Көне Сумер тілінің тарихы

Кіріспе

Көне Шумер тілі – ежелгі Шумердің тілі. Бұл б.з.б. 2900 жылға дейінгі ең көне тілдердің бірі. Ол жергілікті тіл ретінде қарастырылады және ежелгі Месопотамияда, қазіргі Ирак аумағында сөйленген. Акад тілі, семит тілдерінің бірі, б.з.б. 2000 жыл шамасында (нақты дата әлі де талқыланып жатыр) Шумер тілін ауыстыра бастады. Жазбаша Шумер тілінің тарихын бірнеше кезеңге бөлуге болады:

Архаикалық Шумер тілі – б.з.б. 2900 жылдан б.з.б. 2600 жылға дейін
Ежелгі немесе Классикалық Шумер тілі – б.з.б. 2600 жылдан б.з.б. 2100 жылға дейін
Жаңа Шумер тілі – б.з.б. 2100 жылдан б.з.б. 1700 жылға дейін
Постшумер тілі – б.з.б. 1700 жылдан кейін.

Архаикалық Шумер тілі – тілдік мазмұны бар жазу үлгілерінің ең ерте кезеңі. Ол шамамен б.з.б. 2900 жылдан б.з.б. 2600 жылға дейінгі ерте династиялық кезеңде басталады. Бұл б.з.б. 3300 – 2900 жылдар аралығындағы протосауатты кезеңнің жалғасы болып табылады. "Постшумерлік" термині тілдің жойылу кезеңін білдіреді. Месопотамиялықтар оны діни, көркемдік және ғылыми мақсаттар үшін литургиялық және классикалық тіл ретінде сақтап қалды. Шумер тілінің жойылуы дәстүрлі түрде шамамен б.з.б. 2000 жылға, Месопотамиядағы соңғы Шумер мемлекеті – Үрдің үшінші династиясының соңына байланысты. Алайда, бұл дата шамамен ғана, көптеген ғалымдар Шумер тілінің б.з.б. 2100 жылға қарай, Ур III кезеңінің басында-ақ өліп немесе өліп бара жатқанын айтады.

Жіктеу

Шумер тілі Батыс Азиядағы жеке тіл деп саналады. Бір кезде шумер тілі үнді-еуропа тілі деп кеңінен қабылдаған, бірақ бұл көзқарас кейіннен дерлік толығымен қабылданбады. Жазылуы анықталғаннан бері, оны көптеген тілдермен байланыстыруға көп күш жұмсалды. Оның алғашқы жазба тіл ретіндегі ерекше мәртебесіне байланысты, тілдік туыстық туралы ұсыныстар кейде ұлттық сезімге толы болып келеді, нәтижесінде шумер тілін аустроазиялық тілдер, дравид тілдері, мажар және фин тілдері сияқты ұрал тілдері, және қытай-тибет тілдері сияқты әртүрлі топтармен байланыстыруға талпыныс жасалады. Түрік ұлтшылдары шумер тілі Күн тіл теориясы аясында түркі тілі екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, ұзақ мерзімді ұсыныстар шумер тілін кең макроотбасыларға енгізуге тырысты. Мұндай ұсыныстар қазіргі лингвистер, шумерологтар және ассириологтар тарапынан қолдау таппайды және көбінесе маргиналды теориялар ретінде қарастырылады. Дегенмен, Høyrup-тың пікірін қолдайтын нақты дәлелдер жоқ, тек кейбір типологиялық ерекшеліктер ғана кездеседі. Көбірек тараған гипотеза Месопотамияда шумер тілінен бұрын пайда болған және оған әсер еткен Proto Euphratean тілінің болғанын айтады, әсіресе "шумерлік емес" сияқты көрінетін көп буынды сөздер арқылы, олар қарыз сөздер деп саналады және басқа белгілі тілдерде табылмайды. Бұл субстрат тілінің немесе тілдердің туыстығы туралы аз ғана болжам бар, сондықтан оны жіктемеген жөн. Басқа зерттеушілер бір субстрат тілі болды деген тұжырыммен келіспейді және бірнеше тіл қатысқан деп санайды. Гордон Уиттакердің ұсынысы бойынша, соңғы Урук кезеңінен (шамамен б.з.д. 3350–3100) алынған прото әдеби мәтіндердің тілі шын мәнінде "Евфрат" деп аталатын ерте үнді-еуропа тілі.

