Римді шапқан галлдар шайқасы (387 ж.б.д.)

Кіріспе

Галлия мен Рим Республикасы арасындағы шайқас, б.з.д. 387 ж.

Шайқас Тибр өзені мен Аллиа бұлағының қосылған жерінде, Римнен 11 римдік миль (16 км, 10 миль) солтүстікке қарай өтті. Римдіктер жеңіліп, содан кейін Римді сенондықтар тонады. Ғалым Пьеро Тревестің айтуынша, "осы күні болған қираудың археологиялық дәлелдерінің жоқтығы Римнің осылай шапқыншылықпен талқандалуы тек сыртқы болғанын көрсетеді". Шайқастың күні дәстүрлі түрде Варрондық хронология бойынша б.з.д. 390 жыл деп көрсетіледі, бұл римдік тарихшы Ливийдің шайқас туралы баяндамасына негізделген. Плутарх бұл шайқастың "жазғы күн тоғысынан кейін, ай толуға жақын [ ], Римнің құрылғаннан кейін үш жүз алпыстан астам жыл өткенде" немесе б.з.д. 393 жылдан кейін болғанын атап өтті. Грек тарихшысы Полибий гректердегі даталау жүйесін қолданып, шайқасты б.з.д. 387 жылға жатқызды, бұл ең ықтимал нұсқа. Сенондар пайда болған кезде, Клузиандар қауіптеніп, Римнен көмек сұрады. Римдіктер Римнің ең қуатты аристократтарының бірі Маркус Фабиус Амбусттың үш ұлын елші ретінде жіберді. Олар галдарға Клузиумға шабуыл жасамауға, ал шабуыл жасаса, римдіктер қаланы қорғауға кірісетінін айтты. Содан кейін олар бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізуді өтінді. Сенондар клаузиандар оларға жер берсе, келісімге келуге дайын еді. Пікір келіспеушілік туып, шайқас басталды. Рим елшілері де қатысты. Солардың бірі сенондық басшысын өлтірді. Бұл елшілердің бейтарап болуын талап ететін ережені бұзу болды. Ағайындар бір жаққа шығып, бірі сенондықты өлтірді. Галлиялықтар қандай әрекет ету керектігін талқылау үшін кері шегінді. Дионисий Галикарнасскийдің айтуынша, Лукумо қаланың патшасы болған. Ол өлер алдында ұлының қамқорлығын Арунсқа тапсырды. Ұлы жетіліп, Арунстың әйеліне ғашық болып, оны азғырды. Арунс қайғырып, Галлияға шарап, зәйтүн және инжір сату үшін барды. Галлиялықтар мұндай өнімдерді ешқашан көрген емес және Арунстан олардың қай жерде өндірілгенін сұрады. Ол: "Олар ұлы және құнарлы елден, жақсы шайқаса алмайтын азаматтары бар жерден келді. Оларға өздерінің жерінен адамдарды қууға және олардың жемісін өздеріне тиесінше пайдалануға кеңес берді. Ол оларды Италияға барып, Клузиумға соғыс ашуға көндірді". Дионисийдің баяндамасынан бұл галдар Италияға бұрын басып кірмеген, олар Галлияда болған деген тұжырым жасалады. Рим елшілерінің бірі Квинт Фабий галлиялық басшыны өлтіргенде, олар бауырластарды өлтіргендері үшін жазасын төлеу үшін өздеріне тапсыруды талап етті. Сенондықтардың елшілері Римге келіп, үш Фабий бауырларын өздеріне тапсыруды талап еткенде, сенат фаворитизмнің ықпалымен Фабий отбасына қарсы пікір білдірмеуге қысым көрсетті. Галлиялықтар шабуыл жасаса, жеңіліске ұшырамас үшін кінәлаудан сақтану үшін, олар мәселені халыққа жүктеді. Ливий былай деп жазды: "Олардың жазасын шешуге шақырылғандар келесі жылға консулдық өкілеттіктерге ие әскери трибундар [мемлекет басшылары] болып сайланды".

The battle was fought at the confluence of the Tiber River and Allia brook, 11 Roman miles (16 km, 10 mi) north of Rome. The Romans were routed and subsequently Rome was sacked by the Senones. According to scholar Piero Treves, "the absence of any archaeological evidence for a destruction level of this date suggests that [this] sack of Rome was superficial only." The date of the battle has been traditionally given as 390 BC in the Varronian chronology, based on an account of the battle by the Roman historian Livy. Plutarch noted that the battle took place "just after the summer solstice when the moon was near the full [ ] a little more than three hundred and sixty years from the founding [of Rome]," or shortly after 393 BC. The Greek historian Polybius used a Greek dating system to derive the battle as having taken place in 387 BC, which is the most probable. When the Senones appeared, the Clusians felt threatened and asked Rome for help. The Romans sent the three sons of Marcus Fabius Ambustus, one of Rome's most powerful aristocrats, as ambassadors. They told the Gauls not to attack Clusium and that if they did, the Romans would fight to defend the town. They then asked to negotiate peace. The Senones accepted peace if the Clusians would give them some land. There was a quarrel and a battle broke out. The Roman ambassadors joined in. One of them killed a Senone chieftain. That was a violation of the rule that ambassadors had to be neutral. The brothers had taken sides and one of them had also killed a Senone. The Gauls withdrew to discuss what action to take. According to Dionysius of Halicarnassus, Lucumo was the king of the city. He assigned the guardianship of his son to Aruns before he died. When the son became a young man, he fell in love with the wife of Aruns and seduced her. The grieving Aruns went to Gaul to sell wine, olives, and figs. The Gauls had never seen such products and asked Aruns where they were produced. He replied that they came from a large and fertile land, inhabited by only a few people who were not good fighters. He advised them to drive the people out of their land and enjoy the fruit as their own. He persuaded them to come to Italy, go to Clusium, and make war. Dionysius' account presumes that those Gauls had not invaded Italy and were in Gaul. When Quintus Fabius, one of the Roman ambassadors, killed a Gallic leader, they wanted the brothers to be handed over to them to pay the penalty for the men they had killed. When the ambassadors of the Senones arrived in Rome and demanded the three Fabii brothers be handed over to them, the Senate was pressured by favouritism not to express opinions against the powerful Fabia family. To avoid being blamed for a possible defeat if the Gauls attacked, they referred the matter to the people. Livy wrote that "those whose punishment they were asked to decide were elected military tribunes with consular powers [heads of state] for the coming year."

