Кіріспе
Квебек француз тілінің айтылуы мен сөздік қоры Еуропадағы француз тілінен, сондай-ақ Африка мен Азиядағы Францияның Екінші империясының колонияларындағы француз тілінен өзгеше. Америкадағы португал, испан және ағылшын тілдерінде де еуропалық диалекттерге қатысты ұқсас айырмашылықтар болған, бірақ француз тіліндегі айырмашылық 1763 жылғы Париж шартынан кейін Франциямен мәдени байланыстардың азаюымен күшейді. «Моэ» және «тоэ» сияқты айтылулар бүгінде жағымсыз деп есептелсе де (жуал), бұл Францияның көптеген провинцияларында Франция патшалары, аристократиясы және қарапайым халық қолданған ежелгі француз тілінің айтылуы болған. Француз революциясынан кейін Франциядағы стандартты айтылу Париж буржуазиясының айтылуына ауысты, бірақ Квебек қазіргі заманғы Оил тілдеріне тән кейбір айтылулар мен тіркестерді сақтап қалды. Жаңа Францияның отарлаушыларының көпшілігі осы француз тілдерінде сөйлеген. Осылайша, олар Парижбен ортақ халықтық тілде сөйледі, бірақ олардың Парижге беймәлім әдеттері, сөздері мен айтылулары болды, қазір бұл Квебектегі күнделікті тілдің бір бөлігін құрайды. Квебек француз тіліне Париж аймағынан (Иль-де-Франс) және Нормандиядан келген шағын буржуазиялық топтан шыққан «Король қыздары» сөйлеген француз тілі де әсер етті. Осылайша, XVIII ғасырдың париждік буржуазиялық француз тілі Француз революциясынан кейін Францияның ұлттық, стандартталған тіліне айналды, бірақ Канададағы Ескі Режим француз тілі өздігінен дамуын жалғастырды. Шындығында, Канадада сөйленетін француз тілі ідиоматикалық және фонетикалық жағынан бельгиялық француз тіліне жақын, олардың тәуелсіз дамуына және Квебекке бельгиялық иммигранттардың салыстырмалы түрде аз санына қарамастан (бірақ Бельгиядағы валлон тілінің тілге әсері Квебектегі Оил тілдерінің өкілдерінің болуымен салыстырылады). Сондай-ақ, Канададағы француз тілділер 1763 жылдан бері британдық әкімшіліктің басталғаннан бері ағылшын тілділермен қатар өмір сүріп келеді. Осылайша, Квебек француз тіліндегі ағылшын тілінен алынған сөздер ұзақ мерзімді және бірте-бірте, табиғи қарыз алу процесінің бөлігі болып табылады, бірақ еуропалық француз тіліндегі байланыссыз ағылшын тілінен алынған сөздердің көпшілігі жақында пайда болған және кейде модаға байланысты. Кейбір адамдар (мысалы, «Квебек тілінің сөздігі» авторы Леандр Бержерон) Квебек француз тілін «la langue québécoise» (Квебек тілі) деп атады; алайда, көптеген сөйлеушілер олар француз тілін білмейді деген ойға қарсылық білдіреді немесе тіпті намыстанады.
