although many of the old Baroque enclosures have been changed, one can still obtain a good impression of the symmetrical ensemble of the formerly imperial menagerie.
Жылжымалы мал шаруашылығы
Англияда 1700 жылдар шамасында саяхаттайтын жануарлар бағы пайда болды. Аристократтардың жануарлар бағынан өзгеше, мұндай жануарлар жинағын қарапайым халықтың сенсацияға құштарлығын қанағаттандырған артистер басқарды. Бұл жануарлар көрмелерінің мөлшері әртүрлі болды, бірақ ең ірісі – Джордж Уомбвеллдің жануарлар бағы. Мұндай саяхаттайтын жануарлар бағындағы алғашқы қайғылы оқиға 1703 жылы Уилтширдегі Малмсбери қаласында жолбарыс шаққаннан қаза тапқан Ханна Твиннойдың өлімі болды. Сол кезде Солтүстік Америкада да саяхаттайтын жануарлар бағы өте танымал болды. Америкада көрмеге қойылған алғашқы экзотикалық жануар – 1710 жылы Бостонда көрсетілген арыстан, ал бір жылдан кейін сол қалада түйе болды. 1796 жылы кеме капитаны Джейкоб Крауниншильд Үндістаннан Америкаға алғашқы пілді әкелді. Ол алғаш рет Нью-Йорк қаласында көрсетілді және шығыс жағалауында кеңінен саяхаттады. 1834 жылы Джеймс пен Уильям Хауздің Нью-Йорк жануарлар бағы Жаңа Англияда піл, мүйізбұрыш, түйе, екі жолбарыс, ақ аю және бірнеше попугай мен маймылдармен гастрольдік сапар жасады. Американың саяхаттайтын жануарлар бағы 1840 жылдардағы экономикалық дағдарыстың салмағынан баяулап, Азамат соғысының басталуымен тоқтап қалды. Соғыстан кейін ірілеу болса да, тек бір ғана саяхаттайтын жануарлар бағы болды: Ван Амбург жануарлар бағы дерлік қырық жыл бойы АҚШ-ты аралап шықты. Еуропалық әріптестерінен айырмашылығы, Американың жануарлар бағы мен цирктер бірігіп, бір билетпен екі көрерменге де көрсетілетін біртұтас саяхаттайтын шоуға айналды. Бұл олардың коллекцияларының мөлшерін және әртүрлілігін арттырды. Ринглинг Брос. және Барнум & Бейли циркі өз шоуларын «Әлемдегі ең ұлы жануарлар бағы» деп жарнамалады.
In England travelling menageries had first appeared at around 1700. In contrast to the aristocratic menageries, these travelling animal collections were run by showmen who met the craving for sensation of the ordinary population. These animal shows ranged in size but the largest was George Wombwell's. The earliest record of a fatality at one such travelling menagerie was the death of Hannah Twynnoy in 1703 who was killed by a tiger in Malmesbury, Wiltshire. Also in North America travelling menageries became even more popular during that time. The first exotic animal known to have been exhibited in America was a lion, in Boston in 1710, followed a year later in the same city by a camel. The first elephant was imported from India to America by a ship's captain, Jacob Crowninshield, in 1796. It was first displayed in New York City and travelled extensively up and down the East Coast. In 1834 James and William Howes’ New York Menagerie toured New England with an elephant, a rhinoceros, a camel, two tigers, a polar bear, and several parrots and monkeys. America's touring menageries slowed to a crawl under the weight of the depression of the 1840s and then to a halt with the outbreak of the Civil War. Only one travelling menagerie of any size existed after the war: The Van Amburgh menagerie travelled the United States for nearly forty years. Unlike their European counterparts, America's menageries and circuses had combined as single travelling shows, with one ticket to see both. This increased the size and the diversity of their collections. Ringling Bros. and Barnum & Bailey Circus advertised their shows as the “World’s Greatest Menagerie”.