Зороастриялық қасиетті от тұжырымы

Кіріспе

Зороастризмнің қасиетті от туралы түсінігі – Атар, Аташ, Азар немесе Даштайе – Зороастризмдегі қасиетті оттың ұғымы, кейде абстрактілі тұрғыда «жанып тұрған және жанып тұрмаған от» немесе «көрінетін және көрінбейтін от» деп сипатталады (Мирза, 1987:389). Ол Ахура Мазданың және оның Ашаның осы аттас Язата арқылы көрінетін болуы деп есептеледі. Отты тазарту рәсімдері жылына 1128 рет орындалады. Авест тілінде атар – жылу мен жарық көздерінің сипаты, оның номинативті жекеше түрі – атарш, парсы тіліндегі аташ (от) сөзінің бастауы. Бұрын бұл сөздің этимологиясы авеста тіліндегі аθрауан / аθaurun (Веда тіліндегі атарван) дін қызметкерінің бір түрімен байланысты деп ойлаған, бірақ қазір мұндай мүмкіндік жоқ деп саналады (Boyce, 2002:16). Әзірге атардың түпкі этимологиясы белгісіз болған (Boyce, 2002:1), қазір Индоевропалық *hxehxtr ‘от’ сөзінен туындаған деп есептеледі. Бұл оны латын тіліндегі ater (қара) сөзімен және мүмкін албан тіліндегі vatër, румын тіліндегі vatră, серб-хорват тіліндегі vatra (от) және украин тіліндегі vatra (шарап от) сөздерімен туыс етеді. Кейінгі Зороастризмде ātar (орта парсы: 𐭠𐭲𐭥𐭥𐭩 ādar немесе ādur) иконографиялық тұрғыдан отпен біріктіріледі, ал орта парсы тіліндегі от – 𐭠𐭲𐭧𐭱 ātaxsh – Зороастризмнің маңызды нысандарының бірі болып табылады.

Гат мәтіндерінде

Атар Гаталарда, Авеста жинағының ең көне мәтіндерінде-ақ кездеседі, олардың Зороастрдың өзі жазғанына сеніледі. Осы тұста, Ясна Хаптаңхайтиде (Гаталарды құрылымдық тұрғыдан бөліп тұратын, тілдік жағынан Гаталармен бірдей көне жеті тараулық Ясна) сияқты, атар әлі де – тек бір ерекшелікпен – абстрактілі ұғым, Жаратушының құралы, ортасы ғана және әлі күнге дейін атар кейінгі мәтіндердегі жылу мен жарықтың құдайлығы (язата) емес. Ең көне мәтіндерде атар – үкім шығаруға арналған орта, қабілет, және Зороастризмге дейінгі ыстық арқылы сынау институтын көрсетеді (Авестан: garmo varah, ыстық арқылы сынау; cf. Бойс 1996: 6-тарау). Әділдік атар арқылы іске асырылады (Ясна 31.3, 34.4, 36.2, 47.2), жалыстаған атар (31.19, 51.9), атардың ыстығы (43.4), жалыстаған, жарқыраған, балқыған металл (Аянга Хшушта, 30.7, 32.7, 51.9). Отты сынақтан өткен адам дене және рухани күшке, даналыққа, шындыққа және сүйіспеншілікке, сонымен қатар тыныштыққа ие болады (30.7). Дегенмен, ең көне мәтіндердегі атарға жасалған барлық сілтемелердің арасында, ол Ахура Маздадан тәуелсіз бір рет қана еске алынады. Бұл ерекшелікте атар үшінші жақта сөйлейді: «Ол күнәкарларды қолмен ұстап анықтайды» (Ясна 34.4). Жалпы алғанда, «барлығында 30-ға жуық отты сынақ болды делінеді» (Бойс, 2002:1).