Соғыс қимылдарындағы күштердің көлемі

Ұрысқа қатысқан жауынгерлердің саны нақты белгісіз. Плутарх римдіктердің саны 40 мыңнан кем емес екенін, бірақ көпшілігі қару-жарақпен тәжірибесіз болғанын жазды. Римдіктерде қосымша әскери қолбасшылар болды: б.з.д. 366 жылы құрылған претор және б.з.д. 327 жылы басталған әскери қолбасшылық мерзімін ұзарту құқығына ие болған проконсул. Бірден көп легионға жетекшілік еткен консулдар туралы алғашқы тарихи деректер б.з.б. 299 жылы (этрусктермен соғыс кезінде) және б.з.б. 297 жылы, үшінші самнит соғысы (б.з.б. 298-290 жж.) кезінде кездеседі. Екі легионды консул туралы алғашқы нақты мәлімет б.з.б. 296 жылы жазылған. Б.з.б. 295 жылы римдіктер алты легионды орналастырды; төртіншісін екі консул басқарды және төрт халықтың (самниттер, этрусктіктер, умбриялықтар және сенон галдары) коалициясымен Сентинум шайқасында шайқасты. Екеуін претор басқа майданға жіберді. Аллия шайқасы Римнің алғашқы кезеңінде болды, сол кезде рим армиясы әлдеқайда кішкентай және басқару құрылымы қарапайым болды. Рим армиясында екі легион ғана болды, ал екі консул әрқайсысы бір легионға жетекшілік ететін жалғыз әскери қолбасшылар болды. Сонымен қатар, шайқас Рим Республикасының ерте тарихында болды, консулдық билік консулдық өкілеттігі бар әскери трибундармен алмастырылды, олар көбінесе консулдық трибундар деп аталды, ал б.з.б. 390 жылы алты консулдық трибун басшылық етті. Сондықтан, Берресфорд Эллистің Аллия шайқасында римдіктердің төрт легионы болғаны туралы пікірі, екі консулдың әрқайсысына екі легионнан, екі есе кешіккен. Сонымен қатар, рим легиондарында 6000 сарбаз тек бірнеше ерекше жағдайларда ғана болды. Республиканың алғашқы кезеңінде, Аллия шайқасы кезінде олардың саны 4200-ге жетті. Толық құрамында кейін 5200 болды, бірақ бұл жиі кездеспеді. Осыған байланысты, рим күштері шайқаста бағаланғаннан гөрі әлдеқайда аз болған болуы мүмкін. Рим халқының саны да ескерілуі керек. Бастапқыда Рим тек аймақтық маңызы бар қала-мемлекет болды және оның аумағы қаладан 50 км-ден аспады. Корнелл Рим халқының шамамен б.з.д. VI ғасырдың соңындағы саны, оның аумағының көлеміне сүйене отырып, 25 000 мен 50 000 аралығында екенін айтады және 25 000-40 000 саны ықтимал деп санайды. Фраккароның маңызды еңбегі әскери жастағы 9000 еркек (17 мен 47 жас аралығындағы) әскери күшін көрсетеді, бұл кемінде 30 000 тұрғын қажет етеді. Археологиялық деректер б.з.б. V ғасырда экономикалық құлдырау болғанын көрсетеді, бұл халықтың өсуіне кедергі келтірді. Рим аумағы IV ғасырдың басында 75% -ға өсті, бірақ өсімнің көп бөлігі Веи қаласы мен оның аумағын жақында басып алудан туындады, ал оның халқы римдік азамат болмады, бұл рим армиясында қызмет ету үшін қажетті талап. Мұндай мәселелер Рим азаматтарының саны Альлия шайқасы кезінде 24 000 немесе одан да көп сарбаздан тұратын әскери күшті қамтамасыз етуге жеткілікті болмағанын күмәндандырады. Жоғарыда айтылған факторлардан басқа, Аллия шайқасындағы рим күштерінің көлемі туралы берілген сандарға күмән тудыруға қосымша себептер бар, римдіктер шайқасқа тиісінше дайындалуға көп уақыты болмады, өйткені олардың елшілігі римдіктер тарапынан қабылданбағаннан кейін, галдар дереу Римге қарай жорық жасады, бірнеше күндік сапардан кейін ғана. Сол кезде рим армиясы – әскери науқан үшін шақырылған және содан кейін өз шаруашылықтарына оралған шаруалардың жартылай әскери құрамы еді. Әскери жастағы барлық ер адамдар жыл сайын әскерге шақырылған жоқ. Кейбір сарбаздар Римнен шалқары орналасқан, сондықтан оларға қалаға жету үшін уақыт керек болды, бұл шаруалардың негізгі көлік құралы еді. Сенон күштерінің санын да асыра бағалауға болмайды. Кари мен Скалардтың 30 000-70 000 деген бағасы (жоғарыда қараңыз) өте күмәнді. Берресфорд Эллис оның 12 000 саны бір тайпа үшін өте үлкен екенін дұрыс атап өтеді.

