Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үнді-еуропалық тілдер отбасының тармағы
Branch of the Indo European language family
Балтық-славян тілдері үнді-еуропалық тілдер отбасының тармағын құрайды, дәстүрлі түрде Балтық және славян тілдерін қамтиды. Балтық және славян тілдері басқа үнді-еуропалық тармақтарда кездеспейтін бірнеше тілдік ерекшеліктерді бөліседі, бұл олардың ортақ даму және тегін көрсетеді. Салыстырмалы әдіс арқылы прото-балтық-славян тілін қайта құруға болады, ол жақсы анықталған дыбыс заңдары арқылы прото-үнді-еуропалықтан туындаған және одан қазіргі славян және Балтық тілдері пайда болған. Балтық-славян тілдік континуумінен ерекше жаңа диалект бөлініп шығып, протославян тіліне атасы болды, ал одан барлық славян тілдері туындады. Балтық-славян бірлігі туралы ұғым бұрын, көбінесе саяси дауларға байланысты, күмәнделгенімен, қазір үнді-еуропалық тілдерді зерттейтін ғалымдар арасында Балтық және славян тілдері үнді-еуропалық тілдер отбасының бір тармағын құрайды деген жалпы пікір қалыптасқан. Олардың қарым-қатынасының мәніне қатысты кейбір ұсақ мәселелер ғана даулы болып қана қойды.
The Balto Slavic languages form a branch of the Indo European family of languages, traditionally comprising the Baltic and Slavic languages. Baltic and Slavic languages share several linguistic traits not found in any other Indo European branch, which points to a period of common development and origin. A Proto Balto Slavic language is reconstructable by the comparative method, descending from Proto Indo European by means of well defined sound laws, and from which modern Slavic and Baltic languages descended. One particularly innovative dialect separated from the Balto Slavic dialect continuum and became ancestral to the Proto Slavic language, from which all Slavic languages descended. While the notion of a Balto Slavic unity was previously contested largely due to political controversies, there is now a general consensus among academic specialists in Indo European linguistics that Baltic and Slavic languages comprise a single branch of the Indo European language family, with only some minor details of the nature of their relationship remaining in contention.
Тарихи дау
Балтық славян тілдерінің өзара байланысының сипаты тарихи үнді-еуропалық лингвистика ғылыми дисциплина ретінде қалыптасқаннан бастап көптеп талқыланды. Бірқатар зерттеушілер екі топ арасындағы ұқсастықтарды тілдік "генетикалық" байланыс емес, протоиндоевропа кезеңіндегі тілдердің қарым-қатынасы мен диалектілік жақындық арқылы түсіндіруге бейім. Балтық және славян тілдері көптеген жақын фонетикалық, лексикалық, морфосинтаксистік және акцентологиялық ұқсастықтарды бөліседі (төменде тізімделген). Ертедегі үнді-еуропалық лингвистер Расмус Раск пен Август Шлейхер (1861) қарапайым шешім ұсынды: Протоиндоевропа тілінен Балтогерман-славян тілі туды, одан Протобалтославян тілі (кейін Протобалтық және Протославян тілдеріне бөлінді) және герман тілі дамыды. Шлейхердің ұсынысын Карл Бругман қабылдап, жетілдірді, ол сегіз инновацияны Балтославян тармағының куәсі ретінде «Индогерман тілдерінің салыстырмалы грамматикасының негіздері» («Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen») еңбегінде көрсетті. Латвиялық лингвист Янис Эндзелинс Балтық және славян тілдері арасындағы ұқсастықтың интенсивті тілдік байланыс нәтижесінде туындағанын, яғни олардың генетикалық жағынан тығыз байланысты емес екенін және ортақ протобалтославян тілінің болмағанын айтты. Француз лингвисті Антуан Мейе (1905, 1908, 1922, 1925, 1934) Бругманның гипотезасына қарсылық танытып, Балтық және славян тілдерінің барлық ұқсастығының кездейсоқ, тәуелсіз параллель дамудың нәтижесінде пайда болғанын және протобалтославян тілінің болмағанын тұжырымдады. Ал поляк лингвисті Розвадовски Балтық және славян тілдерінің ұқсастығы генетикалық байланыс пен кейінгі тілдік қарым-қатынастың нәтижесі екенін ұсынады. Томас Оландер салыстырмалы балтославян акцентологиясы саласындағы зерттеулерінде генетикалық байланыс туралы пікірді растайды. Кейбір лингвистер генетикалық байланысты жоққа шығарса да, көптеген ғалымдар Балтық және славян тілдерінің ортақ даму кезеңін бастан өткергенін қабылдайды. Бұл көзқарас үнді-еуропалық лингвистиканың көптеген қазіргі заманғы стандартты оқулықтарында да көрініс тапқан. Грей мен Аткинсонның (2003) тілдік тармақталу талдауы Балтық және славян тілдері арасындағы генетикалық байланысты қолдайды, бұл отбасының б.з.д. 1400 жылдары бөлінгенін көрсетеді.