Сондай-ақ, ерте мәтіндерде, кінәлілікті анықтаудағы рөліне қатысты, атар – Ахура Мазда Зороастрды таңдаған аянның жарығы, Ахура Маздадан сәулеленген Заратуштра Майнью Атра (Ясна 31.3), «Жақсы Ниет» (Воху Манах, 43.4; Amesha Spenta-ны да қараңыз) сенімін алып келеді және адамның ішкі жан дүниесін (46.7) нұрландырады. Бұл құдайлық нұр концептісінің аясында атар «басқа жарықтарды» (31.7) сәулелендіреді, бұл (Ахура Мазданың) мәні, одан түсінік пен даналық ғаламға таралады. Сондықтан Зороастрдың әрдайым күнге немесе өз ошағына қарап дұға ету туралы кеңесі де осылай, осылай олар өз құлшылықтарын ашаға, әділдікке және ұмтылуға тиіс ізгілікке жатқызады (Ясна 43.9, Бойс, 1975:455-ті де қараңыз).

Кейінгі мәтіндерде

Авастаның кейінгі мәтіндерінде кінәлілікті анықтау құралы ретінде аттардың гатик рөлі тікелей айқын көрінбейді, бірақ ол өзгертілген түрде қайтадан пайда болады – Агра Майнюді әділдік арқылы өртеп, жоятын аллегория ретінде, «онда Аша Вахишта кейде үйдегі отпен сәйкестендіріледі». Онда «заттық және рухани әлемді бірдейлендіру Зороастрдың Ашаға қатысты негізгі ілімдерін көбірек танымал етуге көмектеседі» (Дхалла, 1938:170). Дегенмен, Vendidad 4.54–55-те ыстықпен сынаудың ежелгі институтының іздері сақталыпты, онда шындыққа қарсы сөйлеу және уәделердің қасиеттілігін бұзу жазалануға жатады. Осы үзіндіге жасалған Зенд аудармасы/түсіндірмесі «жанып тұрған» сөзін «көкөрт пен күкірт бар» деп аударады және кінәсіздік немесе кінәлілік осы «күнәні анықтайтын сұйықтықты» ішу арқылы анықталғанын көрсетеді. Денекардта Адарбад Мараспанд – Авеста мәтіндерін жинақтаған Сасанид дәуірінің бас діни қызметкері – қасиетті мәтіндердің дұрыстығын дәлелдеу үшін өзінің кеудесіне «жанып жатқан балқытылған мырыштан» тоғыз өлшем құйған деген аңыз бар. Хронологиялық тұрғыдан қарағанда, сот жүргізуші ретінде аттардан, отты басқаратын Атар Язатаға көшуі күрт. Ежелгі гатик авестан мәтіндерінде қатты үкіммен байланысты жылу (және осының арқасында от) болса, жас авестан мәтіндерінде Атар құдайлығы толығымен отпен бейнеленеді және отты өзінің символы ретінде ұсынады; сондай-ақ жылу мен жарықпен байланысты және өсу үшін қажетті. Аша Вахиштаның аттармен байланысы сақталған, олар көбінесе бірге аталады (Ясна 62.3, Ньяше 5.9, т.б.). Сондай-ақ олардың қорғаушы ретіндегі рөлдері де солай, өйткені «Жақсы Шындықтың жаратылысына Зұлым рух шабуыл жасағанда, Жақсы Ой мен От араласты» (Яшт 13.77). Кейінірек мәтіндерде Атар Ахура Мазданың «ұлы» ретінде бейнеленген (стандартты атау, Ясна 25.7 және т.б.) және «дәулетке толы және шипалы» деп сипатталған (Ньяше 5.6). Ясна 17.11-де Атар «үйдің иесі» деп аталады, бұл Гаталардағы ошақ оттарының рөлін еске түсіреді. Сол үзіндіде «оттың бес түрі» саналады: атар берези савах, «жоғары пайдалы аттар», Зенд мәтіндерінде «тамақ жейтін, бірақ су ішпейтін от» деп сипатталған және Аташ Бехрамда жанған ең жоғары дәрежелі от. атар воху фряна, «жақсы ниетті аттар», бхага және досқа ұқсас, кейіннен «жақсылықты таратушы от» және «су мен тамақты тұтастай жалмап жейтін от» деп аталған. атар урвазишта, «ең жоғары бақытты аттар», кейіннен «бақытты өмірдің оты» және «су ішетін, бірақ тамақ жемейтін от» деп сипатталған. атар вазишта, «ең жылдам аттар», кейіннен бұлттағы от, яғни найзағай және «су ішпейтін, тамақ жемейтін от» деп аталған. атар спеништа, «ең қасиетті аттар», Балто-славян тілдеріндегі šventas «қасиетті» сөзімен байланысты (Зенд мәтіндерінде «берекелі от» және Ормузд алдында жанған рухани от ретінде сипатталған). Сасанид дәуіріндегі түсіндірмелердегі (Зенд мәтіндері) оттардың сипаттамасы Бундахишндегілерден (11 немесе 12 ғасырда аяқталған «Түпнұсқа жаратылыс») сәл өзгеше. Соңғысында бірінші және соңғы оттың сипаттамасы кері аударылған.