The number of fighters involved in the battle is not known for sure. Plutarch writes that the Romans were not outnumbered and had 40,000 men but that most were untrained and unaccustomed to weapons. The Romans then also had additional military commanders: the praetor, who had been instituted in 366 BC, and the proconsul, who was a consul who received an extension of his term of military command (the practice started in 327 BC). The first historical hints of the consuls leading more than one legion were for 299 BC (during a war with the Etruscans) and 297 BC, during the Third Samnite War (298 290 BC). The first explicit mention of a consul with two legions is in 296 BC. In 295 BC, the Romans deployed six legions; four led by the two consuls, and fought a coalition of four peoples (the Samnites, Etruscans, Umbrians and Senone Gauls) in the huge Battle of Sentinum. Two were led to another front by a praetor. The battle of the Allia took place in the early days of Rome when the Roman army was much smaller and its command structure was much simpler. The Roman army had only two legions, and the two consuls were the sole military commanders, each heading one legion. In addition, the battle occurred in the early history of the Roman Republic, while the consulship alternated with years in which Rome was headed by military tribunes with consular power, often referred to as consular tribunes instead, and 390 BC was a year in which six consular tribunes were in charge. Therefore, Berresford Ellis's assertion that the Romans at the battle of Allia had four legions, two for each of the two consuls, is doubly anachronistic. Moreover, the Roman legions had 6,000 men on only a few exceptional occasions. In the early days of the Republic, when the Battle of the Allia took place, it was 4,200. Later, it was 5,200 when at full strength, which was often not the case. Accordingly, the Roman force at the battle was likely substantially smaller than estimated. The size of the population of Rome also needs to be considered. In its early days, Rome was still a city state of only regional significance, and its territory did not stretch beyond 50 km (30 mi) from the city. Cornell notes that the estimates of the population of Rome in the late 6th century BC, based on the size of its territory range between 25,000 and 50,000, and thinks that the more likely figure is 25,000 40,000. The seminal work by Fraccaro gives a pool of military manpower of 9,000 men of military age (aged between 17 and 47), which would require a minimum population of 30,000. Archaeological evidence shows that in the 5th century BC, there was an economic downturn that would have precluded considerable population growth. The territory of Rome had increased by 75% by the early 4th century, but the bulk of the increase was caused by the recent conquest of the city of Veii and its territory, and its population did not have Roman citizenship, a requirement to serve in the Roman army. Such considerations make it unlikely that the size of the population of Roman citizens would have been large enough to provide a military pool of 24,000 or more soldiers at the time of the Battle of the Allia. In addition to the above factors that give further reasons to doubt the figures given about the size of the Roman forces at the Battle of the Allia, it has to be noted that the Romans did not have much time to prepare for the battle properly since after their embassy was rebuffed by the Romans, the Gauls immediately marched on Rome, only a few days’ marches away. The Roman army was then a part time militia of peasant farmers levied for the military campaigning season and then returning to their farms. Not all men of military age were drafted every year. Some of the soldiers would have lived some distance from Rome and so needed time to walk there, the main means of travel for peasants. The size of the Senone force should not be overestimated, either. The estimate given by Cary and Scullard of 30,000 70,000 (see above) is highly unlikely. Berresford Ellis rightly points out that his figure of 12,000 would have been quite large for a single tribe.

Шайқас

Бұл шайқастың егжей-тегжейін беретін екі ғана көне жазба бар. Бірі Ливийдің, екіншісі Диодор Сицилийдің. Римдіктер үрейленіп кетті. Сол қанат қаруларын тастап, Тибр өзенінің жағасына қашып кетті. Галлдар бір-бірінің жолын бөгеп, қашып бара жатқан сарбаздарды өлтірді. Жүзе алмайтын немесе әлсіз болғандар қару-жарақтарының салмағынан батып кетті. Дегенмен, олардың көпшілігі Римнің жаулап алған этруск қаласы Вейиге жетіп, өзеннің қарсы жағалауына жақын орналасты. Олар тіпті Римге ескерту жібермеді. Оң қанат, өзеннен алыс және төбеге жақын болғандықтан, Римге қашып кетті. Галлдар жеңістің қаншалықты оңай болғанына таң қалды. Ежелгі грек тарихшысы Диодор Сицилий римдіктердің Тибр өзенінен өтіп, шайқасқа түскенін айтады. Ол – шайқасты өзеннің оң жағалауында өткен деп көрсеткен жалғыз ежелгі тарихшы. Римдіктер 24 000 сарбаздың ең жақсыларын жазыққа, ал ең нашарларын төбеге орналастырды. Кельттер де қатарға тұрып, ең жақсыларын төбеге орналастырды және шайқасты оңай жеңді. Жазықтағы римдік сарбаздардың көпшілігі өзенге қарай қашып, бір-біріне кедергі келтірді. Кельттер арттан шабуылдап, оларды өлтірді. Кейбір римдіктер Диодордың айтуынша, өз өмірінен де қымбат санаған қару-жарақтарымен өзеннен өтуге тырысты, бірақ олардың салмағы оларды батырып жіберді. Кейбіреулері суға батып, ал басқалары өзеннің төменгі жағына жеткені үшін көп күш жұмсады. Галлдар римдіктерді өлтіруді жалғастырғанда, сарбаздар қаруларын тастап, өзеннен жүзіп өтті. Галлдар оларға сүмбілер лақтырды. Көптеген құтқарылғандар Вейи қаласына қашып кетті. Кейбіреулері Римге оралып, әскердің талқандалғанын хабарлады. Плутарх галлдардың Римнен 18 шақырым қашықтықта, Аллия өзенінің Тибрге құятын жеріне жақын жерде лагерь құрып, римдіктерге күтпеген шабуыл жасағанын жазды. Бұл "тәртіпсіз және ұятты шайқас" болды. Римдіктердің сол қанаты өзенге итеріліп, жойылды, ал оң қанат галлдардың шабуылынан бұрын жазықтан төбелерге шегінді, олардың көпшілігі Римге қашып кетті. Қалғандары түнде Вейиге қашып кетті. "Олар Римнің жойылғанын және оның халқының қырғынға ұшырағанын ойлады".