The nature of the relationship of the Balto Slavic languages has been the subject of much discussion from the very beginning of historical Indo European linguistics as a scientific discipline. A few are more intent on explaining the similarities between the two groups not in terms of a linguistically "genetic" relationship, but by language contact and dialectal closeness in the Proto Indo European period. Baltic and Slavic share many close phonological, lexical, morphosyntactic and accentological similarities (listed below). The early Indo Europeanists Rasmus Rask and August Schleicher (1861) proposed a simple solution: From Proto Indo European descended Balto German Slavonic language, out of which Proto Balto Slavic (later split into Proto Baltic and Proto Slavic) and Germanic emerged. Schleicher's proposal was taken up and refined by Karl Brugmann, who listed eight innovations as evidence for a Balto Slavic branch in the Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen ("Outline of the Comparative Grammar of the Indo Germanic Languages"). The Latvian linguist Jānis Endzelīns thought, however, that any similarities among Baltic and Slavic languages resulted from intensive language contact, i. e. that they were not genetically more closely related and that there was no common Proto Balto Slavic language. Antoine Meillet (1905, 1908, 1922, 1925, 1934), a French linguist, in reaction to Brugmann's hypothesis, propounded a view according to which all similarities of Baltic and Slavic occurred accidentally, by independent parallel development, and that there was no Proto Balto Slavic language. In turn, the Polish linguist Rozwadowski suggests that the similarities among Baltic and Slavic languages are a result of both a genetic relationship and later language contact. Thomas Olander corroborates the claim of genetic relationship in his research in the field of comparative Balto Slavic accentology. Even though some linguists still reject a genetic relationship, most scholars accept that Baltic and Slavic languages experienced a period of common development. This view is also reflected in most modern standard textbooks on Indo European linguistics. Gray and Atkinson's (2003) application of language tree divergence analysis supports a genetic relationship between the Baltic and Slavic languages, dating the split of the family to about 1400 BCE.
Тарихи кеңейту
Алтысыншы және жетінші ғасырларда протославян тілінің кенеттен кең таралуы (шамамен 600 жылға дейін, Грекиядағы Фессалоникадан Ресейдегі Новгородқа дейін біркелкі протославян тілінде ешқандай диалектілік айырмашылықтар байқалмаған) кейбір ғалымдардың пікірінше, протославян тілінің Авар мемлекетінің койнэсі болған деген гипотезамен байланысты, яғни Авар қағандығының Шығыс Еуропадағы әкімшілік және әскери билігінің тілі. 626 жылы славяндар, парсылар және авандар бірігіп Византия империясына шабуыл жасап, Константинопольді қоршауға қатысты. Сол жорықта славяндар авар офицерлерінің басшылығымен шайқасты. Сол кезде славяндар этникалық топ емес, қағандықтың әскери кастасы болуы мүмкін деген пікірлер бар. Олардың тілі – бастапқыда, мүмкін, тек бір жергілікті диалект – койнэизацияланғаннан кейін Авар мемлекетінің лингва франкасына айналды. Бұл протославян тілінің Балқанға және Дунай алқабының аймақтарына қалай тарағанын түсіндіріп, сонымен қатар авандардың неге осылай тез ассимиляцияланғанын, тілдік із қалдырмағанын және протославян тілінің ерекше біркелкілігін түсіндіруге болады. Дегенмен, мұндай теория славян тілінің Шығыс Еуропаға қалай тарағанын түсіндіре алмайды, өйткені бұл аймақтың Авар қағандығымен тарихи байланысы болған жоқ. Алайда, кейін Авар мемлекетінің орнын Ұлы Моравияның анық славян мемлекеті басты, ол да осы рөлді атқара алған болар. Славян тілінің кеңеюі иран тілдес топтардың, мысалы, сарматтардың