Кіріспе

Тұтқынға алынған, көбінесе экзотикалық жануарлардың жинағы – тұтқынға алынған, көбінесе экзотикалық жануарлардың жинағы, немесе мұндай жинақ сақталатын орын, қазіргі зоопарк немесе зоологиялық бақтың алғашқы үлгісі. Бұл термин алғаш рет 17 ғасырда Францияда шаруашылық немесе үй жануарларын күтуге қатысты қолданылған. Кейіннен ол аристократиялық немесе патшалық жануарлар коллекцияларын атау үшін негізгі қолданысқа ие болды. 1782 жылғы француз тіліндегі "Методикалық энциклопедия" "менгажерияны" "әсемдік пен қызығушылықтың орны" деп сипаттайды. Содан кейін бұл термин Еуропа мен Америкадағы жәрмеңкелерде жабайы жануарларды көрсеткен, жылдам аралап саяхаттайтын жануарлар коллекцияларын да білдірді.

Аристократиялық мал шаруашылығы

Көбінесе аристократиялық немесе патша сарайымен байланысты болған және сарайдың бағы немесе саябағында орналасқан. Бұл аристократтар экзотикалық жануарларды көрсету арқылы өкіметі мен байлығын көрсетуге тырысты, мұндай жануарлар сирек кездесетін, алу қиын және тірі күйде ұстауға қымбат болатын. Аристократиялық мал қоралары кейінгі зоологиялық бақтардан (зоопарктардан) айырмашылығы бар, себебі олар ғылыми және білім беру мақсаты емес, аристократтардың жеке мүддесі үшін құрылып, оларға тиесілі болған.

Орта ғасырлар мен қайта өрлеу дәуірі

Орта ғасырларда Еуропаның бірнеше патшалары өздерінің патшалық сарайларында жануарлар бақтарын ұстаған. 8 ғасырдағы император Карл Ұлы осыған жақсы мысал. Оның Аахен, Нимвеген және Ингельхайм қалаларындағы үш жануарлар бағында Рим империясынан бері Еуропада алғаш рет көрінген пілдер, маймылдар, арыстандар, аюлар, түйелер, бүркіттер және көптеген экзотикалық құстар болды. Карл Ұлы Африка мен Азияның билеушілерінен сыйлық ретінде өзінің жинағына экзотикалық жануарларды алды. 797 жылы Бағдат халифасы Харун әл-Рашид Карл Ұлына Абул-Аббас есімді азиялық пілді сыйға берді. Пахидерм 802 жылдың 1 шілдесінде императордың Аахендегі резиденциясына келді және 810 жылдың маусымында қайтыс болды. Жеңімпаз Вильямның кішкентай патшалық жануарлар бағы болған. Ол Вудсток қалымында экзотикалық жануарлар жинағын құрды. 1100 жыл шамасында оның ұлы Генрих I Вудстокты қоршап, жинақты кеңейтті. 12 ғасырдың басында Англияның Генрих I-і Оксфордширдегі Вудсток сарайында жануарлар жинағын ұстағандығы белгілі. Орта ғасырлық Англиядағы ең танымал жануарлар жинағы 1204 жылы құрылған Лондондағы Тауэр жануарлар бағы болды. Оны 1199-1216 жылдары Англияны билеген Джон патша құрған. Елизавета I патшалық құрған кезде, 16 ғасырда, бұл жануарлар бағы жұртшылыққа ашылды. 18 ғасырда кіру ақысы үш жарым пенс немесе арыстандарға тамақ беру үшін мысық немесе ит болды. 1835 жылы Веллингтон герцогының бұйрығымен Тауэр жануарлар бағы жабылды. Лондондағы Тауэр жануарлар бағы алты ғасыр бойы Англияның патшалық жануарлар бағы болып саналды. 13 ғасырдың бірінші жартысында император Фридрих II Италияда үш тұрақты жануарлар бағына ие болды: Базиликатадағы Мелфиде, Апулиядағы Лучерада және Сицилиядағы Палермода. 1235 жылы Киелі Рим императоры Фридрих II Италияның оңтүстігіндегі сарайында Батыс Еуропадағы "бірінші үлкен жануарлар бағын" құрды. Онда піл, ақ аю, жираф, барыс, гиеналар, арыстандар, гепардтар, түйелер және маймылдар көрсетілді, бірақ император әсіресе құстарға қызығушылық танытып, оларды зерттеп, олар туралы бірнеше авторитетті кітаптар жазды. 15 ғасырдың басында Лиссабонның Корольдік сарайында, Сент-Джордж қамалының жанында патшалық жануарлар бағы құрылды. 1415 жылы Сеутаны басып алғаннан кейін Португалия королі Жоау I Лиссабонға екі барбары арыстанын әкелді, олар оның Лиссабон қамалындағы сарайының ішіндегі үлкен бөлмеге орналастырылды. Сарайдың осы бөлігі Каса-дус-Леонс ("Арыстандар үйі") деп аталды; бүгінде осы жерде сол атпен атақты мейрамхана орналасқан. Сол ғасырдың соңында неміс гуманисті Иероним Мюнцер 1494 жылы Лиссабонда бес күн өткізді және арыстандар туралы біліп, оларды ол бұрын-соңды көрген ең әдемі жабайы аңдар деп мәлімдеді. Кейіннен Лиссабонның орталығындағы Рибейра сарайында король Мануэль I (1495-1521) жануарлар бағы, патшаның Үндістаннан әкелуге бұйрық берген үлкен пілдері үшін Еуропада бағаланды. Оның бір пілі Ханно, сондай-ақ Дюрер салған қарақұйрық папа Лев X-ке танымал сыйлықтар болды. Алайда, қарақұйрық Италияға тасымалданатын кезде кеме апатына ұшырап, суға батып кетті. 15 ғасырдың соңында Италия аристократиясы қалалардың шетіндегі өз резиденцияларында экзотикалық жануарларды жинай бастады. Италия виллаларының бақшаларындағы жануарлардың рөлі 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың басында кеңейді, ал бір көрнекті мысал Римде 1608-1628 жылдары салынған Вилла Боргезе болды.