There are only two ancient accounts that provide details of the battle. One is by Livy, and the other is by Diodorus Siculus. According to Livy, no special measures were taken in Rome, and the levy "was not larger than had been usual in ordinary campaigns." The Romans panicked. The left wing threw their arms down and fled to the bank of the River Tiber. The Gauls killed the soldiers who were blocking one another's path in the disorderly flight. Those who could not swim or were weak were weighed down by their armour and drowned. Still, the majority of these men reached Veii, an Etruscan city that had recently been conquered by Rome and was near the other bank. They did not even send a messenger to warn Rome. The right wing, further from the river and closer to the hill, fled to Rome. The Gauls were surprised at how easy their victory had been. The ancient Greek historian Diodorus Siculus said the Romans marched and crossed the River Tiber. He is the only ancient historian who placed the battle on the right bank of the river. The Romans lined up their best troops, 24,000 men, in the plain and placed the weakest troops on the hill. The Celts also lined up, placed their best men on the hill, and easily won the clash. The bulk of the Roman soldiers in the plain fled to the river in a disorderly manner and impeded each other. The Celts killed the men in the rear. Some Romans tried to cross the river wearing their armour, which, according to Diodorus, they prized more than their lives, but that weighed them down. Some drowned and some managed to reach the bank further downstream with great effort. As the Gauls kept killing the Romans, the soldiers then threw their arms away and swam across the river. The Gauls threw javelins at them. Most of the survivors fled to the city of Veii. Some returned to Rome and reported that the army had been destroyed. Plutarch wrote that the Gauls encamped near the confluence of the Allia with the Tiber, some 18 km (11 mi) from Rome, and attacked the Romans suddenly. There was a "disorderly and shameful battle." The Roman left wing was pushed into the river and destroyed while the right wing withdrew before the Gauls' attack from the plain to the hills and most of them fled to Rome. The rest of the survivors escaped to Veii at night. "They thought that Rome was lost and all her people slain."