ассимиляциясымен байланысты болуы мүмкін, олар жақын туысқандық үнді-еуропалық сатем тілдерінде сөйлегендіктен протославян тілін тез қабылдады, дәл сол сияқты Латын тілі континенттік Батыс Еуропадағы кельт тілдерін және дактарды ассимиляциялау арқылы кеңейді. Протославян тілінің кенеттен таралуы Балтық-славян диалектілері континуумінің көптеген диалектілерін жойды, нәтижесінде бүгінде бізге тек екі топ қалды: Балтық және славян (немесе азшылық пікір бойынша, Шығыс Балтық, Батыс Балтық және славян). Протославян тіліне дейінгі Балтық-славян диалектісінің бөлінуі археологиялық және глоттохронологиялық критерийлер бойынша шамамен б.з.д. 1500–1000 жылдар аралығында болған деп есептеледі. Гидронимдік деректер Балтық тілдерінің бір кезде бүгінгідей тар аумақта емес, Мәскеуге дейін созылған аумақта кеңінен таралғанын, кейіннен славян тілдерімен ығыстырылғанын көрсетеді.
The sudden expansion of Proto Slavic in the sixth and the seventh century (around 600 CE, uniform Proto Slavic with no detectable dialectal differentiation was spoken from Thessaloniki in Greece to Novgorod in Russia) is, according to some, connected to the hypothesis that Proto Slavic was in fact a koiné of the Avar state, i. e. the language of the administration and military rule of the Avar Khaganate in Eastern Europe. In 626, the Slavs, Persians and Avars jointly attacked the Byzantine Empire and participated in the Siege of Constantinople. In that campaign, the Slavs fought under Avar officers. There is an ongoing controversy over whether the Slavs might then have been a military caste under the khaganate rather than an ethnicity. Their language—at first possibly only one local speech—once koinéized, became a lingua franca of the Avar state. This might explain how Proto Slavic spread to the Balkans and the areas of the Danube basin, and would also explain why the Avars were assimilated so fast, leaving practically no linguistic traces, and that Proto Slavic was so unusually uniform. However, such a theory fails to explain how Slavic spread to Eastern Europe, an area that had no historical links with the Avar Khanate. That said, the Avar state was later replaced by the definitively Slavic state of Great Moravia, which could have played the same role. It is also likely that the expansion of Slavic occurred with the assimilation of Iranic speaking groups such as the Sarmatians, who quickly adopted Proto Slavic due to speaking related Indo European satem languages, in much the same way Latin expanded by assimilating the Celtic speakers in continental Western Europe and the Dacians. That sudden expansion of Proto Slavic erased most of the idioms of the Balto Slavic dialect continuum, which left us today with only two groups, Baltic and Slavic (or East Baltic, West Baltic, and Slavic in the minority view). This secession of the Balto Slavic dialect ancestral to Proto Slavic is estimated on archaeological and glottochronological criteria to have occurred sometime in the period 1500–1000 BCE. Hydronymic evidence suggests that Baltic languages were once spoken in much wider territory than the one they cover today, all the way to Moscow, and were later replaced by Slavic.
Балтық-славян тілдерінің ортақ ерекшеліктері
Балтық және славян тілдерінің туыстық байланысының дәрежесі басқа үнді-еуропалық тілдерде кездеспейтін бірқатар ортақ жаңалықтармен және осы жаңалықтардың салыстырмалы мерзімділігімен көрсетіледі. Балтық және славян тілдері сондай-ақ, бірнеше ортақ мұра сөздерді де бөліседі. Бұл сөздер басқа үнді-еуропалық тілдерде кездеспейді (қарыз сөздер есептелмегенде) немесе прото-үнді-еуропа тілінен мұра болып келген, бірақ басқа үнді-еуропалық тілдермен салыстырғанда мағыналарында толықтай бірдей өзгерістерге ұшыраған. Бұл балтық және славян тілдерінің ортақ даму кезеңін, прото-балто-славян тілін бөлісетінін көрсетеді.
