Кіріспе

Қытай әдебиеттанушысы және жазушысы Цян Чжуншу (21 қараша 1910 жыл - 19 желтоқсан 1998 жыл), сондай-ақ Ч'йен Чжуншу немесе Дзйен Цзунсу деп транскрипцияланған, 20 ғасырдағы белгілі қытай әдебиеттанушысы және жазушысы, өткірлігімен және білімімен танымал. Ол ең көп танылғаны – "Қоршалған бекініс" атты сатирикалық романымен. Оның ғылыми еңбектерінде ағылшын, неміс, француз, итальян, испан және латын тілдеріндегі, сондай-ақ қытай және батыс тілдеріндегі көптеген цитаталар кездеседі. Ол өмірінің соңында қытай классикасын цифрландыруға да маңызды үлес қосты. Цян әдебиет үшін эстетикалық сезімнің мотивациялық, эмпатиялық және рационалдық сипаттарын терең зерттеп, оларға маңызды теориялық мағына берді. Ол сезімнің туындауына поэзия себеп болатынын, себебі поэзия адамның сезімін жеткізе алады деп санайды. Адамдар сезімдерін жансыз нәрселерге көшіргенде, олар осы нәрселерге жаңа өмір сыйлайды, осылайша сезімді білдірудің жолдарын табады. Сонымен қатар, Цян адамдар өз сезімдерін толығымен еркін білдіре алмайтынын, керісінше, оларды белгілі бір деңгейде рационалды түрде бақылауы керек екенін айтты, осылайша сезімді толыққанды бағалауға қол жеткізеді. Атаулары: Традициялық қытай тілінде: 錢鍾書, Жеңілдетілген қытай тілінде: 钱锺书, Пиньинь: Qián Zhōngshū, Уэйд-Джайлс: Ch'ien Chung shu, Әдеби есімдері (Zi): Zheliang (哲良) және Mocun (默存), Лақап аты (Hao): Huaiju (槐聚).