Ливийдің есебі

Ливий Римнің тонауын егжей-тегжейлі баяндайды. Галлиялықтар күтпеген, керемет жеңіске таңырды және шайқас орнынан қозғалмады, олардың санасы шатасқандай болды. Олар жаудан күтпегендіктен қорқып, өлгендерді тонады, оларға арнап сый-сыяпаттар алды. Ешқандай қарсылық көмеген жоқ, олар күн батпай тұрып Римге жетті. Олар қала қақпалары ашық, қабырғалары қарауылсыз екенін көрді. Бұл тағы бір таңғалыс болды. Түнде шайқасқа түсуден сақтану үшін Рим мен Анио өзені арасында лагерь құрды. Рим халқы үрейленді, олардың көптеген сарбаздары Римге емес, Вейиге қашқанын білмеді және тек Римге қашып келгендер ғана аман қалды деп ойлады, олардың күші шамалы болды. Өздерін қорғауға шамалары жоқ екенін түсінген соң, олар әскери жастағы ерлерді, дені сау сенаторларды және олардың отбасыларын қару-жарақ пен азық-түлікпен Капитолий төбесіне жіберуге шешім қабылдады. Киринийдің фламендері мен Вестальдық діни қызметкерлер "мемлекеттің қасиетті заттарын" алып, қасиетті культтерін жалғастырулары керек еді. Жағдай соншалықты ауыр болды, қарттар қалада қалды, ал бұрынғы консулдар оларды тағдырларымен келісуге көмектесу үшін олармен бірге қалды. Бірақ көптегендары ұлдарымен бірге Капитолийге барды. Ешкім оларды тоқтатуға батыл болмады. Көптеген адамдар қала сыртындағы Яникулум төбесіне қашып, содан кейін ауылға және басқа қалаларға тарап кетті. Фламен Квирин мен Вестальдық діни қызметкерлер қасиетті заттардың бір бөлігін ғана ала алды және қалғанын Фламен үйінің жанындағы шағын ғибадатхананың астына көмуге шешім қабылдады. Олар қолдарына тигенін алып, Яникулумға бет алды. Қаладан арбамен шығып бара жатқан Луций Альбин оларды көріп қалды. Ол әйелі мен балаларын түсіріп, оларға және Римнің қасиетті ыдыстарына дейін Каэра қаласына дейін жол берді, ол Римнің жағалаудағы этрус қаласы және оның одақтасы болды. Мемлекеттік лауазымдарда болғандар өздерінің тағдырларын салтанатты киімдерін киіп, "бұрынғы дәрежесі мен құрметінің белгілерін" киіп қарсы алуға шешім қабылдады. Олар өз үйлерінің алдындағы орындықтарда отырды. Келесі күні Сенондар қалаға кірді. Олар ашық Қалқалы қақпадан өтіп, Рим форумына бет алды. Олар Капитолийден кез келген шабуылға қарсы тұру үшін шағын отряд қалдырып, көшелерді тонау үшін жүрді. Олар ешкіммен кездеспеді. Адамдар басқа үйлерге көшіп кетті. Галлиялықтар Форумға қайта оралды. Ливий галдардың қарт патрицистермен кездескенін еске алады: плебейлердің үйлері бекітілген, патрицистердің залдары ашық тұрды, бірақ олар жабық үйлерге қарағанда ашық үйлерге кіруге көбірек тартынды. Олар өздерінің сарайларының ауласында отырған адамдарға, олардың киімдерінің және мінез-құлқының ерекшеліктерімен ғана емес, сондай-ақ олардың жүздерінің сәнімен, құдайлар сияқты көрінісімен де ерекше құрметпен қарады. Олар тұрып, оларға мүсіндердей қарады, содан кейін, айтуынша, патрицийлердің бірі, М. Папирий, галдың құмарлығын оятып, оның сақалын ұзақ уақыт бойы кигендіктен, өзінің піл сүйегі таяғымен басына соқты. Ол бірінші болып өлтірілді, ал қалғандары креслоларында өлтірілді. Осыдан кейін ешкім аман қалмады, үйлер тоналды, содан кейін өртке берілді. Бұл туралы айтылғандарға қарамастан, Ливий қаланы басып алған күні өрттер күткендей кеңінен таралмағанын жазды және галдар қаланы жоймақшы емес, тек Капитолий төбесіндегілерді үйлерін сақтау үшін берілуге мәжбүрлегісі келді деп болжады. "Дұшпандардың айқай-шуын, әйелдер мен балалардың шырылдауын, жалынның шуын және үйлердің құлауын" естіген ер адамдар қатты қиналғанмен, төбені қорғауға бел буды. Күннен күнге осылай болып, "олар қайғыға төзімді болды". Бірнеше күннен кейін, қаланың "күлі мен қираған жерінде" ештеңе сақталмағанын көріп, берілу белгісі болмады, Сенондар таңертең Капитолий төбесіне шабуыл жасады. Қорғаушылар жауды тік төбеге көтеріліп, төмен лақтырып жіберді. Галлдар төбе басында тоқтады. Римдіктер шабуыл жасап, жауға соншалықты зиян келтірді, олар енді ешқашан төбені басып алуға тырыспады. Керісінше, олар қоршауға дайындалды. Олар күштерін екіге бөлді. Бір бөлім төбені қоршады, ал екіншісі көршілес қалалардың аумақтарында азық іздеуге кетті, өйткені Римнің айналасындағы барлық астық Вейиге қашқан римдік сарбаздармен бірге алынып кетті. Кейбір галлиялықтар Ардеаға келді, онда Марк Фурий Камилл, бірнеше жыл бұрын Вейиді басып алған ұлы римдік әскери қолбасшы, қуылғаннан кейін келді. Камилл Ардеа халқын шайқасуға шақырды. Ол түнде жорықтап, галлиялықтардың лагерін күтпеген жерден шапты және жауды ұйықтағанда қырды. Кейбір галлиялық қашқын Антиумға жетіп, қала тұрғындарымен қоршалып алынды. Темірде, Римде екі тарап та тыныш болды. Сенондар қоршауды "өте бейқамдықпен" жүргізді және римдіктердің қатарынан шығып кетуіне жол бермеуге тырысты. Фабий руының патрицийлері Қиринал төбесінде жыл сайын құрбан шалу рәсімін өткізді. Гай Фабий Дорсуо қасиетті ыдыстарды алып, Капитолийден түсіп, дұшпандардың қарауылынан өтіп, Қириналға барды. Ол қасиетті рәсімдерді орындап, Капитолийге қайтып келді. Ливий: "Галлиялықтар оның ерекше батырлығына таң қалды ма, әлде діни сезімдерге бағынды ма, себебі олар дінге немқұрайлы қарамайды", - деді. Темірде, Вейиге қашқан шайқастың қалғандары қайта жиналды. Олар өздері таңдаған жүздік командирі Квинт Каедий басшылығымен Вейи аумағын тонаған этрус күштерін жеңіске жеткізді және осы қаланы шабуылдауға ниеттенді. Олар кейбір тұтқындарды басқа этрус күштеріне, тұз өндіріс орындарында болған күштерге жетеледі және оларға одан да көп зиян келтірді. Каедийдің күштері өсті, қаладан қашқан римдіктер Вейиге келді. Лациумнан еріктілер де оларға қосылды. Каедий Камиллді қолбасшылыққа шақыруға шешім қабылдады, бірақ бұл Сенаттың келісімін қажет етті. Олар хабаршы ретінде әскери қызметкер Коминний Понтийді Римге жіберді. Ол Тибр өзенімен ағаштан жасалған салмен жүзіп, Римге жетті. Ол "қабырғасының тік болуына байланысты дұшпандар қарауыл қоймаған тік жартасты" басып Капитолийге жетті. Сенат Камиллдің қуғын-сүргінін жойтатын және оны диктатор (бас қолбасшы) етіп тағайындайтын заңды қабылдау үшін халық жиналысын шақыруға келісім берді. Камилл Ардеадан Вейиге қадағаланды. Сенондар Коминний Понтий қалдырған іздерді тапты немесе жартасқа көтерілудің салыстырмалы түрде оңай жолын тапты. Олар оған көтеріліп, түнде Капитолий төбесіне жетті. Оларды қарауылдар мен иттің естімеді, бірақ құдай Юноға арналған қасиетті қаздар римдіктерді оятып алды. Бұрынғы консул Марк Манлий Капитолинус төбеге жеткен галлиялықты итеріп түсірді. Ол артындағыларға құлады. Манлий тасқа жабысып тұрған галлиялықтарды да өлтірді. Оған басқа сарбаздар да қосылып, жауды кері шегіндірді. Манлий батылдығы үшін мақталып, алды. Квинт Сульпиций қарауылдарды кінәлі деп соттауға тырысты, бірақ сарбаздар оның бұрынғы әрекетін тоқтатып, бір адамды кінәлі деп танып, жартастан лақтырып жіберді. Аштық екі армияны да қамшылады. Галлиялықтар да жұқпалы ауруға шалдықты. Олар өрттен күйген төбелер арасындағы төмен жатқан жерде малярияға шалдықты. Көптегендер ауру мен ыстықтан қайтыс болды. Олар бастады...

