Кіріспе

1263 жылғы шотланд-норвегия соғысының шайқасы

Ларгс шайқасы (2 қазан 1263 ж.) – Шотландияның Ларгс қаласы маңындағы Клайд фьордында Норвегия мен Шотландия патшалықтары арасында болған шайқас. Бұл қақтығыс 1263 жылғы Шотландияға қарсы норвегиялық экспедицияның бір бөлігі болды, онда Норвегия королі Хакон Хаконссон Шотландияның батыс жағалауындағы норвегиялық үстемдікті қайта орнатуға тырысты. Жеңіске шотланд жас патшасы Александр III-нің үш деңгейлі стратегиясы көмектесті: дипломатиялық келіссөздер наурыз айларын созды, нашар ауа-райы наурыз айларын созды және қатты дауыл норвегиялық флотты қиратты, көптеген кемелер мен жабдықтардан айырды, Шотландия жағалауындағы күштерді шабуылға ұшыратып, норвегиялықтарды 500 жылдық басқыншылық тарихын аяқтауға асықтырып, шегінуге мәжбүр етті, ал Шотландия ұлтты құру үшін ресурстарын біріктірді. 12 ғасырдың басынан бері Шотландияның Ларгс/Эйршир аймағы Норвегия патшаларының билігін мойындаған жергілікті билеушілердің билігінде болды. 13 ғасырдың ортасында екі шотланд патшасы – Александр II және оның ұлы Александр III аймақты өздерінің мемлекеттеріне қосуға тырысты. Александр III-нің норвегиялық патшадан аралдарды сатып алуға жасаған алғашқы, сәтсіз әрекеттерінен кейін шотландтар Батыс Шотландияның барлығына патшалық үстемдік орнату арқылы мәселені толығымен шешу үшін әскери операцияларды бастады. Хакон шотландтардың агрессиясына жауап ретінде 1263 жылдың жазында Гебрид аралдарына жеткен, мыңдаған кемеден тұратын үлкен норвегиялық флотты басқарды. Шотландтардың тәжірибелі және жылдам жаудан сан жағынан кем екенін түсінген Александр III, көбірек әскер жинау үшін және норвегиялықтарды қысқы дауылды айларға мәжбүр ету үшін уақытты ұзартатын ұзақ дипломатиялық келіссөздерді бастады, себебі ауа-райы басып алуды тоқтатуы мүмкін еді. Қыркүйек айының соңында Хаконның флоты Клайд фьордын басып алды, Шотландияның батыс жағалауындағы қолайлы күн енді аяқталып қалды. Патшалықтар арасындағы келіссөздер күйрегеннен кейін Хакон өзінің флотының көп бөлігін Кумбра аралдарына орналастырып, Шотландияға шабуыл жасау үшін таңдалған жерін дайындады. 1 қазан күні түнде дауыл кезінде бірнеше норвегиялық кемелер қазіргі Ларгс қаласының жанындағы Айршир жағалауында жағаға шықты. 2 қазанда норвегиялықтар кемелерін құтқарып жатқанда, шотланд әскерінің басты күші оқиға орнына жетті. Шотландияның жаяу және атты әскерінен тұратын шотланд күштеріне Шотландияның стюарды Александр Дундональд басшылық етті. Норвегиялықтар екі топқа бөлінді: жағадағы үлкен күш және жақын маңдағы төбедегі шағын топ. Шотландтардың алға жылжуы норвегиялық күштерді бөлу қаупін тудырды, сондықтан төбедегі топ жағадағы әріптестеріне қосылу үшін жүгірді. Оларды төбеден қашып келе жатқанын көрген жағадағы норвегиялықтар олардың шегініп бара жатқанын ойлап, кемелерге қарай қашты. Жағада қатыгез шайқас болды, ал шотландтар бұрын норвегиялықтар басып тұрған төбеде бекінді. Күннің соңында норвегиялықтар бірнеше сағаттық шайқастан кейін төбені қайта басып алды. Шотландтар оқиға орнынан кетуге мәжбүр болды, ал норвегиялықтар кемелеріне қайта оралды. Олар келесі күні өлгендерін алып кету үшін оралды. Ауа-райы нашарлағандықтан Хаконның флоты қыстауға Оркнейге бет бұрды. Бұл шайқастың нәтижесінде Шотландия 500 жылдық викингтердің шабуылдары мен басып алуларына толық тоқтатты, әскери жеңіске жетпесе де, сан жағынан кем болды. Жеңіс норвегиялық күштердің Батыс Шотландиядан толықтай шегінуіне және мемлекетке 40 жылға жуық гүлдену кезеңіне әкелді. Ларгстағы тактикалық шешім 1266 жылғы Перт шарты бойынша Шотландияның Гебрид аралдары мен Мэн аралын сатып алуымен аяқталған стратегиялық жеңіске әкелді. Бұл шайқас Ларгста 20 ғасырдың басында орнатылған ескерткішпен және 1980 жылдан бері жыл сайын өткізілетін мерекелік шаралармен еске алынады.