Даму

Шамамен 2900 жылдан бастап, клинопись символдары ылғал саз балшыққа пішіндерді басып түсіру үшін үшкір стилус қолданылып жасалды. Бұл клинопись ("үшкір пішіндес") жазу түрі, протоклинопись архаикалық түрімен қатар өмір сүрді. Деймель (1922) ерте династиялық IIIa кезеңінде (26 ғасыр) қолданылған 870 белгіні тізімдейді. Сол кезеңде логографиялық белгілердің кең жиынтығы бірнеше жүз белгіден тұратын логосиллабикалық жазуға қарапайымдастырылды. Розенгартен (1967) шумерлік (Саргонға дейінгі) Лагаш тілінде қолданылған 468 белгіні тізімдейді. Клинопись жазуы үшінші мыңжылдықтың ортасынан бастап аккад жазуына бейімделді. Сумер және аккад тілдерін қолданудың ұзақ біртілдік қабаттасу кезеңінде екі тіл бір-біріне әсер етті, бұл көптеген қарыз сөздерде және тіпті сөздердің ретінде өзгерістерде көрінді.

Жазба көшірмесі

Контекстке байланысты, клинопись белгісі бірнеше мүмкін логограмманың бірі ретінде оқылуы мүмкін, олардың әрқайсысы шумер тіліндегі сөзге сәйкес келеді, фонетикалық буын (V, VC, CV немесе CVC) немесе анықтауыш (кәсіп немесе орын сияқты семантикалық категорияның белгісі). ("Клинопись тілдерін транслитерациялау" мақаласын қараңыз.) Кейбір шумер логограммалары бірнеше клинопись белгісімен жазылған. Бұл логограммалар 'diri' логограммасының атымен 'diri' жазуы деп аталады, ол SI және A белгілерімен жазылған. Тақташа мәтінінің транслитерациясы тек логограмманы көрсетеді, мысалы 'diri' сөзін, жеке құрамдас белгілерді емес. Барлық эпиграфистер де бірдей сенімді емес, және маңызды мәтін туралы еңбек жарияланбас бұрын, ғалымдар көбінесе жарияланған транскрипцияны нақты тақташамен салыстырып тексереді, әсіресе сынған немесе зақымдалған белгілердің басқаша көрсетілуі керек-ау деп көру үшін.