Өмір

Цянның ерте өмірі туралы білетіндердің көпшілігі оның әйелі Ян Цзянның жазған эссесіне сүйенеді. Уси қаласында туған Цян Чжуншу, консервативті конфуцийшіл ғалым, жер иесі және Циньхуа, Сент-Джон университетінде және Ұлттық орталық университетінде (Нанкин) қытай тілі профессоры болған Цян Цзибоның (Т: 錢基博, С: 钱基博) ұлы еді. Отбасылық дәстүр бойынша, Цян Чжуншу ұлы жоқ үлкен ағасының қамқорлығында өсті. Бастапқыда Цянның аты Янсянь (仰先; "ежелгілерді құрметтеу"), әдептілігі бойынша аты Зэлян (哲良; "ақылды және тура") болған. Бірақ, бір жасқа толғанда, Қытайдың көптеген аймақтарында қолданылатын "чжуачжоу" дәстүріне сәйкес, оның алдына бірнеше зат қойылды, одан ол бір нәрсені "ұстауға" тиіс болды; ол кітапты ұстады. Сондықтан оның ағасы оны Чжуншу деп атады, яғни "кітапты жақсы көретін", ал Янсянь оның жақын аты болды. Цян бала кезінде өте сөйлеуге жақын болды. Кейін әкесі оның атын Моцун (默存; "үнсіздікті сақтау") деп өзгертті, оның аз сөйлейтінін үміттене отырып. Цянның аты да, әдептілігі де оның болашақ өмірін болжады. Әдебиет туралы достарымен сөйлескенде ол көп сөйлейтін болса, саясат және қоғамдық істерде көбінесе үнсіз болды. Шын мәнінде, Цян кітапты өте жақсы көретін. Кішкентай кезінде ағасы оны күндіз шайханаларға алып баратын. Сол жерде Цянға фольклор мен тарихи оқиғалар туралы ертегілерді оқуға мүмкіндік берілді, ол үйге келген соң туыстарына қайталайтын. 6 жасында Цян Цинши бастауыш мектебіне барып, ауруынан кейін жарты жылдан да аз уақыт үйде болды. 7 жасында Цян туысының отбасындағы жеке мектепте оқыды. Бір жылдан кейін мектепті тастап, ағасынан сабақ алды. 11 жасында Цян Донглин бастауыш мектебінің бірінші сыныпқа түсті, сондай-ақ осы жылы ағасы қайтыс болды. Ол жесір қалған тәтесімен бірге тұруын жалғастырды, бірақ отбасының жағдайы нашарлағандықтан, олардың тұрмысы күрт нашарлады. Әкесінің қатаң тәлім-тәрбиесімен Цян классикалық қытай тілін меңгерді. 14 жасында Цян үйден шығып, Сучжоудағы ағылшын тіліндегі миссионерлік мектепке, Таоу орта мектебіне оқуға түсті. Әкесінің сөзін тыңдағаннан кейін, ол жақсы оқып, жазу деңгейін жақсартты. Оның сирек достарының бірі - жас синолог және салыстырушы Ахиллес Фанг еді. Цян сабақтарды жиі тастап кетуші еді, бірақ ол Цинхуаның үлкен кітапханасында осы кемшілікті өтеді, ол кітапхананы "толық оқып шыққанмын" деп мақтанатын. 1932 жылы ол Ян Цзянмен танысты, ол сәтті драматург және аудармашы болды. Ян Цзян: "Чжуншудың "ақылсыздығы" кітаптарда сақталып тұра алмады, ол тек қана іштен шығуға тиіс болды" деп жазды. 1933 жылы Цинхуа университетін бітіргеннен кейін екі жыл өткен соң, Цян Шанхайдағы Квангхуа университетінде сабақ берді және "The China Critic" сияқты ағылшын тіліндегі басылымдарға үлес қосты. 1935 жылы Цян шетелде білім алу үшін Боксерлік өтемақы стипендиясын алды. Әйелін ертіп, Ұлыбританиядағы Оксфорд университетіне барды. Оксфордтың Эксетер колледжінде екі жыл оқығаннан кейін, ол Baccalaureus Litterarum (әдебиет бакалавры) дәрежесін алды. 1937 жылы Англияда қызы Цян Юань (Т: 錢瑗, С: 钱瑗) туғаннан кейін көп ұзамай ол Франциядағы Париж университетінде тағы бір жыл оқыды. 1938 жылы ол Қытайға оралып, Цинхуа университетінің профессоры болып тағайындалды. Соғысқа байланысты университет Юньнань провинциясындағы Куньминге көшіріліп, Оңтүстік-Батыс Біріккен университетінің құрамына енді. 1939 жылы Цян Шанхайға туыстарын көруге оралғаннан кейін, ол ауру әкесіне көмектесу үшін тікелей Хунаньға барып, уақытша Оңтүстік-Батыс Біріккен университетімен байланысын үзді. 1941 жылы Перл-Харборға жасалған шабуыл кезінде Цян уақытша Шанхайда тұтқындалды. Цян ғылыми-зерттеу жұмысына қайта оралды, бірақ қоғамдық іс-шаралардан қашып кетті. Өмірінің соңғы жылдарын оқу бөлмесінде өткізді. Ол бұқаралық ақпарат құралдары мен саяси қайраткерлерден саналы түрде қашықтық сақтады. Оқырмандар оқшауланған ғалымға жиі келіп тұратын, ал бір анекдот бойынша, британдық бір құрметті адам Кианға: "Егер адам жұмыртқа салатын тауықты жақсы көретін болса, оны білудің қажеті бар ма?" - деп сұрады. 1994 жылы ауруханаға түскен Цянның қызы 1995 жылы ауырып қалды. 1997 жылдың 4 наурызында Цянның қызы қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды. 1998 жылдың 19 желтоқсанында Цян Бейжіңде қайтыс болды.