Версаль және оның мұрасы

XVII ғасырда Франция сарайларында экзотикалық құстар мен кішкентай жануарлар әсемдік пен сән үшін ұсталды; арыстандар мен басқа да ірі жануарлар көбінесе сахналаған төбелеске шығарылатын. 1660 жылдары жинақтау кеңейіп, тұрақты орналасқан жерге ие болды, Луи XIV екі жаңа «жануарлар үйін» салғанда: біреуі Париждің шығыс жиегіндегі сарайдың қасындағы Винсенде, екіншісі – Версальде, Парижден батысқа қарай екі сағаттық (көлікпен) сапардағы корольдік аң аулау үйінің орнында. Бұл Версальдегі жануарлар үйі, бүкіл Еуропа бойынша жануарлар үйлері үшін үлгі болды. Бұл барокко стиліндегі алғашқы жануарлар үйі болды. Барокко стиліндегі жануарлар үйлерінің ерекшелігі – олардың дөңгелек құрылымы, ортасында әдемі павильон орналасқан. Павильон төңірегінде серуендеуге арналған жол, ал одан тыс жерде жануарларды ұстауға арналған орын-жайлар мен қосқаштар орналастырылған. Әрбір орын-жайдың шетінде жануарларға арналған үй немесе астыртын орналасқан, ал үш жағы қабырғамен қоршалған. Павильонға қарай ғана темір торы бар еді. 1700 жыл шамасында Винсендегі жануарлар төбелесі тоқтатылып, ол орын қолданыстан шықты, ал жануарлар Версальдегілермен біріктірілді. Бұл бастама жануарлар үйлерінің құрылуындағы шешуші қадам болды және XVII ғасырдың соңынан бастап Еуропа бойынша белгілі бір дәрежеде еліктелді. Монархтар, ханзадалар және жоғары лауазымды тұлғалар Францияда (1663 жылдан бастап Шантиль), Англияда (Кью, Остерли), Біріккен провинцияларда (1748 жылдан бастап Хет Лоо), Португалияда (1726 жылы Белем, 1780 жылы Келуз), Испанияда (1774 жылы Мадрид) және Австрияда (1716 жылы Белведер, 1752 жылы Шёнбрунн), сондай-ақ Отыз жылдық соғыстың (1618–1648) салдарынан және одан кейінгі қайта құру кезеңінде германдық жерлерде осындай жануарлар үйлерін салған. Пруссияның курфюрсі Фридрих Вильгельм 1680 жылдары Потсдамды жануарлар үйімен жабдықтады. Палатинат курфюрсі, Вестфалияның регенті және тағы да көптегендер оның үлгісін қабылдады. Бұл үлгіні Австриядағы Габсбург монархиясы ерекше қабылдады. 1752 жылы Франц I Венаға жақын Шёнбрунн сарайының паркінде өзінің танымал барокко стиліндегі жануарлар үйін салды. Алғашында жеке тұлғаларға арналған сарайлық жануарлар үйі болғандықтан, ол 1779 жылы жалпы жұртшылыққа ашылды. Бастапқыда ол тек «әдемі киінген адамдарға» ғана ашық болды. 1774 жылы Испания королі Карл III Мадридтегі Буэн-Ретиро сарайының бақшасының бір бөлігінде тағы бір аристократиялық жануарлар үйін құрды. Екі ғасыр бойы ол 1972 жылы Каса-де-Кампоға көшірілген Мадрид зообағы-аквариумының заманауи нысандарының алдағы мекемесі болды. XIX ғасырда аристократиялық жануарлар үйлерінің орнын ғылыми және білім беру бағытындағы заманауи зоологиялық бақтар басты. Еуропадағы соңғы жануарлар үйі – Венадағы Шёнбрунн бақшасы, ол 1924 жылға дейін ресми түрде «жануарлар үйі» деп аталып, ғылыми, білім беру және табиғатты қорғау бағытындағы қазіргі заманғы зоологиялық баққа айналды. Жергілікті сабақтастығының арқасында ортағасырлық және барокко дәуіріндегі князьдер мен корольдердің жеке жабайы жануарлар коллекцияларының дәстүрінде құрылған бұл жануарлар үйі әлемдегі ең көне зообақтардың бірі саналады. Көне барокко стиліндегі жануарларды ұстау орындарының көпшілігі өзгертілгенімен, бұрынғы императорлық жануарлар үйінің симметриялық ансамблін әлі де көруге болады.

