Кіріспе

Ирландияның халықтық мәдениеті

Ирландияның халықтық фольклоры (béaloideas) – Ирландияның халықтық ертегілері, балладалары, музыкасы, билері және мифологиясын қамтиды. Ол адамдардың қалай өмір сүргенін зерттеу және бағалау болып табылады. Ирландия фольклорына баншилер, феялар, лепрекондар және басқа мифологиялық жаратылыстар кіреді, және бұл әңгімелер көбінесе адамдар жиналып, әңгімелесетін кезде ауызша таратылды. Көптеген ертегілер мен аңыздар ұрпақтан ұрпаққа жетіп, тойлар, аза тұрулар, туған күндер мен мерекелер сияқты маңызды оқиғаларды тойлау кезінде билер мен әндер де дәстүрлі түрде сақталды, сондай-ақ қолөнер шеберлігі де ұрпақтан ұрпаққа берілді.

Анықтама

Ирландия фольклорының неден тұратыны ирланд әдебиетімен таныс емес адамдар үшін бұлдырлау болуы мүмкін. Диармуид О Джоллайн, мысалы, фольклорды нақты анықтау қиын екенін айтты. Бо Альмквист (шамамен 1977 ж.) фольклордың "халық мәдениетінің рухани және материалдық толықтығын" қамтитын кең ауқымды анықтама берді және Сеан О Суиллеабхайнның 1942 жылғы "Ирландия фольклорының нұсқаулығында" айтылған барлық нәрсені қамтыды.

Қолөнер және шөптер туралы білім

Ирландия фольклорында саман тоқу немесе Киелі Бриджиттің айқыштары сияқты ұрпақтан-ұрпаққа жеткен дағдылар да бар. Мысалы, 19 ғасырда Уэксфорд округінде Патрик Кеннеди қайнатылған картоп пен ыстық суды сүзуге (суды ағызуға) арналған, skeeoges деп аталатын көлденең тоқылған себеттер тіркелді. Кейінгі фольклор жинаушы 1950 жылдары (немесе 1970 жылдары) далалық жұмыстар кезінде осы әдеттің жергілікті жерде сақталған-сақталмағанын анықтай алмады. Осы себеттің аты – «скеоге», ол гаэль тіліндегі «қалқан» (sciath) сөзінен шыққан деп есептеледі. Ирландия фольклор комиссиясы Киелі Бриджит күнінде (1 ақпан) жасалған айқыштарды және бүкіл елден жиналған, тоқылған сабаннан жасалған түрлі қолөнер бұйымдарын жинақтады. Перілер (Aos Sí) Ирландияға келіп, жергілікті халықты бағындырған құдайларға ұқсас Туатха Де Дананнның ұрпақтары деп есептелді. Олар адам бойындай, әдемі, күшті және табиғатпен үйлесімде, қазіргі заманғы фантастикалық Эльфтерге ұқсас деп сипатталады. Элиталық перілер сияқты бірге өмір сүрмей, жалғыз перілер құпиялы және оқшауланған, көбінесе адамдардан қашып, тек түнде ғана пайда болады. Жалғыз перілер Ирландия фольклорында көптеген сиқырлы жаратылыстарды қамтиды. Ирландия перілерінің бір түрі – әйел банши, ол біреудің өліміне аза тұтып, қайғылы жылайтын өлім хабаршысы және көптеген есімдермен белгілі. Тағы бір танымал ирландиялық пері – лепрекон, көптеген адамдар оны аяқ киім жасаушы деп санайды. Refn|group="lower alpha"| Бұл тұжырым Дуглас Хайдтың лепрекон сөзінің этимологиясына негізделген, ол leith brog немесе leith «бір аяқ киімші» деген сөзден шыққан, бірақ басқалар бұл сөзді ежелгі ирландиялық luchorpán сөзімен байланыстырады, ол «кішкентай адам» (кейбір түрлері) дегенді білдіреді.

Қайың ағашы

Ирландияға қасиетті саналып келген бірнеше ағаш бар, бірақ жалғыз долана (немесе "мамыр" ағашы) әсіресе перилер мекендейтін орын деп есептеледі, ал шөп тозығынан ашылған жерлер перилер билегендіктен пайда болған деген әңгіме бар.