Тарихнама

Логосиллабикалық клинопись жазуын оқудың кілті Бехистун жазуынан, ежелгі парсы, элам және аккад тілдерінде жазылған үш тілді клинопись жазуынан алынған. (Сондай-ақ, мысырлық иероглифтерді түсінудің кілті екі тілде [грек және мысырлық, мысырлық мәтін екі жазумен] Розетта тасы және Жан-Франсуа Шамполлионның 1822 жылғы транскрипциясы болды.) 1838 жылы Генри Роулинсон, Георг Фридрих Гротефендтің 1802 жылғы еңбегін негізге ала отырып, қазіргі парсы тіліндегі білімін пайдаланып, Бехистун жазбаларының көне парсы бөлімін шеше алды. 1843 жылы ол мәтіннің қалған бөлігін тауып алған соң, басқалармен бірге элам және аккад тілдеріндегі мәтіндерді, оның ішінде көне парсы тіліндегі 37 таңбаны біртіндеп аудара алды. Сол уақытта археологиялық қазбалар кезінде көптеген басқа да сына жазулары ашылып, олардың көбісі аккад тілінде, семит тілдеріне жататын, аударылды. Алайда 1850 жылы Эдвард Хинкс сына жазуының семит тегіне жатпайтынын болжады. Семит тілдері дауыссыз дыбыстарға негізделген, ал клинопись, фонетикалық тұрғыдан қарағанда, дауыссыз дыбыстарды белгілі дауыстылармен байланыстыратын сөз тізбегі болды. Сонымен қатар, белгілі бір белгілерге берілген сөздік мәндерді түсіндіру үшін семит тіліндегі сөздерді табу мүмкін болмады. Джулиус Опперт Месопотамияда аккад тілінен бұрын семит емес тіл болған және осы тілді сөйлейтіндер клинопись жазуын жасады деп ұсынды. 1855 жылы Роулинсон Ниппур, Ларса және Урук қалаларының оңтүстік Вавилон аймағында семит емес жазулар табылғанын жариялады. 1856 жылы Хинкс аудармасыз тілдің агглютинативті екенін дәлелдеді. Бұл тілді кейбіреулер "скиф" деп, ал басқалары "аккад" деп атады. 1869 жылы Опперт "Сумер мен Акад патшасы" деген атауға негізделген "Сумер" атауын ұсынды, егер Акад патшалықтың семит бөлігін білдірсе, Сумер семит емес бөлігін сипаттауы мүмкін деп ойлады. Сумерлік-аккад тіліндегі екі тілді мәтінді алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттеген Пауль Хаупт 1879 жылы "Сумерлік отбасы заңдары" (Die sumerischen Familiengesetze) атты еңбегін жариялады. Эрнест де Сарзек 1877 жылы Тело (ежелгі Гирсу, Лагаш мемлекетінің астанасы) шумерлік жерін қазба жұмыстарын бастады және 1884 жылы шумерлік тақташалардың транскрипциялары бар "Хальдеядағы жаңалықтар" (Découvertes en Chaldée) еңбегінің бірінші бөлігін жариялады. Пенсильвания университеті 1888 жылы шумерлік Ниппурды қазбалай бастады. 1889 жылы Р. Брюнновтың "Сумерия идеограммаларының жіктелген тізімі" жарық көрді. Шумер тілінде белгілердің алуан түрлі дыбыстық мәндері тілді түсінуде қиындықтар тудырды. Париждегі шығыстанушы Жозеф Халеви 1874 жылдан бастап шумер тілінің табиғи тіл емес, құпия код (криптолект) екенін дәлелдеді. 