Контекст

Викингтердің шабуылдары 8 ғасырдың соңынан бері Британ аралдарында тіркелген, ал Шотландияның батыс жағалауында скандинавиялық қоныстану 9 ғасырдың басында басталуы мүмкін. Норвегия корольдерінің осы аймаққа қатысты талаптары 12 ғасырдың басына дейін созылады, осы кезде Норвегия королі Магнус Олафссон (1103 жылы қайтыс болған) Гебрид аралдары мен Мэн аралында (Манн) орнықты. Магнустың өлімімен Норвегияның тікелей билігі аяқталды, содан кейін Гебрид аралдары мен Манн, норвегтерде "Оңтүстік аралдар" деп белгілі болған, бір жарым ғасырдан астам уақыт бойы жергілікті әулеттердің бақылауында болды. 13 ғасырдың бірінші жартысы Шотландия және Норвегия корольдері үшін консолидация кезеңі болды. Норвегиялықтар, Хакон басшылығымен, 1161 жылдан 1208 жылға дейінгі ішкі тартыстарды жеңіп, 13 ғасырдың ортасында Фарер аралдары, Гренландия қоныстары және Исландияның бағынуын қамтамасыз етті. Шотландия королі Александр II (1249 жылы қайтыс болған) патшалық билігін солтүстік таулы аймақтарға, Аргиллге және Галлоуэйге дейін кеңейтті. Король сондай-ақ батыс жағалауын Шотландия құрамына қосуды қалады. 1230 жылы шотландтардың аралдарға жасаған шабуылдары мен араласуы Норвегия королін аймақты бейбіттендіруге мәжбүр етті. 1249 жылы Александр II Хаконнан аралдарды сатып алуға тырысқаннан кейін, Аргиллге және Гебрид аралдарына терең шабуыл жасады. Шотландтар үшін өкініштісі, олардың королі жеңіске жеткізілгенге дейін күрт қайтыс болды. Оның ұлы және мұрагері Александр III (1286 жылы қайтыс болған) сол кезде жас болғандықтан, Шотландия патшалығы ұзақ және қиын-қыстау кезеңді бастан өткерді. Осының салдарынан король тек 1260 жылдары батысқа қарап, әкесі қол жеткізген істі аяқтауға тырысты. Исландия жылнамаларында Норвегиядан шыққан ең ірі әскер ретінде сипатталған флот 1263 жылдың жазында аралдарға жетті.