Әнші үйінділері

Ирландиялық феялар феялық үйінділерде (феялық қамалдар, феялық төбелер) өмір сүреді деген ұғым aos sí немесе daoine sídhe ("сидхе [феялық үйінді] халқы") аттарының пайда болуына себеп болды. Крокер – Ричард Дорсон қолданған "антикварлық фольклоршылар" (осы атауды қолданған) арасынан қарапайым антикварлардан шыққан тұңғыш маңызды тұлға.

Ирланд тіліндегі ертегілер

Ирланд тілінде сөйлейтін Батыс, оның ішінде Галтахт, мысалы Аран аралдары, 1896 жылы даниялық тіл білімі маманы Холгер Педерсеннің фольклорды жинауына куә болды, алайда оның нәтижесіндегі жинақ бір ғасырдан кейін ғана жарық көрді. Драматург Дж. М. Синг өзінің "Аран аралдары" (1907) атты пьесасына да бірнеше халық ертегісін қосты.

Ирландия фольклоры жөніндегі комиссия

1927 жылы Ирландия фольклоры қоғамын және оның «Беалоидеас» журналын құрған Сеамус О Дуилярга (Джеймс Гамильтон Деларги) кейіннен 1935 жылы Ирландия үкіметі құрған Ирландия фольклорлық комиссиясының (IFC) төрағасы болып тағайындалды. Сеан О Суиллеабхайн IFC құрылғаннан бері мұрағатшы қызметін атқарды. Ол үш ай бойы Швецияның Упсала қаласында К. В. фон Сидоудан фольклорды мұрағаттау әдістерін үйренгеннен кейін, IFC үшін жинау саясатын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. О Суиллеабхайнның жобаларының бірі – 1937-1938 жылдардағы бастауыш мектеп оқушыларының фольклор жинау жөніндегі мектептер схемасы болды. IFC Ирландияның барлық аймақтарында 200-300 корреспонденттен тұратын желі құрды, оларға фольклорды жинаудың нақты салалары бойынша тапсырмалар беру үшін ұзақ сауалнамалар жіберілді. О Суиллеабхайн көп ұзамай фольклор жинау жөніндегі далалық жұмыстарға арналған нұсқаулық құрастырды, ол ирланд тілінде «Láimh Leabhar Béaloideasa» (1937) деп аталды, кейіннен кеңейтіліп, 1942 жылы ағылшын тілінде «A Handbook of Irish Folklore» деген атпен жарияланды. Бұл әдістеме ол оқыған Упсала жүйесіне негізделген, ал кітаптар ирланд фольклорын жинаушылар үшін стандартты нұсқаулыққа айналды.

Халық аңыздарының жіктелуі

Ирландиядағы барлық белгілі халықаралық халық ертегілерін, баспа түрінде немесе ауызша таралымда (1956 жылға дейін) тізімдеу үшін Сеан О Суиллеабхайн мен Рейдар Торальф Кристиансен күш салып, нәтижесінде 700 халықаралық ертегінің 43 000 нұсқасын қамтитын "Ирландия халық ертегілерінің типтері" (1963) жинағы жарық көрді. Кристиансен норвегиялық көшіп жүретін аңыздардың индексін (ML индексі) жасады, ал Бо Алмквист оны ирланд аңыздарына бейімдеп, MLSIT (көшіп жүретін аңыздардың ирланд типін ұсынады) деп атады. "Ирландия халық ертегілерінің типтері" халық ертегілерімен, емес, халық аңыздарымен айналысады делінгенімен, осы салыстырмалы зерттеу құралдары арасында белгілі бір байланыстар бар екені анықталды.

Әлеуметтік үрдістер

Фольклор – ұлттық ерекшеліктің бір бөлігі, және оның мағынасы уақыт өте келе дамиды.

Ирландиялық жеке тұлға

Ирландияда фольклор сөзі халқы үшін терең мағынаға ие және қоғамды біріктіреді, ол елде идеологиялық маңызы бар сөз. Қысқасы, фольклор ұлттық ерекшеліктің маңызды бөлігі болып табылады.