1885 жылдан бастап он екі жыл бойы Фридрих Делич Халевидің дәлелдерін қабылдады, 1897 жылға дейін одан бас тартпады. Париждегі Луврде жұмыс істеген Франсуа Тюро Дангин де 1898 жылдан 1938 жылға дейінгі басылымдарымен шумер тілінің шифрлануына үлкен үлес қосты, мысалы 1905 жылы жарық көрген "Сумер және Аккад жазулары" (Les inscriptions de Sumer et d'Akkad). Париждегі Колледж де Франстағы Чарльз Фосси де өнімді және сенімді ғалым болды. Оның "Сумерлік-ассириялық сөздігіне үлес" (Contribution au Dictionnaire sumérien–assyrien, Paris 1905–1907) еңбегі П. Антон Деймельдің 1934 жылы шыққан "Сумерлік-аккадтық глоссарийіның" (Deimel's 4 томдық Сумерлік лексиконы, III том) негізі болды. 1908 жылы Стивен Герберт Лэнгдон "Бабилонияка" журналында, Шарль Виролеод редакциялаған, шумерлік және аккадтық сөздіктер туралы білімнің тез кеңейгенін "Сумерлік-ассириялық сөздіктер" мақаласында қорытындылады. Кейінгі ғалымдар Лэнгдонның еңбегін, оның ішінде тақташадағы жазбаларын да толыққанды сенімді деп санамады. 1944 жылы шумерші Сэмюэл Ноа Крамер өзінің "Шумер мифологиясында" шумер тілінің шифрлануын егжей-тегжейлі және оқуға ыңғайлы түрде баяндады. Фридрих Делич 1914 жылы "Сумер тілінің сөздігі" мен "Сумер тілінің грамматикасы" атты кітаптарын шығарды. Деличтің шәкірті Арно Побель 1923 жылы сол тақырыптағы грамматиканы жариялады, ол 50 жыл бойы шумер тілін оқыған студенттер үшін стандарт болып табылды. 1984 жылы Пубельдің грамматикасы Мари Луиза Томсеннің "Сумер тілінің тарихы мен грамматикалық құрылымына кіріспе" еңбегімен алмастырылды. Томсеннің шумер грамматикасын түсінуінің көп бөлігі кейін шумершілердің көпшілігі қабылдамаса да, Томсеннің грамматикасы (көбінесе Паскаль Аттингердің 1993 жылғы "Сумер тілінің лингвистикалық элементтері: du11/e/di 'айту' құрылысы" кітабында келтірілген сын-пікірлерді ескере отырып) қазіргі ғылыми талқылаулардың бастапқы нүктесі болып табылады. Шумер тілінің грамматикасы бойынша жақында жарық көрген монографиялық еңбектерге Диц Отто Эдзардтың 2003 жылғы "Сумер грамматикасы" және Брам Ягерсманың 2010 жылғы "Сумер тілінің сипаттамалық грамматикасы" (қазіргі уақытта цифрлық форматта, бірақ жақын арада Оксфорд университетінің баспасынан қайта жаңартылған түрі жарық көреді) кіреді. Пиотр Михаловскийдің 2004 жылғы "Дүниежүзілік ежелгі тілдер энциклопедиясындағы" (The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages) "Сумер" атты мақаласы да жақсы грамматикалық сипаттама ретінде танылды. Шумер тілінің грамматикасы, басқа көптеген ежелгі немесе қазіргі тілдермен салыстырғанда, тіпті ақылға қонымды шумершілер арасында да келісімге келмейді. Атап айтқанда, сөздердің жасалуы қатты даулы. Жалпы грамматикалық еңбектерге қоса, шумер тілінің грамматикасының жекелеген салаларына арналған көптеген монографиялар мен мақалалар бар, оларсыз саланың толық шолуын жасау мүмкін емес. Шумер тіліндегі лексикалық жұмыстың негізгі институционалдық жобасы – 1974 жылы басталған Пенсильвания шумерлік сөздігі (Pennsylvania Sumerian Dictionary) жобасы. 2004 жылы PSD Web-те ePSD ретінде жарияланды. Қазіргі уақытта жобаны Стив Тинни басқарады. ePSD 2006 жылдан бері онлайн жаңартылмады, бірақ Тинни және әріптестері ePSD-нің жаңа басылым үстінде жұмыс істеп жатыр, оның жұмыс үлгісі онлайн қолжетімді.