Livy provides a detailed account of the sack of Rome. The Gauls were dumbfounded by their sudden and extraordinary victory and did not move from the place of the battle, as if they were puzzled. They feared a surprise and despoiled the dead, as was customary for them. When they did not see any hostile action, they set off and reached Rome before sunset. They saw that the city gates were open and that the walls were unmanned. That was another surprise. They decided to avoid a night battle in an unknown town and encamped between Rome and the River Anio. The inhabitants of Rome were in panic and did not know that most of their soldiers had fled to Veii, instead of Rome, and thought that the only survivors were those who fled back to Rome and that they had only a tiny force. Realising that they were defenceless, they decided to send the men of military age, the able bodied senators and their families to the Capitoline Hill with weapons and provisions to defend the fortress. The Flamen of Quirinus and the Vestal Virgins, who were priests, were to take "the sacred things of the State" away and continue to perform their sacred cults. The situation was so dire that the elderly were left behind in the city and former consuls stayed with them to reconcile them with their fate. However, many of them followed their sons to the Capitoline. No one had the heart to stop them. Many people fled to the Janiculum Hill just outside the city and then dispersed to the countryside and other towns. The Flamen of Quirinus and the Vestal Virgins could take only some of the sacred objects and decided to bury the rest under the chapel next to the Flamen's house. They set off to the Janiculum with what they could carry. Lucius Albinus, who was leaving the city on a wagon, saw them walking. He ordered his wife and children to get off and gave them and the sacred vessels of Rome a lift to Caere, an Etruscan city on the coast that was an ally of Rome. Those who had been officers of state decided to meet their fate wearing their ceremonial dresses and "the insignia of their former rank and honour and distinctions". They sat on their ivory chairs in front of their houses. The next day, the Senones entered the city. They passed through the open Colline Gate and went to the Roman Forum. They left a small body to guard there against any attack from the Capitoline and went through the streets for plunder. They did not meet anybody. People moved to other houses. The Gauls returned to the area of the Forum. Livy memorably described Gauls' encounter with the elderly patricians:

text=The houses of the plebeians were barricaded, the halls of the patricians stood open, but they felt greater hesitation about entering the open houses than those which were closed. They gazed with feelings of real veneration upon the men who were seated in the porticoes of their mansions, not only because of the superhuman magnificence of their apparel and their whole bearing and demeanour but also because of the majestic expression of their countenances, wearing the very aspect of gods. So they stood, gazing at them as if they were statues, till, as it is asserted, one of the patricians, M. Papirius, roused the passion of a Gaul, who began to stroke his beard – which in those days was universally worn long – by smiting him on the head with his ivory staff. He was the first to be killed, the others were butchered in their chairs. After this slaughter of the magnates, no living being was thenceforth spared; the houses were rifled, and then set on fire. Despite the above statement, Livy wrote that the fires were not as widespread as one could expect on the first day of the capture of a city and speculated that the Gauls wanted not to destroy the city but only to intimidate the men on the Capitoline Hill into surrender to save their homes. Despite the anguish at hearing "the shouts of the enemy, the shrieks of the women and boys, the roar of the flames, and the crash of houses falling in", the men were resolved to continue to defend the hill. As that continued day after day, "they became as it was hardened to misery". After a few days, seeing that even though nothing survived "amidst the ashes and ruin" of the city, there was no sign of surrender, the Senones attacked Capitoline Hill at dawn. The defenders let the enemy climb up the steep hill and flung them down the slope. The Gauls stopped halfway up the hill. The Romans charged and inflicted such high casualties that the enemy never tried to take the hill again. Instead, they prepared a siege. They divided their forces into two. One division besieged the hill, and the other went foraging in the territories of the neighbouring cities because all the grain around Rome had been taken to Veii by the Roman soldiers who had fled there. Some Gauls arrived at Ardea, where Marcus Furius Camillus, a great Roman military commander who had seized Veii a few years earlier, had gone when he was exiled because of accusations of embezzlement. Camillus rallied the people of Ardea to fight. He marched at night, caught the camp of the Gauls by surprise, and massacred the enemy in their sleep. Some Gallic fugitives got near Antium and were surrounded by its townsmen. Meanwhile, in Rome, both sides were quiet. The Senones conducted the siege "with great slackness" and concentrated on preventing the Romans from slipping through their lines. The patrician clan of the Fabii held an annual sacrifice on the Quirinal Hill. Gaius Fabius Dorsuo came down the Capitoline carrying the sacred vessels, passed through the enemy pickets and went to the Quirinal. He duly performed the sacred rites and returned the Capitoline. Livy commented, "Either the Gauls were stupefied at his extraordinary boldness, or else they were restrained by religious feelings, for as a nation they are by no means inattentive to the claims of religion". In the meantime, the survivors of the battle who had fled to Veii began to regroup. Led by Quintus Caedicius, the centurion they chose as their leader, they routed a force of Etruscans who looted the territory of Veii and intended to attack this city. They made some prisoners lead them to another Etruscan force, which was at the salt works, and inflicted even greater losses on that force. Caedicius' forces grew, and some Romans who had fled the city went to Veii. Volunteers from Latium also joined them. Caedicius decided to summon Camillus to take the command, but that required approval of the Senate. They sent Cominius Pontius, a soldier, to Rome as a messenger. He went down the River Tiber on a cork float and reached Rome. He reached the Capitoline by scaling "a precipitous rock which, owing to its steepness, the enemy had left unguarded". The Senate decreed that the popular assembly was to pass a law that annulled the banishment of Camillus and appointed him dictator (commander in chief). Camillus was escorted from Ardea to Veii. The Senones either found footprints left by Cominius Pontius or discovered a relatively easy ascent up the cliff. They climbed it and reached the summit of the Capitoline at night. They were heard not by the guards and the dogs but by the geese sacred to the goddess Juno, which woke up the Romans. Marcus Manlius Capitolinus, a former consul, knocked down a Gaul who had reached the top. He fell on those behind him. Manlius also killed some Gauls who had laid aside their weapons to cling to the rocks. He was joined by the other soldiers and the enemy was repulsed. Manlius was commended for his bravery. Quintus Sulpicius wanted to court martial the guards who had failed to notice the enemy, but the soldiers prevented him from doing so. It was agreed to blame one man, who was thrown down the cliff. Famine began to afflict both armies. The Gauls were also affected by pestilence. They were on low ground between the hills, which had been scorched by the fires and there was malaria. Many of them died because of disease and the heat. They started to pile the dead bodies and burn them, instead of burying them, started negotiations with the Romans and called on them to surrender because of the famine. They also hinted that they could be bought off. The Roman leaders, who were waiting for Camillus to arrive with an army from Veii, refused. Eventually, the starving soldiers called for surrender or an agreement on a ransom on the best terms that they could. Quintus Sulpicius and Brennus, the leader of the Senones, held talks. They agreed on a ransom of a thousand pounds of gold. The Senones cheated, using heavier weights to weigh the gold. When the Romans protested, 'Brennus tossed his sword on the scale, uttering words intolerable to the Roman ears, namely 'Vae victis,' or ‘Woe to the vanquished!'" Paying off the Senones to leave the city was a humiliation for the Romans. However, as Livy put it, "god and man forbade the Romans to be a ransomed people". Before the weighing of the gold had been completed, Camillus reached Rome and ordered the gold not to be taken away. The Gauls said that an agreement had been made, but Camillus said that since it had been struck by an official of lesser status than he was, it was invalid. Camillus then offered battle, and the Senones were easily defeated. They were defeated again 13 km (8 mi) east of Rome. Livy wrote the "slaughter was total: their camp was captured and not even the messenger survived to report the disaster".