Іс-шаралар

Норвегиялықтардың негізгі дереккөзі – Хаконар Хаконарсон сағасы, Норвегия королі Хакон Хаконарсонның (1263 ж. қайтыс болған) өміріне қатысты замандас жазба, исланд тарихшысы Стурла Тордарсон (1284 ж. қайтыс болған) құрастырған. Саға оқиғаларды тек норвегиялық көзқараспен баяндаса да, шайқасқа қатысты айғақтары куәгерлердің сөздерінен алынған сияқты көрінеді және бұл шотланд-норвегиялық қақтығыс туралы ең толық мәліметтерді қамтиды, себебі көптеген замандас шотланд мұрағаттары тарихтан жоғалып кеткен. 30 қыркүйек күні Кумбра аралдарының жанында Хаконның флоты қатты дауылға тап болды. Түнде бір сауда кемесі ілмегін тартып, жағаға тірелді. Ертесіне таңда ол және тағы төрт кеме толқынмен судан шығарылды, бірақ ағыс оларды Шотландия құрлығына қарай итерді, онда олар қайтадан жағаға тірелді. Жағаға тірелген кемелердің экипажына садақпен қаруланған шотланд әскерінің шағын тобы шабуыл жасады. Норвегиялықтардың біраз шығынға ұшырауынан кейін Хакон жағаға күштер жіберді, ал шотландтар аймақтан қашып кетті. Хаконның күштері түнде жағада қалды, ал Норвегия королі ертесіне таңда құтқару жұмыстарын бақылау үшін жағаға келді. Сағаға сәйкес, 2 қазан күні шотланд әскерінің негізгі күштері, ауыр қаруланған атты және жаяу әскер келді. Сағада атты әскердің саны шамамен 500 деп көрсетілген және олардың жылқылары поштамен қорғалған еді. Көптеген атты рыцарьлардың немесе сержанттардың болуы заманауи төлемдер туралы жазбаларда расталған. Мысалы, Ментейт графы Уолтер Стюарт Айр қалысында үш апта бойы 120 сержантты – рыцарьларды, атты әскерлерді, садақшыларды немесе басқа да жаяу әскерлерді ұстауға міндетті болды. Айрда жиналған рыцарьлардың саны туралы мәліметтер болмаса да, жалақы туралы жазбалар олардың саны "бір-екі емес" екенін көрсетеді. Шотланд әскері сонымен қатар сүмбілеушілерді де қамтыды. Мелроуздың латын жылнамасы шотланд жаяу әскерін "жергілікті жердің аяқпен жүретін жауынгерлері" (pedisequi patrie) деп сипаттаған. Егер бұл сипаттама айналасындағы ауыл тұрғындарына қатысты болса, шотланд жаяу әскері тек Strathgryffe, Cunninghame және Kyle аймақтарынан алынған "жалпы әскерден" құралған болар еді. Бұл әскерлерді Айр шерифі, Ланарк шерифі және жергілікті билеушілер жинаған. Ларгс шайқасы кезінде шотланд королінің қолында "жалпы әскер" (өз короліне қызмет етуге міндетті қарапайым адамдар), феодалдық әскер (жерлері үшін әскери қызмет етуге міндетті билеушілер) және жалдамалы әскер болды. Дәлелдер шотланд әскерінің негізгі күштері шығыстан немесе солтүстіктен емес, оңтүстіктен келгенін көрсетеді. Мысалы, Александр III қыркүйек айында Айрда оңтүстікке қарай болды, ал Шотландияның стюарды Александр Дундональдтың (1282 ж. қайтыс болған) билік орталығы, шайқаста шотланд күштеріне басшылық еткен деп есептеледі, солтүстікке қарай орналасқан. Сонымен қатар, шайқас кезінде Айр шерифі стюардтың отбасының мүшесі болғанға ұқсайды. Егер шотландтар шынымен де оңтүстіктен келген болса, онда олар оңтүстікке қарай жиналған орынға жиналған болар еді, мүмкін Айрдың жанында. Бұл екі жасақ Хаконның қолындағы барлық күштердің бір бөлігі ғана болды. Сағада екі тарапқа да берілген сандар шамадан тыс болуы мүмкін. Шындығында, әр тарапта жүздеген немесе бірнеше жүз адам болған, ал рыцарьлардың саны сағадағы 500-ден гөрі 50-ге жақын болған. Хакон Норвегияда жинаған әскерлері оның патшалығының лийдангының бір бөлігін құрады, бұл әскери қызмет үшін аудандар адамдарды, кемелерді және азық-түлікті ұсынған теңгерімдік жүйе. Шотландтар норвегиялықтарға қарай жылжуда, саға Огмундтың төбеден әскерін кері тартқанын көрсетеді, төмендегі жағалаудағы әріптестерінен оқшауланбау үшін. Егер шотландтар шынымен де солтүстікке қарай аттанса, олардың алға жылжуы норвегиялықтардың төбедегі және жағалаудағы әскерлері арасында бұзушылық тудыру қаупін тудырар еді. Шотландтық авангард Огмундтың әскерімен байланысқа түскеннен кейін, оның реттелген кері шегінуі бұзылып, хаостық шайқасқа ұласты. Жағалауда Хакон өз әскерлерінің кеңесіне құлақ асып, кемелеріне қашып кетті. Жағалаудағы әскер үшін Огмундтың әскерінің оларға қарай тез түсуі толыққанды кері шегіну сияқты көрінді; олар бұрылып, қашып кетті. Норвегия әскері жеңілді, ал кемелеріне қайтуға асыққанда көп шығынға ұшырады. Норвегиялықтар мен шотландтар шайқасқан үйіндінің орны ешқандай ескерткішпен белгіленбеген. Тұрғын үйлермен қоршалған үйіндінің үстінде 19 ғасырдың "Үш қарындас" деп аталатын ескерткіші орналасқан, астроном Томас Брисбен салған болуы мүмкін. Соңғы жылдары шайқас орны Шотландия шайқастарының тізіміне енгізу үшін Historic Scotland және Battlefield Archaeology орталығы зерттеген 50 шайқас орынының бірі болды. 2009 жылы құрылған тізім Шотландияның тарихи орта туралы саясатына сәйкес ең маңызды шайқас орындарын қорғауға, сақтауға және насияттауға бағытталған. Ларгс шайқасы орны зерттелген 11 орынның бірі болды, бірақ тізімге енгізу критерийлеріне сай келмеді. 1981 жылдан бері әр күзде Ларгс ауылы шайқасты тойлау және туризмді ынталандыру мақсатымен құрылған Ларгс Викинг фестивалін өткізеді. The Pencil орнында өткізілетін шайқастың қайта жандандырылуы фестивальдің бөлігі болып табылады. Шайқасқа арналған Джон Галттың (1839 ж. қайтыс болған) "Ларгс шайқасы: Готикалық поэмасы" (1804 ж. шамасында жазылған) арналған. Галттың ең жақсы әдеби туындыларының бірі емес, бұл поэма Джеймс Джонстоунның (1798 ж. қайтыс болған) "Хаконың Шотландияға жасаған жорығының норвегиялық есебі" (1782 ж. жарияланған) негізінде жазылған. Шайқас Уильям Холдың (1917 ж. қайтыс болған) үлкен муралдарының бірінде де бейнеленген, оны Шотландия Ұлттық портрет галереясының вестибюлінде көруге болады.

Негізгі

Since no English text was provided, and the reference translation is empty, I cannot provide a translation. Please provide the English text you want translated.

Екіншілік

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .