Торняк: Босния және Хорватияның ежелгі мал күзетші тұқымы
Tornjak
Торняк – Босния және Хорватияның ежелгі көшпелі ит тұқылы. Тау шаруаларының қорғаушысы, генетикалық тұрақтылығымен ерекше. Тарихы 1374 жылға дейін жетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Торняк – Босния және Герцеговина мен Хорватияға тән мал күзетуші иттер тұқымы. Атауы жергілікті «тор» сөзінен шыққан, ол қой қорасын білдіреді. Тұқымның негізін генетикалық тұрғыдан біртекті, аймақтың таулары мен жайлауларында шашырап жатқан, жергілікті шопан иттері құрайды. Олар молоссер типіндегі тау иттеріне жатады. Торняк туралы сипаттамалар Хорватияның Джаково епископы Петр Хорваттың 1374 жылға жататын жазбаларында және 1752 жылы Джаково епархиясының каноны Петр Лукичтің жазбаларында кездеседі. Бүгінгі күнге дейін бұл иттер Синь қаласының маңында және Камешница тауында Тораши (Тораши) деп, ал Динара тауларының шопандары оларды Динарчи деп атайды. Бұл құжаттардағы Торняк сипаттамалары қазіргі сипаттамаларға ұқсас, тек тұқымның атауы ғана ерекшеленеді – Босански Овчар, яғни босниялық шопан иті. Оны хорват тау итін білдіретін Hrvatski pas planinac деп те атаған. Бұл құжаттардағы иттердің мінез-құлқы ұқсас сипатталған: иелерінің тілегімен сақтап, күзетіп, барлық нәрсені бақылайтын, бірақ өте ақылды және артық агрессиясыз болу үшін селекцияланған қорғаныш күзетуші ит. Сондай-ақ, олар өздерінің территориясынан тыс жерлерде кездесетін жат адамдарға да мейірімді болады. Торняк тұқымына ұқсас иттер Динаридтер (Динарид Альпі) аймағында, әсіресе Влашич (Травник қаласына жақын, Босния және Герцеговина) аймағында Рим дәуірінен бері бар болған деп саналады. Римдіктер оларды соғысқа, күзетші ретінде және аренада күресуге пайдаланған. Торняк өте көне тұқым болғанымен, көшпелі қой шаруашылығының тоқтауымен бірте-бірте азайып кетті. 1970 жылдардың басында жергілікті кинологтар тобы тұқым туралы ескі жазбаларға сәйкес келетін қалған иттерді жинауға кірісті. Торняктар алғаш рет 2013 жылы Ұлыбританияға әкелінді, Ұлыбритания Кеннел клубының мойындауына жұмыс істеу мақсатымен.
The Tornjak is a breed of livestock guardian dog native to Bosnia and Herzegovina and Croatia. The name comes from the local word for a sheep pen, "tor". The foundation stock is made up of genetically homogeneous landrace shepherding dogs dispersed in the mountains and valleys of the region. They are molosser type mountain dogs, Descriptions of the Tornjak were found in the writings of Peter Horvat, bishop of Đakovo, Croatia, which date back to the year 1374, and in the writings of Peter Lukić, Canon of the Đakovo diocese, in 1752. To this day, these dogs are called Toraši (Torashi) in the surroundings of the city of Sinj and on the Kamešnica mountain, whereas the shepherds of the Dinara mountains call them Dinarci. Descriptions of Tornjaks from these documents are similar to modern descriptions, except for the name of the breed, which was Bosanski Ovčar, meaning Bosnian Shepherd Dog. It was also called the Hrvatski pas planinac, meaning Croatian mountain dog. The dogs in these documents were described in a similar manner: a protective guarding dog that keeps and watches all that their owners ask them, but is highly intelligent and selectively bred to be without excessive aggression. They are also said to be pleasant toward strangers that they meet outside of their domain. It is considered that dogs of the Tornjak's type have existed in and around the area of Dinarides (Dinaric Alps), especially in the region around Vlašić (close to the city of Travnik, Bosnia and Herzegovina) as a central area of the region, since the Roman times. The Romans used their dogs for war, as guardians, and for fighting in the arena. Although the Tornjak is a very old breed, it gradually declined with the end of nomadic sheep herding. In the early 1970s, a group of local cynologists began to collect the remaining dogs which best corresponded to the old writings about the breed. Tornjaks were first imported to the UK in 2013 with intentions of working towards UK Kennel Club Recognition.