Quebec French is different in pronunciation and vocabulary to the French of Europe and that of France's Second Empire colonies in Africa and Asia. Similar divergences took place in the Portuguese, Spanish and English language of the Americas with respect to European dialects, but in the case of French the separation was increased by the reduction of cultural contacts with France after the 1763 Treaty of Paris in which France ceded Canada to Great Britain. Although pronunciations like moé and toé are today stigmatized (joual), they were the pronunciations of Early Modern French that were used by the kings of France, the aristocracy and the common people in many provinces of France. After the French Revolution, the standard pronunciation in France changed to that of the bourgeois class in Paris, but Quebec retained some pronunciations and expressions shared with modern Oïl languages such as Norman, Gallo, Picard, Poitevin and Saintongeais. Speakers of those languages of France predominated among the settlers of New France. Thus, they spoke a popular language that was largely shared with Paris, but they had their own habits, words and pronunciations that were not known in Paris which are now part of everyday language in Quebec. Quebec French was also influenced by the French spoken by the King's Daughters, who were of the petit bourgeois class from the Paris area (Île de France) as well as Normandy. Thus, the 18th century bourgeois Parisian French that eventually became the national, standardized language of France after the French Revolution, but the French of the Ancien Régime kept evolving on its own in Canada. Indeed, the French spoken in Canada is closer idiomatically and phonetically to Belgian French, despite their independent evolution and the relatively small number of Belgian immigrants to Quebec (although it is to be remembered that the influence of the Walloon language in Belgium has influenced the language in the same way as the presence of the Oïl speakers in Quebec). There is also the undeniable fact that Canadian French speakers have lived alongside and among English speakers ever since the beginning of British administration, in 1763. Thus, anglicisms in Quebec French tend to be longstanding and part of a gradual, natural process of borrowing, but the unrelated anglicisms in European French are nearly all much more recent and sometimes driven by fads and fashions. Some people (for instance, Léandre Bergeron, author of the Dictionnaire de la langue québécoise) have referred to Quebec French as la langue québécoise (the Québécois language); most speakers, however, would reject or even take offence to the idea that they do not speak French.
Жаңа Франция
Француз тілі 1608 жылы Сэмюэл де Шампленнің Квебек қаласын құруымен Солтүстік Америкада берік орнады. Дегенмен, отарлардың нағыз дамуы 1663 жылы Жаңа Францияның Егемендік Кеңесі құрылғаннан кейін басталды. 1627 мен 1663 жылдар аралығында бірнеше мың отарлаушы Жаңа Францияға, Акадияға немесе Канадаға қоныс аударды. Бұл көші-қонға ең көп үлес қосқан провинциялар Францияның солтүстік және батыс аймақтары болды. Көшіп келгендер Нормандия, Аун, Аквитания, Перше, Бретань, Париж және Иль-де-Франс, Пуату, Мэн, Сент-Онг және Анжудан келді, олардың көпшілігі француз тілі сол кезде сирек қолданылатын аймақтар еді (мақаланы қараңыз). Филипп Барбоның (1984) сөзіне қарағанда, алғашқы отарлаушылардың көпшілігі франкофондық емес, тек Париж аймағынан келген иммигранттар ғана француз тілінің қарапайым түрін сөйлеген; ал одан кейін болған диалектілік қақтығыс (choc des patois) Квебектің тілдік бірігуіне әкелді. Норман, Пикард, Аунис, Пуатевин, Сент-Онг және кельт тілі – бретон тілін білетіндердің көпшілігі француз тілін екінші тіл ретінде түсінген болуы мүмкін. Бірте-бірте француз тіліне тілдік ауысу орын алып, Франциядан келген этностардың тілдік бірігуіне ұласты. Анри Виттманның (1997) пікірінше (оның бұрынғы еңбектеріне сүйене отырып), отарлық француз тілінің түрлері арасындағы айқын ұқсастықтар отарлаушылар француз тілін 17 және 18 ғасырлардағы отарларға әкелгенге дейін тілдік бірлік пайда болғанын және диалектілік қақтығыстың себебін көрсетеді; ал койнэ құрайтын диалектілік қақтығыс Парижде және Францияның басқа да ірі қалалық орталықтарында болған болуы керек. Қалай болғанда да, заманауи деректерге сәйкес, 17 ғасырдың соңында канадалықтардың барлығы француз тілінде туа бітіп сөйлеген, тіпті Францияның ірі қалалық орталықтарынан тыс жерлерде де бұрын.