The Gathic role of atar as the medium for detecting guilt is not directly evident in the later texts of the Avesta, but reappears in modified form as an allegory of burning and annihilating the Angra Mainyu through righteousness, "where Asha Vahishta is identified at times with the household fire on the hearth." There, "identification in the realms of matter and of spirit serves only to bring more into prominence the main tenets of Zoroaster's teachings in regard to Asha" (Dhalla, 1938:170). A vestige of the ancient institution of ordeal by heat is nonetheless present in Vendidad 4.54–55, where speaking against the truth and violating the sanctity of promise is punishable by flogging and is detected by the consumption of "water, blazing, of golden color, having the power to detect guilt." The Zend translation/commentary on this passage translates "blazing" as "having brimstone and sulphur", and notes that innocence or guilt was established by the consumption of this "guilt detecting liquid". Similarly, in the Denkard, Adharbad Maraspand—the Sassanid era high priest to whom the collation of the Avesta texts is attributed—is purported to have nine measures of "unburning molten zinc" applied to his chest as proof of accuracy of the sacred texts. Seen chronologically, the transition from atar as a vehicle of judgement to Atar Yazata the divinity presiding over blazing fire is abrupt. While the older Gathic Avestan texts have heat (and thus fire) associated with harsh judgement, the Younger Avestan texts have the divinity Atar completely representing and being represented by fire itself; and associated with warmth and light and essential for growth. Asha Vahishta's association with atar is however carried forward, and they are often mentioned together (Yasna 62.3, Nyashes 5.9, etc.). So also in their roles as protectors, for "when the Evil Spirit assailed the creation of Good Truth, Good Thought and Fire intervened" (Yasht 13.77)

It is in the later texts that Atar is personified as "the son" of Ahura Mazda (standard appellation, Yasna 25.7 et al.) and is addressed as "full of glory and full of healing remedies" (Nyash 5.6). In Yasna 17.11, Atar is "master of the house", recalling the role of the hearth fire in the Gathas. The same passage enumerates the "five kinds of fire":
atar berezi savah, "the highly beneficent atar", qualified in Zend texts as "the fire that eats food but drinks no water", and the kind of fire that burns in an Atash Behram, the highest grade of fire temple. atar vohu fryana, "the atar of good affection", cognate with bhaga and friend), later qualified as "the fire diffusing goodness", and "the fire that consumes both water and food". atar urvazishta, "the atar of greatest bliss", later qualified as "the fire of happy life", and "the fire that drinks water but eats no food". atar vazishta, "the atar most swift", later qualified as the fire in clouds, i. e. lightning, and as "the fire that neither drinks water nor eats food". atar spenishta, "the atar most holy", cognate Balto Slavic šventas "holy") ( described in "Zend" texts as "the fire of prosperity" and as the spiritual fire burning before Ohrmuzd. The description of the fires in the Sassanid era commentaries (the Zend texts) differs slightly from those described in the Bundahishn ("Original Creation", completed in the 11th or 12th century). In the latter, the description of the first and last kind of fire is reversed.

Тәңір ретінде

Ахеменидтер дәуірінің соңында адар – Язата Адардың мәнін толықтай бейнелейтін нәрсе ретінде – Зороастризмнің құдайлар иерархиясына енгізілді. Осы мәртебеде Адар Аша Вахиштаға (авеста тілінде, орта парсы тілінде: Ардвахишт) – жарықтарға жауапты Амеша Спентаға көмектеседі. Язаталармен байланысты гүлдердің арасында Адардың гүлі – бархаткөк (календула) (Бундахишн 27.24). Адар құдайының маңыздылығы Зороастризм күнтізбесіндегі оған арналған арнаудан көрінеді: Адар – айдың атымен аталатын бес Язатаның бірі. Бұдан өзге, Адар – зороастризм діни күнтізбесіндегі айдың тоғызыншы күнінің және 1925 жылғы иран азаматтық күнтізбесінің тоғызыншы айының (қазіргі парсы тілінде: Азар) атауы, ал оның айларының аттары зороастризм күнтізбесінде қолданылған аттардан алынған. Зороастризмнің космогониясында Адар материалдық әлемнің жеті жаратылысының жетіншісі болды. Қалған алты жаратылыс жұмысын бастауы үшін тек Адардың, өмірлік күш ретіндегі, көмегі ғана қажет (Бундахишн 3.7–8; Затспрам 3.77–83-де одан да анық түсіндіріледі).

