Чжао Юаньжэнь: Америкалық-қытай тіл білімі және педагогының өмірі мен еңбектері
Yuen Ren Chao
Юань Жэньчао (1892-1982) – америкалық-қытай тіл білімі маманы, грамматиканы зерттеген, «Gwoyeu Romatzyh» жүйесін жасаған ғалым. Қытай тілі, білім беру.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай-американдық тіл білімі маманы және педагог (1892–1982)
Chinese American linguist and educator (1892–1982)
Юэнь Рен Чао (3 қараша 1892 – 25 ақпан 1982), сондай-ақ Жао Юаньрен деп те белгілі, – қытай-американдық тіл білімі маманы, педагог, ғалым, ақын және композитор. Ол қытай тілінің фонетикасы мен грамматикасын қазіргі заманғы түрде зерттеуге үлкен үлес қосты. Чао Қытайда туып өскен, содан кейін АҚШ-тағы университеттерде білім алып, Корнелл және Гарвард университеттерін бітірген. Табиғи түрде көп тілді білуге және тіл білімі саласындағы қабілетімен ерекшеленген ол, «Мандарин Primer» атты оқулығын жазды, ол 20 ғасырда ең көп таралған мандарин қытай тілі оқулықтарының бірі болды. Ол Gwoyeu Romatzyh транскрипциялық жүйесін ойлап тапты, бұл жүйе пиньин және басқа транскрипциялық жүйелерден айырмашылығы, мандарин қытай тілінің дыбысталуын діңгек белгілері мен сандарсыз жазады.
Yuen Ren Chao (3 November 1892 – 25 February 1982), also known as Zhao Yuanren, was a Chinese American linguist, educator, scholar, poet, and composer, who contributed to the modern study of Chinese phonology and grammar. Chao was born and raised in China, then attended university in the United States, where he earned degrees from Cornell University and Harvard University. A naturally gifted polyglot and linguist, his Mandarin Primer was one of the most widely used Mandarin Chinese textbooks in the 20th century. He invented the Gwoyeu Romatzyh romanization scheme, which, unlike pinyin and other romanization systems, transcribes Mandarin Chinese pronunciation without diacritics or numbers to indicate tones.
Ерте өмір және білім
Чао 1892 жылы Тяньцзиньде дүниеге келген, бірақ оның отбасының түпкі мекені Чанчжоу, Цзянсу провинциясы болған. 1910 жылы Чао Боксерлік өтемақы стипендиясы бойынша Америка Құрама Штаттарына сапар шегіп, Корнелл университетінде математика мен физиканы оқыды. Ол Жаңа мәдениет қозғалысының көшбасшысы Ху Шидің өмір бойғы досы болды. Кейін ол философияға қызығушылық танытып, 1918 жылы Гарвард университетінен «Үзіліссіздік: Методологияны зерттеу» тақырыбындағы диссертациясымен философия ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Оқу орындасында оның қызығушылығы музыка мен тілдерге ауды. Ол неміс және француз тілдерін еркін меңгерген, жапон тілінде де біраз білген, ал көне грек және латын тілдерін оқу арқылы білген. 1920 жылы Бертран Расселл Қытайға келген кезде Чао оның аудармашысы болды. «Менің тіл білімім туралы автобиографиямда» Чао қытай диалектілерін көп күш жұмсамай, тез үйрене алатынын жазған. Чаоның табиғи қабілеті – әртүрлі диалектілердің дыбысталу айырмашылықтарын өте анық естуі, бұл қабілеті «көрнекті қабілетімен» танымал болды, оның арқасында ол диалектілердің дыбыстарын жоғары дәлдікпен жаза алды.
Chao was born in Tianjin in 1892, though his family's ancestral home was in Changzhou, Jiangsu. In 1910, Chao went to the United States with a Boxer Indemnity Scholarship to study mathematics and physics at Cornell University, where he was a classmate and lifelong friend of Hu Shih, the leader of the New Culture Movement. He then became interested in philosophy and in 1918 earned a PhD in philosophy from Harvard University with a dissertation entitled "Continuity: Study in Methodology". Already in college his interests had turned to music and languages. He spoke German and French fluently and some Japanese, and he had a reading knowledge of ancient Greek and Latin. He was Bertrand Russell's interpreter when Russell visited China in 1920. In My Linguistic Autobiography, Chao wrote of his ability to pick up a Chinese dialect quickly, without much effort. Chao possessed a natural gift for hearing fine distinctions in pronunciation that was said to be "legendary for its acuity", enabling him to record the sounds of various dialects with a high degree of accuracy.