Жылжымалы мал шаруашылығы

Англияда 1700 жылдар шамасында саяхаттайтын жануарлар бағы пайда болды. Аристократтардың жануарлар бағынан өзгеше, мұндай жануарлар жинағын қарапайым халықтың сенсацияға құштарлығын қанағаттандырған артистер басқарды. Бұл жануарлар көрмелерінің мөлшері әртүрлі болды, бірақ ең ірісі – Джордж Уомбвеллдің жануарлар бағы. Мұндай саяхаттайтын жануарлар бағындағы алғашқы қайғылы оқиға 1703 жылы Уилтширдегі Малмсбери қаласында жолбарыс шаққаннан қаза тапқан Ханна Твиннойдың өлімі болды. Сол кезде Солтүстік Америкада да саяхаттайтын жануарлар бағы өте танымал болды. Америкада көрмеге қойылған алғашқы экзотикалық жануар – 1710 жылы Бостонда көрсетілген арыстан, ал бір жылдан кейін сол қалада түйе болды. 1796 жылы кеме капитаны Джейкоб Крауниншильд Үндістаннан Америкаға алғашқы пілді әкелді. Ол алғаш рет Нью-Йорк қаласында көрсетілді және шығыс жағалауында кеңінен саяхаттады. 1834 жылы Джеймс пен Уильям Хауздің Нью-Йорк жануарлар бағы Жаңа Англияда піл, мүйізбұрыш, түйе, екі жолбарыс, ақ аю және бірнеше попугай мен маймылдармен гастрольдік сапар жасады. Американың саяхаттайтын жануарлар бағы 1840 жылдардағы экономикалық дағдарыстың салмағынан баяулап, Азамат соғысының басталуымен тоқтап қалды. Соғыстан кейін ірілеу болса да, тек бір ғана саяхаттайтын жануарлар бағы болды: Ван Амбург жануарлар бағы дерлік қырық жыл бойы АҚШ-ты аралап шықты. Еуропалық әріптестерінен айырмашылығы, Американың жануарлар бағы мен цирктер бірігіп, бір билетпен екі көрерменге де көрсетілетін біртұтас саяхаттайтын шоуға айналды. Бұл олардың коллекцияларының мөлшерін және әртүрлілігін арттырды. Ринглинг Брос. және Барнум & Бейли циркі өз шоуларын «Әлемдегі ең ұлы жануарлар бағы» деп жарнамалады.