Отқа табынушылық

Зороастрийлер отты кез келген түрінде құрметтесе де, ғибадатханадағы от сөзбе-сөз отты құрметтеу үшін емес, таза сумен бірге (Абан қараңыз) салт-дәстүрлік тазалықтың құралы болып табылады. Таза, ақ «тазарту рәсімдерінің күлін діни өмірдің негізі ретінде қарастырады», олар «негізінен үйдегі отты күтіп ұстауға арналған ырымдар, өйткені ғибадатхананың ғибадатханасы – жаңа салтанаттылыққа көтерілген ошақ оты» (Бойс, 1975:455). Өйткені, «қолда отын, қолында сүт, қолында киіз үйдің бұтақтарын ұрып-соғу үшін отқа құрбандық шалатын адамға бақыт беріледі» (Ясна 62.1; Ньяшес 5.7). Зороастризмнің отқа табынуы Зороастризмнің өзінен әлдеқайда жас және шамамен б.з.б. 4 ғасырда пайда болған. Авестада отқа табынуға қатысты ешқандай сілтеме жоқ, сондай-ақ оған қатысты ескі парсы тілінде сөз жоқ. Бойс, сонымен қатар, отқа табыну ғибадатханасы бейне/ғибадатханаға қарсы қойылды және «парфтар дәуірінен бұрын от ғибадатханасының нақты қираған жерлері анықталмаған» (Бойс, 1975:454). Отқа табынудың ілімдік өзгеріс болғаны және ертедегі зороастризмнен жоқ екендігі кейінгі Аташ Няштан да айқын көрінеді: бұл литургияның ең көне үзінділерінде «кешкі және таңғы дастарқан дайындағандардың бәріне» сөйлейтін от, Бойс бұл киелі отпен сәйкес келмейтінін байқады. Ғибадатхана культі одан да кейінгі даму болып табылады: Геродоттан біздің заманымызға дейінгі V ғасырдың ортасында зороастрийлердің ашық аспанға табынып, оттарын жағу үшін төбелерге көтерілгені белгілі (Тарихи, i.131). Страбон бұл пікірді растап, 6-ғасырда Каппадокиядағы Зеладағы киелі орын жасанды төбе болды, бірақ аспанға ашық (Geographica XI.8.4.512). Парфян дәуірінде (б.з.д. 250 - 226 жж.) зороастризмнің ғибадат орындарының екі түрі болды: Бірі, әрине, багин немесе аязан деп аталады, белгілі бір құдайға арналған, жеке адамның немесе отбасының қамқоршысы Язата құрметіне салынған және құрметке бөленгендердің иконасы немесе бейнесі бар ғибадатханалар. Екіншісі – атрошан, «жанып тұрған от орындары», Бойс (1997: с. 3) белгілейді, иконоталаушы қозғалыстың қолдауы артқанымен, ол барған сайын кең таралды. Сасанидтер әулетінің өрлеуінен кейін Язаталарға арналған ғибадатханалар жалғасты, мүсіндер заң бойынша бос ғибадатханалар ретінде тасталды немесе олардың орнына от құрбандық үстелдері орнатылды (осы сияқты, Дарб е Мехр / Митраның есімі сақталған Митраның есіктері) бұл бүгінгі күні от ғибадатханасы үшін зороастризмнің техникалық терминдерінің бірі). Сонымен қатар, Шепман байқағандай (loc. Сит. Бойс, 1975:462), тіпті Сасанидтер дәуірінде (226-650 жж.) оттардың қасиеттілігіне қарай жіктелгеніне ешқандай дәлел жоқ. «Бір жағынан, екі ғана, атап айтқанда, Аташ и Вахрам [сөзбе-сөз: «жеңімпаз от», кейіннен Бахрамның отты деп қате түсіндірілді, қараңыз: Гноли, 2002: 512] және кіші Аташ и Адаран, немесе «От оттары», бір ауыл немесе қала маңындағы қауымдық от» (Бойс, 1975: 462; Бойс 1966:63). Атырауда жыл сайын отты қайтадан жағып отыру үшін отты тек Аташ-и-Вахрамда ғана жалғастырып отыратын. Өрттердің өздеріне арнайы атаулар берілгенімен, құрылыстарда атаулар болмаған, және «ортадағы парсы атауларының (кадаг, адам және ксанаг – бұл қарапайым үйдің сөздері) прозалық сипаты, бәлкім, ғибадатхананы құлшылыққа шақырғандардың қалауын көрсетеді [ ] оны мейлінше жақын ұстауға арналған ескі ошақ отының құлшылыққа жақын және пысықтауға кедергі келтіреді» (Бойс, 2002:9). Үнді парси Зороастризмінің ахорнан терминін (авеста тілінен алынған «athravan») ағылшын тілінде «от діни қызметкері» деп аудару тәжірибесі атра* префиксі атардан шыққан деген қате тұжырымға негізделген (Бойс, 2002:16–17). Атраван термині Гаталарда кездеспейді, мұнда діни қызметкер заотар болып табылады, ал оның ең көне қолданылуында (Ясна 42.6) термин «миссионер» деген сөздің синонимисі болып көрінеді. Кейінгі Яшт 13.94 -те Зороастрдың өзі атраван болған деп айтылады, бұл жағдайда отқа табынушылық және оған байланысты діни қызметкерлік Зороастрдың кезінде әлі болмаған болса, ол атарға сілтеме бола алмайды. Сондықтан, «атраван сөзі басқаша түзілген» (Бойс, 2002:17).

