Кіріспе
Кириллицадағы ы әрпі Yeru немесе Eru (Ы ы; курсивпен: Ы ы) деп аталады, қазіргі орыс тілінде көбінесе Y, ал тарихи және қазіргі шіркеу славян тілінде Ери немесе Эри деп айтылады. Бұл әріп белорус және орыс алфавиттеріндегі қатаң дауыссыздардан кейін орналасатын орталық, дөңгеленбеген жақын дауыстыны (i-ден артқырақ немесе жоғарырақ) көрсетеді, ал көптеген русин тілдерінің стандарттарында кез келген дауыссыздан кейін келіп, дөңгеленбеген, жақын ортаңғы артқы дауысты дыбысын білдіреді. Әдетте, бұл әріп ағылшын және көптеген Батыс Еуропа тілдерінде Крылов (Крылов фамилиясы) деп латын әрпіне аударылады. Бұл жазу поляк тіліндегі өте ұқсас дыбысқа сәйкес келеді. Орыс тіліндегі ы әрпі поляк тіліндегі әріпті кириллицаға транслитерациялау үшін қолданылады: Марыля (Марыля). Дегенмен, латын әрпі ы әрпі басқа мақсаттарда да қолданылуы мүмкін (мысалы, , немесе диграфтардың құрамында, мысалы). Кириллица қолданылатын түркі тілдерінің көпшілігінде ы әрпі қазақ, қырғыз тілдеріндегідей /ɯ/ жақын артқы дөңгеленбеген дауыстыны көрсетеді.
Yeru or Eru (Ы ы; italics: Ы ы), usually called Y in modern Russian or Yery or Ery historically and in modern Church Slavonic, is a letter in the Cyrillic script. It represents the close central unrounded vowel (more rear or upper than i) after non palatalised (hard) consonants in the Belarusian and Russian alphabets, and after any consonant in most of Rusyn standards, where it represents the unrounded close mid back unrounded vowel sound. The letter is usually romanised into English and most other West European languages as : Krylov (family name, Крылов). That spelling matches Polish, which uses to represent a very similar sound. Russian is used to transliterate Polish into Cyrillic: Maryla (Марыля). However, Latin may be used for other purposes as well (such as for , or as part of digraphs, e. g. ). In most Turkic languages that use Cyrillic, represents the close back unrounded vowel /ɯ/, like in Kazakh, Kyrgyz, etc.
Шығу тегі
Көптеген басқа кириллица әріптері сияқты, ол бастапқыда лигатурадан (Юникодта Yeru with Back Yer ретінде көрсетілген), Yer және нүктелі I (бұрын нүктесіз немесе екі нүктемен жазылған) немесе Izhe (бұрын осылай көрінген) құралынан пайда болған. Орта ғасыр қолжазбаларында ол көбінесе немесе түрінде кездеседі. Қазіргі заманғы түрі алғаш рет Оңтүстік славян қолжазбаларында сөз соңғы және дауыссызға жақын дыбыстардың жұмсаруының жоғалуынан кейін пайда болды, соның салдарынан әріптер және шатастырылды; 14 ғасырдың соңынан бастап Шығыс славян қолжазбаларында қолданыла бастады.
Қолданылуы
Кирилл әліпбиіндегі дауысты әріптер иотацияланған және иотацияланбаған жұптарға бөлінеді (мысалы, екеуі де [j] дыбысын көрсетеді, соңғысы алдыңғы жұмсақ дауыссызды білдіреді), бірақ «ы» әрпі одан да күрделі. Ол тек қатаң дауыссыздардан кейін ғана қолданылады, оның дыбыстық мәні [i] дыбысынан өзгеше, және «ы» мен «и» әріптері әртүрлі дыбыстарды білдіре ме, жоқ па дегенде ғалымдар арасында пікір таласы бар.
Орыс тілінде
Орыс тілінде "ы" әрпімен басталатын түпкілікті орыс сөздері жоқ (тек "ыкать" – "ы" дыбысын айту" деген глаголы бар), бірақ орыс тіліне тән емес көптеген есімдер мен жалпылама зат есімдер бар (оның ішінде Ресейдегі кейбір географиялық атаулар да бар), олар осы әріппен басталады: Ким Чен Ын және Ыльчи Мундок, корей әскери қолбасшысы; сондай-ақ, Саха (Якутия) Республикасындағы Ытык Кюёль ауылы мен Ыгыатта өзені.
Украина тілінде
Украин алфавитінде "еры" әрпі қолданылмайды, себебі тілде оған сәйкес дыбыс жоқ. Украин алфавитінде "еры" [i] дыбысымен бірігіп, 19 ғасырдың екінші жартысында қолданыстан шығарылған. Украиналық академик Григорий Пивторактың сөзіне сүйенсек, бұл әріп "кирилл i" әрпімен алмастырылды, ол украин тілінде [i] дыбысын көрсетеді, бұл дыбыс бұрынғы [ɨ] және [i] дыбыстарының қосылуынан пайда болған. Сонымен қатар, украин тілінде әртүрлі түбірлерден жаңадан [i] дыбысы қалыптасқан, ол ("кириллдік нүктелі i") арқылы белгіленеді.
Русин қаласында
Русин тілінде ол румын тіліндегі î дыбысынан сәл қаттырақ және оған ұқсас дыбысты көрсетеді, ол да â деп жазылады. Кейбір жағдайларда әріп жіңішкеленген дауыссыз дыбыстардан кейін кездесуі мүмкін (синьый "көк", мұндай жағдай орыс тілінде болмайды), және ол көбінесе , , және дыбыстарынан кейін келеді.
Түркі тілдерінде
Бұл әріп бірнеше түркі және моңғол тілдерінің кириллицаға негізделген әліпбилерінде (тізімді қараңыз) қараңғы дауысын білдіру үшін қолданылады. Латын әліпбиіндегі сәйкес әріптер – нүктесіз I (I) және ішкі иіні бар I (Ь ь). Тыва тілінде бұл әріп екі дауысты әріп түрінде жазылуы мүмкін.