The degree of relationship of the Baltic and Slavic languages is indicated by a series of common innovations not shared with other Indo European languages, and by the relative chronology of these innovations which can be established. The Baltic and Slavic languages also share some inherited words. These are either not found at all in other Indo European languages (except when borrowed) or are inherited from Proto Indo European but have undergone identical changes in meaning when compared to other Indo European languages. This indicates that the Baltic and Slavic languages share a period of common development, the Proto Balto Slavic language.
Жалпы дыбыс өзгерістері
Қыстың заңы: прото-индоевропалық (ПИЭ) үнді болмаған дауыссыз дыбыстардың (*b, *d, *g) алдында дауыстылардың ұзаруы. ПИЭ үнді дауыссыз дыбыстары (*bʰ, *dʰ, *gʰ, *ǵʰ) қарапайым дауыссыз дыбыстарға (*b, *d, *g, *ǵ) бірігеді. Бұл бірнеше басқа да үнді-еуропалық тармақтарда орын алды, бірақ Винтер заңы екі түрлі дауыссыз дыбыс арасындағы айырмашылыққа сезімтал болғандықтан, бірігу одан кейін болған болуы керек, сондықтан бұл балто-славян жаңаруы. Хирт заңы: егер буын ларингалмен (*h₁, *h₂, *h₃, Ларингалдық теорияны қараңыз) аяқталса, ПИЭ акценті алдыңғы буынға ығыстырылады. ПИЭ дыбыстық соноранттардың (*l̥, *r̥, *m̥, *n̥) алдына жоғары дауысты қосылады. Бұл дауысты әдетте *i (*il, *ir, *im, *in) болып табылады, бірақ кейде *u (*ul, *ur, *um, *un) да болады. Протогерман тілі – жоғары дауыстыны (*u, барлық жағдайларда) қосатын жалғыз басқа үнді-еуропалық тіл, ал қалғандары оның орнына орта немесе төмен дауыстыны қосады. Ұзын буындардағы тіркеліс айырмашылығының пайда болуы, сүйір (мүмкін глоттализацияланған) және шеңберлі. Сүйір буын негізінен ПИЭ дауысты дауыссыз дыбысымен (*b, *d, *g) аяқталғанда (Винтер заңындағыдай) немесе ларингалмен аяқталғанда пайда болды. Бұл айырмашылық көптеген балто-славян тілдерінде, соның ішінде протославян тілінде, акценттелген буындардағы көтеріңкі және төменгі тон арасындағы қарама-қарсылық ретінде көрінеді. Кейбір балтық тілдерінде сүйір тіркеліс «бұзылған тон» түрінде тікелей көрініс табады. Сөз соңындағы *m алдында дауыстылардың қысқаруы. Сөз соңындағы *mi > *m ұзақ дауыстыдан кейін қысқарады.
Winter's law: lengthening of vowels before Proto Indo European (PIE) non breathy voiced consonants (*b, *d, *g). PIE breathy voiced consonants (*bʰ, *dʰ, *gʰ, *ǵʰ) merge into plain voiced consonants (*b, *d, *g, *ǵ). This also occurred in several other Indo European branches, but as Winter's law was sensitive to the difference between the two types of consonants, the merger must have happened after it and so is a specific Balto Slavic innovation. Hirt's law: retraction of the PIE accent to the preceding syllable, if that syllable ended in a laryngeal (*h₁, *h₂, *h₃, see Laryngeal theory). A high vowel is inserted before PIE syllabic sonorants (*l̥, *r̥, *m̥, *n̥). This vowel is usually *i (giving *il, *ir, *im, *in) but in some occasions also *u (*ul, *ur, *um, *un). Proto Germanic is the only other Indo European language that inserts a high vowel (*u in all cases), all others insert mid or low vowels instead. Emergence of a register distinction on long syllables, between acute (probably glottalized) and circumflex. The acute arose primarily when the syllable ended in a PIE voiced consonant (as in Winter's law) or when it ended in a laryngeal. The distinction is reflected in most Balto Slavic languages, including Proto Slavic, as an opposition between rising and falling tone on accented syllables. Some Baltic languages directly reflect the acute register in the form of a so called "broken tone". Shortening of vowels before word final *m.
Word final * mi > * m after a long vowel.