Кіріспе
Кириллица әріптері: Е (Е е) әріптері болгар, македон, серб және украин алфавиттерінде кездеседі. Э э (Э э; курсивпен: Э э; сондай-ақ кері е деп те аталады, орыс тілінде е оборо́тное, ye oborótnoye) – үш славян тілінде қолданылатын әріп: орыс, белорус және батыс поляк тілдерінде. Бұл әріп "editor" сөзіндегідей [e] дауысын көрсетеді. Кириллица қолданатын басқа славян тілдерінде бұл дыбыстар Е (Е е) әріпі арқылы бейнеленеді, ол орыс және белорус тілдерінде сөз басында немесе дауыстыдан кейін [jэ] немесе [э] дыбыстарын көрсетеді және алдыңғы дауыссызды қатаңдайды. Бұл әріп ескі кириллицадағы украин әрпі Е (Є є) әріпіне ұқсас, бірақ одан өзгеше, Э әрпі оның кері нұсқасы емес. Совет Одағы кезінде Молдова КСР-інде қолданылған және бүгінде Трансднестрде қолданылатын кириллицадағы молдаван тілінде бұл әріп латын румын алфавитіндегі ă әрпіне және [ə] фонемасына сәйкес келеді. Сондай-ақ, бұл әріп моңғол және бұрынғы Кеңес Одағының көптеген урал, кавказ және түркі тілдерінде қолданылатын кириллица алфавиттерінде де қолданылады.
the letter E (E e) of the Bulgarian, Macedonian, Serbian and Ukrainian alphabets
Э э (Э э; italics: Э э; also known as backwards ye, from Russian е оборо́тное, ye oborótnoye, ) is a letter found in three Slavic languages: Russian, Belarusian, and West Polesian. It represents the vowels and , as the e in the word "editor". In other Slavic languages that use the Cyrillic script, the sounds are represented by Ye (Е е), which represents in Russian and Belarusian in initial and postvocalic position or and palatalizes the preceding consonant. This letter closely resembles and should not be confused with the older Cyrillic letter Ukrainian Ye (Є є), of which Э is a reversed version. In Cyrillic Moldovan, which was used in the Moldovan SSR during the Soviet Union and is still used in Transnistria, the letter corresponds to ă in the Latin Romanian alphabet, and the phoneme [ə]. It is also used in the Cyrillic alphabets used by Mongolian and many Uralic, Caucasian and Turkic languages of the former Soviet Union.
Шығу тегі
Хат он үшінші ғасырда , бастапқыда, Дьорджичтің айтуынша, жоғарғы сызықтың соңғы орнында пайда болды, бірақ ғасыр соңына қарай басқа жерлерде де қолданыла бастады. Келесі ғасырларда ол сирек кездесетін , нұсқасы ретінде пайда болды, бірақ он бесінші ғасырдан кешіктірмей Шығыс славян тілдерінде бастапқы (біріктірілмеген) дыбысты белгілеу үшін қолданыла бастады. Ефим Карскийдің сөзіне сүйенсек, "Батыс орыс уставы мысалы, XV ғасырға жататын қоғамдық кітапханадан алынған жинақтарда (қолжазба #391) (және т.б.), XV-XVI ғасырлардағы жылнамаларда, Познань жинағында (XVI ғасыр), 1588 жылғы Статутта кездеседі. Бұл әріптің осы жерде өздігінен дамығанын немесе Оңтүстік славян қолжазбаларынан келгенін анықтау қиын, себебі ол 13-14 ғасырларда-ақ қолданылған." 1648 жылы Мәскеуде жарық көрген Мелетий Смотрицкийдің грамматикасының қайта қаралуында бұл әріп әліпбиге енбегенімен, 1619 жылғы алғашқы басылымнан өзгеше, (Этимология) деп тұрақты түрде жазылған. Дегенмен, бұл кезеңде ол тек осы функциямен ғана шектелмеді, қазіргі орыс тіліндегі реестр, майор сөздерінің жазылуындағы (болашақта) мысалдары оны көрсетеді.
Қазіргі белорусь тілінде
Орыс тілінен айырмашылығы, белорус тілінде көптеген түпкі сөздерде ол қатты дауыссыздан кейін келеді. Сонымен қатар, оның орфографиясы орыс тіліне қарағанда (оның қазіргі түрі 20-шы ғасырдың басында қалыптасқан) тарихи дәстүрге емес, тілде қолданылуына негізделген. Осының салдарынан, және әріптері айтылуына сәйкес жазылады: бастапқы және қатты дауыссыздан кейін, ал және әріптері бастапқы және дауыссыздан кейінгі, сондай-ақ жұмсақ дауыссыздан кейін қолданылады. Бұл сонымен бірге белорус тілінде орыс тіліне қарағанда әлдеқайда жиі кездеседі дегенді білдіреді.
Басқа тілдерде
Тува тілінде кириллица әрпі екі дауысты әріп ретінде жазылуы мүмкін. Тәжік тілінде «е» және «э» әріптерінің қызметі бірдей, бірақ «э» әрпі сөздің басында қолданылады (мысалы, Эрон, "Иран"). Моңғол тілінде «э» әрпі /ɛ/ фонемасын білдіретін стандартты әріп. Ал /eː/ фонемасын білдіру үшін көбінесе екі рет жазылады. «Е» әрпі болса, тек моңғол тіліндегі аз ғана сөздерде, орыс тілінен алынған сөздерде және шетелдік есімдердің орысша транскрипцияларында қолданылады.