Іс-шаралар
Tornjak-тың дене шынықтыру деңгейі көбінесе жоғары талаптар қоймайды, әсіресе алғашқы 9–12 айда (соңғы қарқынды өсу кезеңінде). Олар ұзақ серуендеуді, әсіресе қайыссыз, және басқа иттермен ойнауды жақсы көреді. Иесі асықса, 20 минуттық серуен де олар үшін жеткілікті. Tornjak-тар жылдам үйренеді және ұмытпайды, міндеттерді қуана орындайды, сондықтан оларды оқыту оңай. Мықты және дені сау, бұл иттер қарлы қыс түндерінде жерге жатып, қалың жүнінің арқасында көбінесе қармен жабылып қалады, бірақ салқындамайды. Олар негізінен мал өріп, күзету үшін қолданылады.
A Tornjak's exercise levels are usually not demanding, especially in the first 9–12 months (during the last intensive growth period). They prefer long walks without a leash and a lot of playing with other dogs. They will also be just as satisfied with only a 20 minute walk if their owner is in a hurry. Tornjaks learn quickly and do not forget easily; they happily perform tasks and are therefore easy to train. Strong and hardy, these dogs lie on the ground during the snowy winter nights and often get covered with snow without freezing due to their thick coats. They are primarily used for herding and protection of livestock.
Қамқорлық
Торняк пәтерде өмір сүруге қолайлы емес. Оларға көп кеңістік қажет, сондықтан үлкен ауласы бар үй жақсырақ. Тығыз жүні оны жақсы қорғайтындықтан, тиісті баспанасы болса, сыртта өмір сүруге де үйрене алады. Бұл тұқым үйдің төңірегінде еркін қозғалып, физикалық қажеттіліктерін өтеуге мүмкіндік беретін отбасы үшін ең жақсы таңдау. Алғашқы алты айда баспалдақпен көтерілу мен түсу тізе буындарын зақымдауы немесе жамбас дисплазиясына алып келуі мүмкін. Торняктарды ерте әлеуметтендіру қажет. 9 айға дейінгі кезеңдегі тәжірибелер олардың өмір бойына маңызды әсер етеді. Кейіннен қорқу реакцияларын болдырмау үшін, оларды мүмкіндігінше ертерек қорқытатын жағдайлармен таныстыру керек. Егер Торняк күшік кезінде үлкен көліктер мен автобустардың шуына үйренбесе, ересекте олар қорқыныш реакциясын тудыруы мүмкін. Осы жаста барлық Торняк күшіктерінің мүмкіндігінше көп бейтаныс адамдармен, сондай-ақ басқа жануарлармен, әсіресе итке және үй жануарларына үйренуі керек, осылайша ересекте жақсы және тұрақты әлеуметтік мінез-құлықты дамытады.
The Tornjak is not suited for apartment life. They need lots of space and will do best with at least a large yard. Because its thick coat protects it so well, it can cope well with living outdoors provided it has proper shelter. This breed is best suited to a family with space surrounding the home where it can attend to its own exercise needs. Climbing up and down stairs the first six months can ruin hock joints or lead to hip dysplasia. Tornjaks need early socialization. Early experiences (before 9 months of age) have a very significant effect throughout the dog's life. They need to be confronted with potentially frightening stimuli as early as possible to avoid later fear reactions. Traffic noise, big trucks, and buses will provoke fear reactions in adulthood if the Tornjak has not previously faced these situations as a puppy. At this early age, all Tornjak puppies have to meet as many unknown people as possible, and also other animals, dogs, and pets especially, to develop good and stable social behavior as an adult.