Карьералық даму
1920 жылы Чао Қытайға оралып, Цинхуа университетінде математика пәнінен сабақ берді. Келесі жылы ол Гарвард университетінде оқыту үшін АҚШ-қа қайта оралды. 1925 жылы ол тағы да Қытайға оралып, Цинхуада сабақ берді, ал 1926 жылы Ву диалектілерін зерттеуді бастады. Цинхуада жұмыс істеген кезінде Чао Ван Гувей, Лян Цычао және Чэнь Инкемен бірге Қытайдың "Төрт Ұлы Ғалымдарының" бірі саналды. Ол 1928 жылдан бастап Academia Sinica Тарих және филология институты үшін Қытайдың барлық аймандарында тіл білімі саласындағы зерттеулер жүргізе бастады. Осы кезеңде ол өзінің құрбысы, сол буынның танымал тіл білімі маманы Луо Чанпеймен бірлесіп, Бернхард Карлгреннің «Қытай фонетикасы туралы зерттеулер» (Études sur la Phonologie Chinoise, 1940) еңбегін қытай тіліне аударды. 1938 жылы ол АҚШ-қа көшіп, содан әрі онда тұрды. 1945 жылы ол Америка Лингвистикалық қоғамының президенті болды, ал 1966 жылы қоғамның «Тіл» журналының ерекше саны оған арналды. 1954 жылы ол АҚШ азаматы атанды. 1950 жылдары ол Жалпы жүйелерді зерттеу қоғамының алғашқы мүшелерінің қатарында болды. 1947 жылдан 1960 жылға дейін ол Берклидегі Калифорния университетінде сабақ берді, онда 1952 жылы Шығыс тілдерінің профессоры болды.
In 1920, Chao returned to China and taught mathematics at Tsinghua University. The next year, he returned to the United States to teach at Harvard University. In 1925, he again returned to China, teaching at Tsinghua, and in 1926 began a survey of the Wu dialects. While at Tsinghua, Chao was considered one of the 'Four Great Teachers / Masters' of China, alongside Wang Guowei, Liang Qichao, and Chen Yinke. He began to conduct linguistic fieldwork throughout China for the Institute of History and Philology of Academia Sinica from 1928 onwards. During this period of time, he collaborated with Luo Changpei, another leading Chinese linguist of his generation, to translate Bernhard Karlgren's Études sur la Phonologie Chinoise (published in 1940) into Chinese. In 1938, he left for the US and resided there afterwards. In 1945, he served as president of the Linguistic Society of America, and in 1966 a special issue of the society's journal Language was dedicated to him. In 1954, he became an American citizen. In the 1950s he was among the first members of the Society for General Systems Research. From 1947 to 1960, he taught at the University of California at Berkeley, where in 1952, he became Agassiz Professor of Oriental Languages.