The key to reading logosyllabic cuneiform came from the Behistun inscription, a trilingual cuneiform inscription written in Old Persian, Elamite and Akkadian. (In a similar manner, the key to understanding Egyptian hieroglyphs was the bilingual [Greek and Egyptian with the Egyptian text in two scripts] Rosetta stone and Jean François Champollion's transcription in 1822.) In 1838 Henry Rawlinson, building on the 1802 work of Georg Friedrich Grotefend, was able to decipher the Old Persian section of the Behistun inscriptions, using his knowledge of modern Persian. When he recovered the rest of the text in 1843, he and others were gradually able to translate the Elamite and Akkadian sections of it, starting with the 37 signs he had deciphered for the Old Persian. Meanwhile, many more cuneiform texts were coming to light from archaeological excavations, mostly in the Semitic Akkadian language, which were duly deciphered. By 1850, however, Edward Hincks came to suspect a non Semitic origin for cuneiform. Semitic languages are structured according to consonantal forms, whereas cuneiform, when functioning phonetically, was a syllabary, binding consonants to particular vowels. Furthermore, no Semitic words could be found to explain the syllabic values given to particular signs. Julius Oppert suggested that a non Semitic language had preceded Akkadian in Mesopotamia, and that speakers of this language had developed the cuneiform script. In 1855 Rawlinson announced the discovery of non Semitic inscriptions at the southern Babylonian sites of Nippur, Larsa, and Uruk. In 1856, Hincks argued that the untranslated language was agglutinative in character. The language was called "Scythic" by some, and, confusingly, "Akkadian" by others. In 1869, Oppert proposed the name "Sumerian", based on the known title "King of Sumer and Akkad", reasoning that if Akkad signified the Semitic portion of the kingdom, Sumer might describe the non Semitic annex. Credit for being first to scientifically treat a bilingual Sumerian Akkadian text belongs to Paul Haupt, who published Die sumerischen Familiengesetze (The Sumerian family laws) in 1879. Ernest de Sarzec began excavating the Sumerian site of Tello (ancient Girsu, capital of the state of Lagash) in 1877, and published the first part of Découvertes en Chaldée with transcriptions of Sumerian tablets in 1884. The University of Pennsylvania began excavating Sumerian Nippur in 1888. A Classified List of Sumerian Ideographs by R. Brünnow appeared in 1889. The bewildering number and variety of phonetic values that signs could have in Sumerian led to a detour in understanding the language – a Paris based orientalist, Joseph Halévy, argued from 1874 onward that Sumerian was not a natural language, but rather a secret code (a cryptolect), and for over a decade the leading Assyriologists battled over this issue. For a dozen years, starting in 1885, Friedrich Delitzsch accepted Halévy's arguments, not renouncing Halévy until 1897. François Thureau Dangin working at the Louvre in Paris also made significant contributions to deciphering Sumerian with publications from 1898 to 1938, such as his 1905 publication of Les inscriptions de Sumer et d'Akkad. Charles Fossey at the Collège de France in Paris was another prolific and reliable scholar. His pioneering Contribution au Dictionnaire sumérien–assyrien, Paris 1905–1907, turns out to provide the foundation for P. Anton Deimel's 1934 Sumerisch Akkadisches Glossar (vol. III of Deimel's 4 volume Sumerisches Lexikon). In 1908, Stephen Herbert Langdon summarized the rapid expansion in knowledge of Sumerian and Akkadian vocabulary in the pages of Babyloniaca, a journal edited by Charles Virolleaud, in an article "Sumerian Assyrian Vocabularies", which reviewed a valuable new book on rare logograms by Bruno Meissner. Subsequent scholars have found Langdon's work, including his tablet transcriptions, to be not entirely reliable. In 1944, the Sumerologist Samuel Noah Kramer provided a detailed and readable summary of the decipherment of Sumerian in his Sumerian Mythology. Friedrich Delitzsch published a learned Sumerian dictionary and grammar in the form of his Sumerisches Glossar and Grundzüge der sumerischen Grammatik, both appearing in 1914. Delitzsch's student, Arno Poebel, published a grammar with the same title, Grundzüge der sumerischen Grammatik, in 1923, and for 50 years it would be the standard for students studying Sumerian. Poebel's grammar was finally superseded in 1984 on the publication of The Sumerian Language: An Introduction to its History and Grammatical Structure, by Marie Louise Thomsen. While much of Thomsen's understanding of Sumerian grammar would later be rejected by most or all Sumerologists, Thomsen's grammar (often with express mention of the critiques put forward by Pascal Attinger in his 1993 Eléments de linguistique sumérienne: La construction de du11/e/di 'dire) is the starting point of most recent academic discussions of Sumerian grammar. More recent monograph length grammars of Sumerian include Dietz Otto Edzard's 2003 Sumerian Grammar and Bram Jagersma's 2010 A Descriptive Grammar of Sumerian (currently digital, but soon to be printed in revised form by Oxford University Press). Piotr Michalowski's essay (entitled, simply, "Sumerian") in the 2004 The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages has also been recognized as a good modern grammatical sketch. There is relatively little consensus, even among reasonable Sumerologists, in comparison to the state of most modern or classical languages. Verbal morphology, in particular, is hotly disputed. In addition to the general grammars, there are many monographs and articles about particular areas of Sumerian grammar, without which a survey of the field could not be considered complete. The primary institutional lexical effort in Sumerian is the Pennsylvania Sumerian Dictionary project, begun in 1974. In 2004, the PSD was released on the Web as the ePSD. The project is currently supervised by Steve Tinney. It has not been updated online since 2006, but Tinney and colleagues are working on a new edition of the ePSD, a working draft of which is available online.