Диодор Сицилийдің есебі

Диодор Сицилийдің есебіне қарағанда, ол әлдеқайда аз егжей-тегжейлі, Сенондар Альлия шайқасынан кейінгі бірінші күнді өлгендердің бас кесумен өткізді, бұл олардың дәстүрі екенін айтты, содан кейін екі күн бойы қала маңында орналасты. Осы уақыт аралығында Римнің үмітсіз халқы бүкіл әскердің құрылысқа түскенін және қарсы тұру мүмкін емес деп ойлады. Көптеген олар басқа қалаларға қашып кетті. Қала басшылары азық-түлік, алтын, күміс және басқа да мүліктерді сол кезде бекітілген Капитолий төбесіне көшіруге бұйрық берді. Сенондар қаладағы қылықтың тұзақ дайындалып жатқанын білдіретінін ойлады. Төртінші күні олар қала қақпаларын бұзып, қаланы тонады. Олар күнделікті Капитолийге шабуыл жасады, бірақ азаматтарға зиян келтірмеді. Олар көп шығынға ұшырады. Күшпен иелене алмайтындарын түсінген соң, олар қоршау салуға шешім қабылдады. Сол уақытта этрусктіктер Веиі маңындағы римдік жерлерге шабуыл жасап, тұтқындар мен олжаны алды. Веиіге қашқан римдік әскерлер оларды тұзаққа түсіріп, қашқызуға мәжбүр етті, лагерьлерін қайтарып алды және көптеген қару-жарақтарды иеленді. Римдіктер әскерді қайта құрып, Римнен қашқанда ауылдарға тараған адамдарды жинап, Капитолий төбесіндегі қоршауды жеңілдетуге шешім қабылдады. Комний Понтий Капитолий төбесіне хабаршы ретінде жіберілді, ол қоршаудағыларға жоспарды және Веиідегілер шабуылға мүмкіндік күтіп отырғанын жеткізді. Диодор Сицилийдің еңбегінде Камилл туралы ешқандай дерек жоқ. Понтий Тибр өзенін жүзіп өтіп, қиын бағынып өрмелеген жартасқа көтерілді. Хабарды жеткізгеннен кейін ол Веиіге қайтты. Галлиялықтар Понтийдің іздерін байқап, сол жартасқа көтерілді. Римдік сақшылар өз міндеттерін орындамағандықтан, галлиялықтар байқалмай қалды. Қаздар дауыс шығарғанда, сақшылар шабуылдаушыларға қарсы шабуылдады. Диодор Манлий Капитолинусқа Марк Маллиус деп ат қойды және ол алғашқы Сенонның қолын қылышымен кесіп, жартастан құлатқанын жазды. Жар тік болғандықтан, барлық жау әскері құлап, қаза тапты. Содан кейін римдіктер бейбіт келісімге келді және галлиялықтарды "бір мың фунт алтын алғаннан кейін қаланы тастап, римдік жерлерден кетуге" көндірді.

In the account of Diodorus Siculus, which is much less detailed, the Senones spent the first day after the battle by the Allia cutting off the heads of the dead, which he claimed was their custom, and then encamped by the city for two days. Meanwhile, the despairing inhabitants of Rome thought that the whole army had been wiped out and that there was no chance of resistance. Many of them fled to other towns. The leaders of the city ordered food, gold, silver and other possessions to be taken to Capitoline Hill, which was then fortified. The Senones thought that the noise in the city meant that a trap was being prepared. However, on the fourth day, they broke down the city gates and pillaged the city. They made daily attacks on the Capitoline but did not hurt any civilians. They suffered many casualties. Finding that they could not take it by force, they decided to lay siege. Meanwhile, the Etruscans raided the Roman territory around Veii, capturing prisoners and booty. The Roman soldiers who had fled to Veii ambushed them, put them to flight, seized their camp, regained the booty, and took a large number of weapons. The Romans reconstituted an army, gathered men who had dispersed in the countryside when they fled Rome and then decided to relieve the siege of the Capitoline Hill. Cominius Pontius was sent as a messenger to the Capitoline Hill to tell the besieged about the plan and that the men at Veii were waiting for an opportunity to attack. There is no mention of Camillus in the account of Diodorus Siculus. Pontius swam across the River Tiber and went up a cliff, which was difficult to climb. After giving his message, he returned to Veii. The Gauls noticed the track left by Pontius and ascended the same cliff. The Roman guards were neglectful of their watch and the Gauls escaped detection. When the geese made a noise, the guards rushed against the attackers. Diodorus called Manlius Capitolinus Marcus Mallius and wrote that he cut off the hand of the first Senone climber with his sword and pushed him down the hill. Since the hill was steep, all enemy soldiers fell and died. Then, the Romans negotiated peace and persuaded the Gauls "upon receipt of one thousand pounds of gold, to leave the city and to withdraw from Roman territory".