Жұмыс
1921 жылы Америка Құрама Штаттарында болған кезде Чао стандарттық қытай тілінде граммофондық жазбалар жазды, содан кейін олар ҰБТ-ның ұсынысы бойынша бүкіл ел бойынша таратылды. Ол қытай грамматикасы бойынша ең маңызды стандартты заманауи еңбектердің бірі – «Сөйлеу қытай грамматикасы» атты еңбектің авторы. Оны қытай тіліне 1979 жылы Лю Шусян, ал 1980 жылы Тинг Пан Хсин аударған. Бұл оның «Мандарин және кантондық тілдер» атты бұрынғы оқулықтарының грамматика бөлімдерін кеңейту еді. Ол қытай таңбаларын көп немесе бір таңбалы сөз ретінде қолдануға болатын, яғни байланысқан немесе еркін деп сипаттаған «Сөйленетін қытай тілінің қысқаша сөздігі» атты алғашқы сөздіктің авторларының бірі болды. Чао жалпы қытай фонетикалық жүйесін ойлап тапты, ол қытай тілінің барлық негізгі түрлерін бір мезгілде көрсетуге мүмкіндік берді. Бұл нақты романдық жүйе емес, екі баламалы жүйе: бірі қытай таңбаларын дыбыстық түрде сөздік ретінде қолданады, ал екіншісі – Gwoyeu Romatzyh-ке ұқсас дыбыстық мәндері мен тондық жазылуы бар әліпбилік романдық жүйе. 1928 жылдың 26 қыркүйегінде Гвоеу Роматжи Қытай Республикасымен ресми түрде қабылданды. Чаоның күнделігінде ГР тілінде жазылған тиісті жазбада («ГР 26 қыркүйекте ресми түрде жарияланды. Ұра!!!») делінген. Чао сондай-ақ Халықаралық фонетикалық әліпбиге Чао тондық әріптерін енгізді. Оның Льюис Кэрроллдің «Алисаның ғажайыптар еліндегі оқиғалары» атты аудармасы, онда ол түпнұсқадағы барлық сөз ойындарын сақтауға тырысты, «сөз өнерінің классикалық туындысы» деп есептеледі. Чао сондай-ақ «Тас үйдегі арыстан жейтін ақын» атты қытай мәтінін жазды, ол 92 таңбадан тұрады, олардың әрқайсысы қазіргі стандартты қытай тілінде p=shi дыбысымен, тек тонымен өзгешеленеді. Мәтін қытай таңбаларын қолданып жазғанда түсінікті болады, бірақ стандартты қытай тілінде дауыстап оқығанда түсініксіз, сондықтан романдық түрде жазғанда да қағаз бетінде түсініксіз. Бұл мысал қытай тілін романдыққа аударуға қарсы аргумент ретінде жиі қолданылады. Шын мәнінде, мәтін классикалық қытай тілін романдыққа аударуға қарсы аргумент болды: Чао шын мәнінде жазбаша қытай тілін романдыққа аударуды қолдады. Оның «Оны ойлаудан қалай тоқтатуға болады» атты шығармасы 1930 жылдары Қытайда танымал болды, оның мәтінін әріптесі лингвист Лю Баннон жазды. Чао Джаббервокиді қытай тіліне аударғанда Роб Гиффорд «Кэроллдің түпнұсқасында айналып, қимылдаған» деп сипаттаған тілді еліктеу үшін жаңа таңбаларды ойлап тапты.
While in the United States in 1921, Chao recorded Standard Chinese pronunciation gramophone records, which were then distributed nationally, as proposed by Commission on the Unification of Pronunciation. He is the author of one of the most important standard modern works on Chinese grammar, A Grammar of Spoken Chinese, which was translated into Chinese separately by Lü Shuxiang in 1979 and by Ting Pang hsin in 1980. It was an expansion of the grammar chapters in his earlier textbooks, Mandarin Primer and Cantonese Primer. He was co author of the Concise Dictionary of Spoken Chinese, which was the first dictionary to characterize Chinese characters as bound or free—usable only in polysyllables or permissible as a monosyllabic word, respectively. Chao invented the General Chinese phonetic system to represent the pronunciations of all major varieties of Chinese simultaneously. It is not specifically a romanization system, but two alternate systems: one uses Chinese characters phonetically as a syllabary, and the other is an alphabetic romanization system with similar sound values and tone spellings to Gwoyeu Romatzyh. On 26 September 1928, Gwoyeu Romatzyh was officially adopted by the Republic of China—led at the time by the Kuomintang (KMT). The corresponding entry in Chao's diary, written in GR, reads ("G. R. was officially announced on September 26. Hooray!!!") Chao also contributed Chao tone letters to the International Phonetic Alphabet. His translation of Lewis Carroll's Alice's Adventures in Wonderland, where he tried his best to preserve all the word plays of the original, is considered "a classical piece of verbal art." Chao also wrote The Lion Eating Poet in the Stone Den, a Chinese text consisting of 92 characters, each with the syllable p=shi in modern Standard Chinese, only varying by tone. When written out using Chinese characters the text can be understood, but it is incomprehensible when read out aloud in Standard Chinese, and therefore also incomprehensible on paper when written in romanized form. This example is often used as an argument against the romanization of Chinese. In fact, the text was an argument against the romanization of Classical Chinese: Chao was actually a proponent for the romanization of written vernacular Chinese. His composition How could I help thinking of her was a pop hit during the 1930s in China; its lyrics were penned by fellow linguist Liu Bannong. Chao translated Jabberwocky into Chinese by inventing characters to imitate what Rob Gifford describes as the "slithy toves that gyred and gimbled in the wabe of Carroll's original."