Although Zoroastrians revere fire in any form, the temple fire is not literally for the reverence of fire, but together with clean water (see Aban), is an agent of ritual purity. Clean, white "ash for the purification ceremonies [is] regarded as the basis of ritual life", which "are essentially the rites proper to the tending of a domestic fire, for the temple cult is that of the hearth fire raised to a new solemnity" (Boyce, 1975:455). For, "the man who sacrifices unto fire with fuel in his hand, with the Baresman in his hand, with milk in his hand, with the mortar for crushing the branches of the sacred Haoma in his hand, is given happiness" (Yasna 62.1; Nyashes 5.7)

The Zoroastrian cult of fire is apparently much younger than Zoroastrianism itself and appears at approximately the same time as the shrine cult, first evident in the 4th century BCE (roughly contemporaneous with the introduction of Adar as a divinity). There is no allusion to a temple cult of fire in the Avesta proper, nor is there any old Persian language word for one. Moreover, Boyce suggests that the temple cult of fire was instituted in opposition to the image/shrine cult and "no actual ruins of a fire temple have been identified from before the Parthian period" (Boyce, 1975:454). That the cult of fire was a doctrinal modification and absent from early Zoroastrianism is still evident in the later Atash Nyash: in the oldest passages of that liturgy, it is the hearth fire that speaks to "all those for whom it cooks the evening and morning meal", which Boyce observes is not consistent with sanctified fire. The temple cult is an even later development: From Herodotus it is known that in the mid 5th century BCE the Zoroastrians worshipped to the open sky, ascending mounds to light their fires (The Histories, i.131). Strabo confirms this, noting that in the 6th century, the sanctuary at Zela in Cappadocia was an artificial mound, walled in, but open to the sky (Geographica XI.8.4.512). By the Parthian era (250 BCE–226 CE), Zoroastrianism had in fact two kinds of places of worship: One, apparently called bagin or ayazan, sanctuaries dedicated to a specific divinity, constructed in honor of the patron Yazata of an individual or family and included an icon or effigy of the honored. The second were the atroshan, the "places of burning fire", which as Boyce (1997:ch. 3) notes, became more and more prevalent as the iconoclastic movement gained support. Following the rise of the Sassanid dynasty, the shrines to the Yazatas continued to exist, with the statues—by law—either being abandoned as empty sanctuaries, or being replaced by fire altars (so also the popular shrines to Meher/Mithra which retained the name Darb e Mehr—Mithra's Gate—that is today one of the Zoroastrian technical terms for a fire temple). Also, as Schippman observed (loc. Cit. Boyce, 1975:462), even during the Sassanid era (226–650 CE) there is no evidence that the fires were categorized according to their sanctity. "It seems probable that there were virtually only two, namely the Atash i Vahram [literally: "victorious fire", later misunderstood to be the Fire of Bahram, see Gnoli, 2002:512] and the lesser Atash i Adaran, or 'Fire of Fires', a parish fire, as it were, serving a village or town quarter" (Boyce, 1975:462; Boyce 1966:63). Apparently, it was only in the Atash i Vahram that fire was kept continuously burning, with the Adaran fires being annually relit. While the fires themselves had special names, the structures did not, and it has been suggested that "the prosaic nature of the middle Persian names (kadag, man, and xanag are all words for an ordinary house) perhaps reflect a desire on the part of those who fostered the temple cult [ ] to keep it as close as possible in character to the age old cult of the hearth fire, and to discourage elaboration" (Boyce, 2002:9). The Indian Parsi Zoroastrian practice of rendering the term athornan (derived from the Avestan language "athravan") as "fire priest" in the English language is based on the mistaken assumption that the athra* prefix derives from atar (Boyce, 2002:16–17). The term athravan does not appear in the Gathas, where a priest is a zaotar, and in its oldest attested use (Yasna 42.6) the term appears to be synonymous with "missionary". In the later Yasht 13.94, Zoroaster himself is said to have been an athravan, which in this context could not be a reference to atar if a cult of fire and its associated priesthood did not yet exist in Zoroaster's time. Thus, in all probability, "the word athravan has a different derivation." (Boyce, 2002:17)