Британдық режим
1759 жылдың 13 қыркүйегінде Квебек қаласы, сол кезде Жаңа Францияның саяси астанасы, британдық әскер тарапынан басып алынды. Жаңа Франция бір жылдан кейін құлады. 1760 жылғы Монреаль капитуляциясының шарттарына сәйкес, француз әскері жаулап алынған аумақтан кетуге тиіс болды. Үстем элита (француз ақсүйектері мен жетекші саудагерлер) де кетіп қалды. Қарапайым халық, католик дін қызметкерлері, шағын саудагерлер және азаматтық басқарудың бір бөлігі, олардың көп бөлігі Канадада туған болатын, елде қалды. Қалғандары британдық поддандыларға айналды. Біраз уақыттан кейін британдық генерал Джеффри Амхерст, 1-ші барон Амхерст, 1763 жылға дейін сақталған әскери үкімет құрды. Әскери оккупация уақытша басқару құрылуына әкелді. Елдің болашағы әлі белгісіз болғандықтан, ешқандай саяси шаралар қабылданбады және бұрынғы жағдай сақталды. Халықтың ағылшын тілін түсінбеуіне байланысты, жарлықтар француз тілінде жариялануы шешілді. Осы мақсатта көптеген канадалықтар әділет әкімдігіне қатысуға рұқсат алды. 1763 жылы Париж шарты бойынша Канада Ұлыбританияға өткізілді. Жаңа үстем элита француз тілді отарлаушылардың болашағын жоспарлады, олар Британ Солтүстік Америкасының ағылшын тілді қоғамына сіңірілуі керек еді, бірақ шартының талаптарына сәйкес католик дінін қабылдау құқығына ие болды. 7 қазан күні 1763 жылғы британдық Корольдік жарлығы Канаданың жаңа саяси жағдайларын белгіледі. Колонияның аумағы, Квебек провинциясы деп аталды, Сент-Лоуренс өзені бойындағы қоныстанған аймаққа дейін шектелді. Джеймс Мюррей губернатор болып тағайындалды және колонияға қатысты жаңа саясатты іске асыруға жауапты болды. Оның міндеттері: британдық көші-қонды ынталандыру, ресми дін – англиканизмді орнату, сондай-ақ Англияның әкімшілік және құқықтық құрылымдарын құру. Уақыт өте келе ағылшын тілді британдық шенеуніктер мен отарлаушылардың саны арта түсті. Сауда жылдам түрде Квебек қаласына, Трой-Ривьерге және Монреальге көшіп келген британдық және британдық-американдық саудагерлерге өтті. Француз тілі, бұрынғыда қоғамдық өмірдің барлық салаларындағы ортақ тіл болғандықтан, сауда мен үкіметте екінші орынға түсіп қалды. Білімді топтар қажеттіліктен француз-ағылшын екі тілділігін меңгерді. 1774 жылғы Квебек заңы канадалықтардың көптеген талаптарын қанағаттандырды, олар француз азаматтық заңдарын қалпына келтіру және олардың тілі мен дінін қолдануға кепілдік беру үшін британдық тәжге өтініш жасаған еді.
Ағылшын тілінде
Плорд, Мишель және Пьер Жоржо, ред. (2008 ж.) Квебектегі француз тілі: 400 жылдық тарих және өмір [Абигейл Рэтклифф аударған]
Француз тілінде
Барбо, Филипп (1984). Жаңа Франциядағы диалектілердің қақтығысы, Силлери: Квебек университетінің баспасы, 204 б.
Дulong, Гастон (1966). Француз Канадасының тіл білімі бойынша библиографиясы. Париж: Klincksieck, 168 б.
Леклер, Жак (2005). "Квебектегі француз тілінің тарихы" "L’aménagement linguistique dans le monde" журналында, Квебек, TLFQ, Université Laval, 22 қаңтар 2005 ж., (18 тамыз 2005 ж.)
Витман, Анри (1997). "Америкадағы француз тіліндегі париждік француз тілі." Халықаралық тіл білімі конгресінің материалдары 16.0416 (Париж, 20–25 шілде 1997 ж.). Оксфорд: Pergamon (CD нұсқасы).
Dulong, Gaston (1966). Bibliographie linguistique du Canada français. Paris: Klincksieck, 168 p.
Leclerc, Jacques (2005). "Histoire du français au Québec" in L’aménagement linguistique dans le monde, Quebec, TLFQ, Université Laval, January 22, 2005, , (August 18, 2005)
Wittmann, Henri (1997). "Le français de Paris dans le français des Amériques." in Proceedings of the International Congress of Linguists 16.0416 (Paris, 20–25 July 1997). Oxford: Pergamon (CD edition).