Отбасы және кейінгі өмір
1920 жылы дәрігер Ян Бувейге үйленді. Ян Бувей 1946 жылы қытай тілінде «Тамақ пісіру және жеу туралы» кітап жариялады, және кітап көптеген басылымдардан өтті. Олардың қызы Рулан ағылшын тілінде мәтін жазды, ал мырза Чао, ханым Чао жасаған рецепттерге, сондай-ақ Қытайдың әртүрлі аймақтарында рецепттер жинау тәжірибесіне негізделіп, мәтінді өңдеді. Үшеуі бірлесіп кітап үшін «пот стикер» және «қуыру» терминдерін ойлап тапты, бұл терминдер қазір кеңінен қолданылады, ал рецепттер осыған байланысты әдістерді танымал етті. Оның әйелінің «Желдетілген жұмыртқа» рецепті туралы баяндамасы (13-тарау) – американдық юморлық әдебиеттің классикасы болып саналады. Чао және оның әйелі Ян екеуі де жақсы юмор сезімімен белгілі болды, ол әсіресе нәзік әзілдер мен тілдік ойындарға құмарлығымен ерекшеленді: олар «Хаоспен өмір: қытай отбасының автобиографиясы» атты отбасы тарихын жариялады. Олардың үлкен қызы Рулан Чао Пян (1922–2013) Гарвард университетінде Шығыс Азия зерттеулері мен музыка профессоры болды. Олардың екінші қызы Нова Чао (1923–2020) Гарвардта білім алған химик, Орталық Оңтүстік университетінің профессоры және Қытай инженерлік академиясының мүшесі болды. Олардың үшінші қызы Ленси 1929 жылы дүниеге келді; ол балалар кітабының авторы және математик. Өмірінің соңында Чао 1981 жылы Дэн Сяопиннің шақыруымен Қытайға қайта оралды. Алдында, 1973 жылы премьер Чжоу Энлайдың шақыруымен ол әйелімен бірге 1940 жылдардан бері алғаш рет Қытайға оралды. 1981 жылдың наурыз айында әйелі қайтыс болғаннан кейін ол мамыр және маусым айларында Қытайға тағы да сапар жасады. Ол Массачусетс штатының Кембридж қаласында қайтыс болды.
In 1920, he married the physician Yang Buwei. Yang Buwei published How to Cook and Eat in Chinese in 1946, and the book went through many editions. Their daughter Rulan wrote the English text and Mr. Chao developmentally edited the text based on Mrs. Chao's developed recipes, as well as her experiences gathering recipes in various areas of China. Among the three of them, they coined the terms "pot sticker" and "stir fry" for the book, terms which are now widely accepted, and the recipes popularized various related techniques. His presentation of his wife's recipe for "Stirred Eggs" (Chapter 13) is a classic of American comic writing. Both Chao and his wife Yang were known for their good senses of humor, he particularly for his love of subtle jokes and language puns: they published a family history entitled, Life with Chaos: the autobiography of a Chinese family. Their first daughter Rulan Chao Pian (1922–2013) was Professor of East Asian Studies and Music at Harvard. Their second daughter Nova Chao (1923–2020) was a Harvard trained chemist, professor at Central South University and member of the Chinese Academy of Engineering. Their third daughter Lensey was born in 1929; she is a children's book author and mathematician. Late in his life, Chao was invited by Deng Xiaoping to return to China in 1981. Previously at the invitation of Premier Zhou Enlai, he and his wife returned to China in 1973 for the first time since the 1940s. After his wife died in March 1981 he visited China again between May and June. He died in Cambridge, Massachusetts.