Мифология мен фольклорда

Vendidad 1-де Адар Ажы Дахакамен, аспанның ұлы жыланымен шайқасады. Фердоусидің "Шахнаме" еңбегінде алғашқы адам Гайомардтың немересі Хошанг тастан отты ашады. Ол оны Ахура Мазданың құдайлық нұры деп таниды, оған құрмет көрсетеді және өз халқына да солай істеуді бұйырады. Сондай-ақ "Шахнамеде" Севаваш туралы жыр бар, ол өзінің тазалығын дәлелдеу үшін "жанбайтын оттан" өтеді.

Патшалық символы ретінде

Сасанид дәуірінде (226–650 жж.) от символы Ахеменид дәуірінде (648–330 жж.) қанатты Фаравахар атқаратын рөлге ұқсас қызмет атқарады. Сасанид империясының негізін қалаушы Ардашир I-ден бастап, династияның көптеген патшалары бір немесе бірнеше монета шығарды. Империяның алғашқы күміс монеталарының бет жағында Ардашир I (226–241 жж.) немесе оның әкесі Папак суреті бейнеленген (монетаның бет жағындағы билеуші монархтың суреті бүкіл династия бойында сақталды), ал сырт жағында «атташ и артахшир», яғни «Ардаширдің оты» деген жазумен бірге от алтарының бейнесі орналасқан. Ардаширдің ұлы Шапур I (241–272 жж.) сол суретті пайдаланды, бірақ от алтарының жанына екі қызметшінің суретін қосты. I Ормизд (сондай-ақ II Ардашир, 272–273 жж.) монеталарында императордың өзі, қызметшінің көмегімен отты күтіп бағынған суреті бейнеленген. Баһрам II (276–293 жж.) өзінің суретімен қатар, оның патшайымы мен ұлы болуы мүмкін суреттер де көрсетілген. Нерсех (293–303 жж.) өзі отты күтіп бағынған, бірақ бұл жолы жалғыз. Шапур III (283–388 жж.) монеталарында оттан құдайдың шыққан бейнесі бейнеленген. II Яздегердтің (438–457 жж.) монеталарындағы от алтарының пішіні, қазіргі от ғибадатханаларындағы от алтарларына ұқсас. Ардашир тұсында енгізілген жазу, Пероз (457–484 жж.) тұсында монета таңбасымен және шығарылған жылымен алмастырылды, бұл қалған династияның барлық монеталарында көрінеді.

Технологияда

Атар – SNECMA компаниясы жасаған және шығарған француз реактивті қозғалтқышының атауы.