Фоналогия

Болжамды фонеологиялық немесе морфологиялық формалар // тізімдемелердің арасында көрсетіледі, ал шумер тілінің стандартты ассириологиялық транскрипциясы үшін қарапайым мәтін қолданылады. Төмендегі мысалдардың көпшілігі куәландырылмаған.

Фонемиялық тізім

Сумер тілінің фонеологиясы туралы қазіргі заманғы білім жетілмеген және толық емес, себебі тілді білетін адамдардың жоқтығы, аккад тілінің фонеологиясы арқылы берілуі және клинопись жазуының тудырған қиындықтары себеп. И.М. Диаконовтың айтуынша, "Шумер тілінің морфофонологиялық құрылымын анықтауға тырысқанда, біз тілмен тікелей жұмыс істемейміз, керісінше, морфонемияны көрсетуге арналмаған, өте нашар есте сақтау жазу жүйесінен оны қайта құрастырып жатырмыз, осыны ең бастысы естен шығармауымыз керек".

Әуелі дауыстылар

Мұнаралы жазумен анық ажыратылатын дауыстылар – , , және . Әртүрлі зерттеушілер аккад тілі арқылы берілу барысында жасырылған, тіпті және , сияқты қосымша дауысты фонемалардың бар екенін жорамалдайды, себебі бұл тіл оларды ажыратпайды. Бұл жорамалдар әлі кеңінен қабылданбаған. Саргондық Лагашқа дейінгі жазбаларда i3/e префиксінде дауысты биіктігіне немесе тіл тамырының алға жылжуына қарай дауыстылар гармониясының болуына қатысты бірнеше дәлелдер бар, және тіпті бірнеше дауыстылар гармониясы ережелері де болуы мүмкін. Кейінгі кезеңдердегі жазбаларда кейбір префикстер мен суффикстердің дауыстылары көршілес буынға ішінара немесе толық сіңісіп кетуінің көптеген мысалдары кездеседі. Екі буынды түбірлерде екі буында да бірдей дауысты болуға бейімділік байқалады, бірақ бұл үрдіс абсолютті емес. Шумер тіліндегі етістіктер толық және толық емес қимылдарды/күйлерді көрсететін күрделі уақыт-аспект жүйесіне ие. Олардың жұпталу формалары әртүрлі, ал көптегендері әртүрлі түбірлерден шыққан. Етістіктер сондай-ақ модальдық түр, сөйлеу етімі, полярлық, қайталау және қарқындылықты көрсетеді; және сан, тұлға, тірілік және жағдай бойынша субъектілер мен объектілермен сәйкес келеді. Шумер тіліндегі модальдық түрлер: хабарламалық, бұйрық, ынталандыру, тілек, болашақ аспект/ынталандыру, жағымды/жағымсыз тілек, іске аспаған тілек?, жағымсыз?, жағымды?, полярлық, және олар етістік префиксі арқылы белгіленеді. Префикстер модальдық түрді, аспектіні және полярлықты біріктіреді; олардың мағыналарына уақыт-аспект жүйесі де әсер етеді. Шумер тіліндегі сөйлеу етімдері: белсенді және орташа немесе пассивті. Етістіктер үш тұлға бойынша белгіленеді: 1-ші, 2-ші, 3-ші; екі сан бойынша: жеке және көпше. Толық етістіктерде үш түрлі префикс болады: модальдық префикстер, жұптау префикстері және есімдік/өлшемдік префикстер. Модальдық префикстер етістікке жоғарыда аталған модальдық түрлерді береді. Жұптау префикстері, болжам бойынша, етістікке вентивтік/андативтік, болу/қимыл, назар, валенттілік немесе сөйлеу етімдерін береді. Есімдік/өлшемдік префикстер есімдік фразалар мен олардың жағдайларына сәйкес келеді. Толық емес етістіктерге номиналдау арқылы жасалған қатыстық және бағынышты сөйлемдердегі етістіктер жатады. Толық етістіктер префикстер мен суффикстерді қабылдаса, толық емес етістіктер тек суффикстерді қабылдайды. Етістік түбірлері көбінесе бір буынды болады, бірақ көптілікті көрсету үшін етістік түбірінің қайталануы және қосымша түбірлер де пайда болуы мүмкін. Түбірдің қайталануы етістіктің қайталануын немесе қарқындылығын да білдіре алады.