Шығармалары

1941-1945 жылдары Шанхайда тұрды, ол кезде Жапон оккупациясы астында болды. Оның көптеген шығармалары осы аласапыран кезеңде жазылған немесе жарық көрген. "Өмір шебінде жазылғандар" (Традиционды: 寫在人生邊上, Жеңілдетілген: 写在人生边上) атты қысқа очерктер жинағы 1941 жылы басылды. "Адам, жануар, әулие" (Т: 人‧獸‧鬼, С: 人‧兽‧鬼) атты әңгімелер жинағы, көбінесе сатиралық, 1946 жылы жарық көрді. Оның ең танымал туындысы "Қоршалған қала" (T: 圍城, S: 围城) 1947 жылы жарық көрді, бірақ 1980-жылдары ғана кеңінен танылды. "Поэзия өнері туралы әңгімелер" (Т: 談藝錄, С: 谈艺录) 1948 жылы жарық көрді, классикалық қытай тілінде жазылған. Мао Цзэдунның таңдамалы еңбектерін ағылшын тіліне аударудан басқа, Цян әдебиет зерттеу институтында жұмыс істеген кезде Сун әулеті поэзиясының антологиясын жасауға тағайындалды. "Сун әулеті поэзиясының таңдамалы және түсіндірмелі жинағы" (Т: 宋詩選注, С: 宋诗选注) 1958 жылы жарық көрді. Цян төрағаның сөздерін келтіргеніне және таптық күресті көрсететін көптеген өлеңдерді таңдағанына қарамастан, бұл еңбек марксистік емес деп сынға ұшырады. Дегенмен, шетелдік сыншылар, әсіресе кіріспесі мен түсіндірмелері үшін оны жоғары бағалады. 1988 жылы жазылған антологияға жаңа алғысөз жасай келе, Цян бұл еңбек жеке талғамы мен сол кездегі академиялық атмосфера арасындағы ұятты келісім екенін айтты. "Жеті бөліктен құралған жинақ" (Т: 七綴集, С: 七缀集) – жылдар бойы халықтық қытай тілінде жазылған (және қайта қарастырылған) әдеби сынның жеті бөлігінен тұратын жинақ, 1984 жылы жарық көрді және Дункан Кэмпбелл оны "Patchwork: Seven Essays on Art and Literature" деп аударды. Бұл жинаққа "Лин Шудың аудармасы" (Т: 林紓的翻譯, С: 林纾的翻译) атты белгілі очерк кіреді. Цянның ең маңызды еңбегі – бес томдық "Гуан Чжуй Бянь" (Т: 管錐編, С: 管锥编), сөзбе-сөз "Трубка тігізігішінің жинағы", ағылшын тіліне "Шектелген көріністер" деп аударылған. 1980-жылдары басталған және 1990-жылдардың ортасында қазіргі түрінде жарық көрген бұл жинақ – поэтика, семиотика, әдебиет тарихы және осымен байланысты тақырыптар бойынша классикалық қытай тілінде жазылған жазбалар мен қысқа очерктердің кең жинағы. Цянның классикалық және қазіргі заманғы қытай, ежелгі грек (аудармаларда), латын, ағылшын, неміс, француз, итальян және испан тілдерінің мәдени дәстүрлерін меңгеруі оған көп тілді және мәдени сілтемелерден тұратын биік құрылымды құруға мүмкіндік берді. Ол бұл еңбекке негіз ретінде И Цзин, Поэзия классигі, Чу жырлары, Цзоның түсіндірмесі, Ұлы тарихшының жазбалары, Тао Те Цзин, Лиецзы, Цзяоши Йилин, Тайпин дәуірінің кеңінен жазбалары және Тан династиясына дейінгі толық проза (Т: 全上古三代秦漢三國六朝文, С: 全上古三代汉三国六朝文) сияқты қытай классикалық мәтіндерін алды. Батыс идеялар тарихымен жақсы таныс болған Цян, қытай классикалық мәтіндерін батыс еңбектерімен салыстырып, олардың ұқсастығын немесе көбінесе сыртқы ұқсастығы мен маңызды айырмашылықтарын көрсете отырып, жаңа жарық сырға салды. Цян Чжуншу – батыс әлеміндегі ең танымал қытай авторларының бірі. "Қоршалған қала" ағылшын, француз, неміс, орыс, жапон және испан тілдеріне аударылған. Ол қазіргі заманғы қытай әдебиеті тарихында ұзақ уақыт бойы жасырын және зерттелмеген модернизмнің баламалы бағытын білдіреді. "Адамдар, жануарлар және әулиелер" ағылшын, француз және итальян тілдеріне аударылды. 20 ғасырдағы қытай тілінде жазудың ұлы шеберлерінің бірі болған Цян, сонымен қатар классикалық қытай тілінде маңызды еңбектер жасаған соңғы авторлардың бірі болды. Кейбіреулер оның "Гуан Чжуй Бянь" (Шектелген көріністер) еңбегін классикалық қытай тілінде жазуын классикалық қытай тілінің қазіргі заманғы және батыс идеяларымен үйлеспейтіндігі туралы мәлімдемеге қарсылық ретінде қарастырады. Рональд Иган бұл еңбекте Мәдени революцияға қатысты жағымсыз пікірлер бар деп санайды.