Христиан дінінің ирланд фольклорына әсері

Христиан діні алғаш рет 5 ғасырда миссионерлер арқылы Ирландияға әкелінгенде, олар бұрыннан бар фольклорды және перилер сияқты Құдайға сенуді толығымен жоя алмады. Бірақ фольклор өзгеріссіз қалған жоқ, мифтер мен христиандық нанымдар біріктіріліп, ирланд фольклоры "христиандық идеалдарды нығайта білді, бірақ ескі перилерге сену жүйесіне де мойын бұрды". Христиан діні кейбір нанымдардың маңыздылығын өзгертіп, фольклорда оларға жаңа орын берді. Мысалы, бұрын Құдай деп есептелген перилер тек қана сиқырлы күшке ие болды және маңыздылығы азайды. Сонымен қатар, фольклорлық аңыздар мен христиан дінінің қосылуы байқалды. Мұның ең басты мысалы – Ирландия шіркеуінің маңызды тұлғасы Сент-Патрик пен перилер туралы аңыздардың болуы (мысалы, "Ежелгілердің әңгімесі" – бұл Сент-Патрик пен Фианна тайпасының Кэилтесі арасындағы әңгіме, ежелгі кельт жауынгерлері). Барлығы алғанда, қазіргі ирланд фольклоры христиан дінін күшті сіңіргенін көрсетеді, соның ішінде моральдық және рухани сенімдер сабақтары, "ерекше әңгіме дәстүрін" құрады. Бұл мәдениеттердің бірігуіне көмектеседі (мысалы, Самайн мен Хэллоуиннің бірігуі). Осы оқиғалардың нәтижесінде туған тілдегі гэльдік дәстүрлер мен ирланд тілінің күрт төмендеуіне әкелді, ал ирланд дәстүрі ауызша беріліп келгендіктен, бұл Дюркгеймнің аномиясына ұқсас, өзіндік ерекшелік пен тарихи байланыстың жоғалуына соқтырды.

Халықтық тарих

Ирландия фольклорында тарихи тақырыптарға қатысты ауызша дәстүрлер көптеп кездеседі. Бұл Сеан О Суиллеабхайнның "Ирландия фольклорының нұсқаулығында" мойындалды, онда "Тарихи дәстүрді жинау" деп аталатын жеке тарау бар. Ирландия халық тарихы көбінесе сеанчас деп аталатын, ал Сеам О Дуилярга бұл терминді "ауызша сақталған әлеуметтік-тарихи дәстүр" деп анықтаған. Америкалық фольклоршы Генри Гласси, халық тарихын зерттеудегі пионер, Ферманаг округіндегі өріс жұмыстарында ирландиялық әңгімелерде "тарих – әңгімеге арналған тақырып" екенін байқады. 1798 жылғы Ирландия көтерілісінің естеліктері туралы марапатталған еңбектерінде израильдік тарихшы Гай Бейнер халық тарихының терең зерттеулерін жасады, бұл фольклордың әлеуметтік және мәдени тарихты зерттеудегі құндылығын нақты көрсетеді. Бейнер "халық тарихнамасы" терминін қолдануға шақырады, ол "ауызша және жазба мәдениеттері арасындағы жасанды жіктерден, ауызша дәстүрдің түсінігінің негізінде саналы түрде қашып қалады" және сонымен қатар материалдық және визуалды мәдениеттің этнологиялық зерттеулерінде табылған халық өмірінің деректерін қосуға мүмкіндік береді.

Танымал мәдениетте

Финн фольклорисі Лаури Хонко фольклордың жаңа контексте пайдаланылуын оның "екінші өмірі" деп атаған. Ирландия фольклорлық материалдары қазір маркетингте (тауарларға дәстүр мен нақтылықты ұсыну стратегияларымен), фильмдер мен телешоуларда (мысалы, "Келлстің құпиясы", "Supernatural", "Жас қасқыр" немесе "Charmed" телешоуларында Банши туралы айтылады), кітаптарда ("Өлмейтін Николас Фламельдің құпиялары", "Американдық құдайлар" романы) қолданылып, ирланд фольклорының жаңа жиынтығын қалыптастыруға септігін тигізуде.

Екіншілік көздер

және Studia Fennica Foloristica 17 urn:ISBN 9517469470.; мәтін Google арқылы. Ó Súilleabháin, Seán & Christiansen, Reidar Th. (1963). Ирланд халық ертегілерінің түрлері. Folklore Fellows' Communications No. 188. Хельсинки, 1963.

Үшінші деңгейлі көздер

Кох, Джон Т. (2005). Кельт мәдениеті: тарихи энциклопедиясы, 1-том. Кельттер. Оксфорд. ABC Clio. 2018 жылдың 14 наурызында қарастырылды.

Зипс, Джек (2015). Ертегілерге арналған Оксфорд жолдасы. 2-басылым. Оксфорд университетінің баспасы. 2018 жылдың 10 сәуірінде қарастырылды.