The vowels that are clearly distinguished by the cuneiform script are , , , and Various researchers have posited the existence of more vowel phonemes such as and even and , which would have been concealed by the transmission through Akkadian, as that language does not distinguish them. These hypotheses are not yet generally accepted. There is some evidence for vowel harmony according to vowel height or advanced tongue root in the prefix i3/e in inscriptions from pre Sargonic Lagash, and perhaps even more than one vowel harmony rule. There also appear to be many cases of partial or complete assimilation of the vowel of certain prefixes and suffixes to one in the adjacent syllable reflected in writing in some of the later periods, and there is a noticeable, albeit not absolute, tendency for disyllabic stems to have the same vowel in both syllables. Sumerian verbs have a tense aspect complex, contrasting complete and incomplete actions/states. The two have different conjugations and many have different roots. Verbs also mark mood, voice, polarity, iterativity, and intensity; and agree with subjects and objects in number, person, animacy, and case. Sumerian moods are: indicative, imperative, cohortative, precative/affirmative, prospective aspect/cohortative mood, affirmative/negative volitive, unrealised volitive?, negative?, affirmative?, polaritive, and are marked by a verbal prefix. The prefixes appear to conflate mood, aspect, and polarity; and their meanings are also affected by the tense aspect complex. Sumerian voices are: active, and middle or passive. Verbs are marked for three persons: 1st, 2nd, 3rd; in two numbers: singular and plural. Finite verbs have three classes of prefixes: modal prefixes, conjugational prefixes, and pronominal/dimensional prefixes. Modal prefixes confer the above moods on the verb. Conjugational prefixes are thought to confer perhaps venitive/andative, being/action, focus, valency, or voice distinctions on the verb. Pronominal/dimensional prefixes correspond to noun phrases and their cases. Non finite verbs include participles and relative clause verbs, both formed through nominalisation. Finite verbs take prefixes and suffixes, non finite verbs only take suffixes. Verbal roots are mostly monosyllabic, though verbal root duplication and suppletion can also occur to indicate plurality. Root duplication can also indicate iterativity or intensity of the verb.

"Конъюгациялық префикстер"

Мағынасы, құрылымы, ерекшелігі және тіпті "жалғау префикстерінің" саны әрқашан дау-дамайдың тақырыбы болды. "Жалғау префиксі" термині жай ғана көрсеткіш райдағы шешілген етістікте олардың біреуі міндетті түрде болуы керек екенін білдіреді. Олардың жазуда жиі кездесетін түрлері: mu, i3 (ED Lagaš нұсқасы: e), ba, bi2 (ED Lagaš: bi немесе be2), im, im ma (ED Lagaš e ma), im mi (ED Lagaš i3 mi немесе e me), mi (әрқашан атоолық өлшемді ni етеді) және al, сондай-ақ аздау дәрежеде a, am3, am3 ma және am3 mi; дерлік барлық талдаулар жоғарыдағылардың көптеген түрлерін біріктіру немесе бір-біріне алломорф ретінде сипаттауға тырысады. Көптеген талдаулардың бастапқы нүктесі – бірінші жақтағы dative әрқашан mu талап етеді және ашық агенті жоқ "пассивті" сөйлемдегі етістік көбінесе ba болады деген фактілер. Ұсынылған түсіндірмелер әдетте кеңістіктік грамматиканың, ақпараттық құрылымның (назардың), етістік валенттілігінің және соңғы кезде дауыстың ерекшеліктеріне қатысты болады. Mu, im және am3 – бағытты білдіретін морфемалар ретінде сипатталған, ал ba және bi2 кейде атоолық өлшемдік топқа (жансыз атоолық /b/ + dative /a/ немесе бағытты /i/) жататын болып талданады. Im ma, im mi, am3 ma және am3 mi кейбір зерттеушілердің пікірінше, бағытты және /ba/, /bi/ элементтерінің үйлесімі болып табылады. i3 элементі – жай ғана протездік дауыс, al – стативтік префикс, ba – ортаңғы дауыс префиксі деп саналады және т.б.

Лагаш Энтеменасының жазуы

Бұл мәтін шамамен 2400 ж.б.д. кішкентай саз конусына жазылған. Ол Лагаш және Умма қала-мемлекеттері арасындағы соғыстың басталғанын баяндайды, бұл ерте династиялық III кезеңде болған, жазылған ең алғашқы шекаралық қақтығыстардың бірі. (RIME 1.09.05.01) [[Файл:Сумерлік сына жазуы Тас конусы. Лагаш патшасы Энметененің конусы. jpg|thumb|Лагаш патшасы Энметененің конусы, 236-шы бөлме, АО 3004 сілтемесі, Лувр мұражайы. >