Өлгеннен кейін жарық көрген еңбектері

Цян Чжуншудың шығармаларының 13 томдық басылымы 2001 жылы Joint Publishing баспасында шықты, бұл қымбат қағаздан жасалған, қалың қаптамалы, делюкс нұсқасы. Баспасөз өкілі бұл басылымның көптеген сарапшылармен тексерілгенін мәлімдеді. Шығарманың ең құнды бөліктерінің бірі, Цянның жазу шеберлігін көрсететін, юмор мен иронияны үйлестіретін, «Өмірдің шегіндегі жазбалар» (Т: 寫在人生邊上的邊上, С: 写在人生边上的边上) атты туындысы, бұрын мерзімді басылымдарда, журналдарда және басқа кітаптарда шашырап кеткен Цянның жазбаларының жинағы. Алайда, ондағы жазбалар көзге көрінетін тәртіпке сай орналаспаған. Цянның өлімінен кейін жарық көрген басқа да еңбектері қатал сынға ұшырады. «Сунши Цзишиге қосымшалар мен түзетулер» кітабын жазу жұмысы 1982 жылы ресми түрде басталды. Келесі он жыл бойы Цян Сунши Цзишиге толықтырулар мен түзетулер енгізуге көп күш жұмсады. 2003 жылы жарық көрген «Сунши Цзишиге қосымшалар мен түзетулер» (Т: 宋詩紀事補正, С: 宋诗纪事补正) 10 томдық жинағы сапасыз басылым ретінде сынға түсті. 2003 жылы Ляонин халық баспасы Цян Чжуншудың «Сунши Цзишиге қосымшалар мен түзетулер» атты еңбегін басып шығарды. 2005 жылы басқа баспагердің күшімен Цянның қолжазбасының факсимилесі (қытайша 宋詩紀事補訂(手稿影印本) жарық көрді. 2004 жылы Цянның жазбаларының кейбір бөліктерінің факсимильдері пайда болды, және олар да көзге түспейтін қателіктерге байланысты сынға ұшырады. 2005 жылы Цянның ағылшын тіліндегі шығармаларының жинағы жарық көрді. Ол редакциялық нашарлығы үшін тағы да сынға түсті. Коммерциялық баспа (Шангу иньшугуань) Ян Цзянмен жасалған келісім бойынша Цян Чжуншудың оқу жазбаларының фоторепродукцияларын жариялай бастады, олар қытай және шетел тілдерінде бірнеше ондаған томдық жинақты құрайды.

Сурет

Циань Чжуншу. Гонконг баптистік университетінің кітапханасындағы Қытай жазушыларының портрет галереясында Конг Кай Миннің салған портреті.