Плутархтың есебі

Плутарх Ливийге қарағанда, қирату мен өлтірудің ауқымды суретін салған. Галдар соғыстан кейінгі үшінші күні Римге келді, қақпалар ашық, қабырғалар күзетілмеген еді. Олар Коллин қақпасы арқылы кірді. Бренн Капитолий төбесін қоршап, Форумға барды. Ол сыртта отырған адамдарды, "таяқтарына сүйеніп, бір-біріне қарап", қозғалмай отырғанын көріп таң қалды. Галдар оларға жақындасуға, қол тигізуге батыл бармады және оларды жоғарырақ санады. Бірақ бір галл батырлық танытып, Папирий Маркұстың ұзын сақалын сипады, ол оған таяғымен күшті соққы берді. Содан кейін галдар барлық еркектерді өлтіріп, үйлерді тонап, бірнеше күн бойы өртеп жіберді. Капитолий төбесінің қорғаушылары қарсылық көрсетіп, шабуылды тойтарды. Галдар тұтқынға алғандарын – әйелдерді, балаларды, қарттарды да өлтірді. Плутарх сондай-ақ кейбір галдар Ардеяға жеткенін, ал Камилл қала тұрғындарын оларға қарсы біріктіріп, шабуыл жасағанын айтады. Бұл жаңалықты естіген көршілес қалалар әскерге жарамды ер адамдарды, әсіресе Веиге қашқан римдіктерді шақырды. Олар Камиллді қолбасшы еткісі келді, бірақ ол заңды түрде сайланғанша оған бас ие алмады. Плутарх Понтий Коминийдің Капитолий төбесіне жасаған миссиясы туралы айтты. Камилл Тибрден өтетін көпірден өте алмады, себебі оны галдар күзетіп тұрды, сондықтан ол тығынның бөліктеріне сүйеніп жүзіп өтіп, Карменталь қақпасына жетті. Капитолий төбесіне шыққаннан кейін Сенат Камиллді диктатор етіп тағайындады. Камилл одақтастардан әскер жинап, 20 мың сарбаз бар Веиге баруға аттанды. Юнонаның қаздары туралы оқиғадан кейін галдардың үміті сарқылып қалды. Олар азық-түлік жетіспеді, бірақ Камиллден қорқып, азық іздеуге шықпады. Олар қираған үйлер арасында, өліктердің арасында лагерь құрғандықтан, ауруға шалдықты. Жел күлді таратып, тыныс алуды қиындатты. Олар сондай-ақ, оларға бейім емес Жерорта теңізінің ыстығынан да зардап шекті. Галдар "жетінші айды қоршауда өткізді. Осы себептерге байланысты лагерьде өлім-жітім көп болды, өлгендерді көмуге де шама келмеді". Капитолийді қорғаушылар да қаланың жаумен қатаң күзетілуіне байланысты Камиллдан хабар ала алмады. Аштық күшейді, қала халқы көңілсіздікке түсіп, құны төлеуге келісті. Римге келген Камилл салмақтағы алтынды алып, римдіктер қаланы алтынмен емес, темірмен қорғауға дағдыланғанын айтты. Содан кейін ол құны төлеу туралы келісім заңды түрде жасалмағанын, себебі ол, заңды билеуші етіп тағайындалғаннан кейін, келісім жасалмағанын, сондықтан ол міндетті емес еді деді. Енді галдар өтініштерін білдіруі керек болды, өйткені "оның кешірім беруге, ал кінәлілерді өкініш білдірмесе жазалауға заңды құқығы бар еді". Бренн шайқас бастады. Екі тарап та "қираған қаланың ортасында" шайқасуға мүмкіндік болмады. Бренн әскерін лагеріне алып, түнде қаладан шығып кетті. Таң атқанда Камилл оларды қуып жетіп, талқандады, "[қ]ашқандардың кейбіреулері бірден қуылды да өлтірілді, ал көпшілігі шашырап, айналасындағы ауылдар мен қалалардың халқымен кездесіп, қаза тапты". Галдардың Римді тонауы туралы жаңалық Грекияға жетті. Плутарх Гераклид Понтиктың дұрыс емес әңгімесін және Аристотельдің Римді галдар басып алғанын, ал қаланың құтқарушысы Камилл емес, "бір Луций" екенін жазғанын айтады.

Plutarch painted a greater picture of destruction and killings than Livy. The Gauls went to Rome on the third day after the battle, where the gates were open, and the walls were unguarded. They marched through the Colline gate. Brennus had the Capitoline Hill surrounded and went to the Forum. He was surprised to see the men sitting outdoors and remaining quiet without fear when they were approached, "leaning on their staves and gazing into one another's faces". The Gauls hesitated to get close to them and touch them and regarded them as superior beings. However, a Gaul plucked up his courage and stroked the long beard of Papirius Marcus, who hit him hard on the head with his staff. The Gauls then killed all men and sacked and burned the houses for many days. The defenders of Capitoline Hill did not surrender and repulsed an attack. The Gauls killed everyone they captured, including women, children and the elderly. Plutarch also notes that some Gauls reached Ardea and that Camillus rallied the city against them and attacked them. On hearing the news, the neighbouring cities called to arms the men of military age, especially the Romans who had fled to Veii. They wanted Camillus to be their commander but refused to do so before he was legally elected. Plutarch then relayed the story of Pontius Cominius and his mission to Capitoline Hill. Camillus could not cross the bridge over the Tiber because the Gauls were guarding it and so he swam across supported by pieces of cork and went to the Carmental Gate. When he reached the top of the Capitoline, the Senate appointed Camillus as dictator. Camillus gathered soldiers from the allies and went to Veii, where there were 20,000 soldiers. After the episode of the geese of Juno, the Gauls were less hopeful. They were short of provisions but did not go foraging because they feared Camillus. They were also affected by the disease because they were encamped amid ruins, and there were dead bodies scattered everywhere. The wind scattered ash, which made breathing difficult. They were also suffering from the Mediterranean heat to which they were not accustomed. The Gauls "were now whiling away the seventh month in its siege. For all these reasons the mortality was great in their camp; so many were the dead that they could no longer be buried". The defenders of the Capitoline, in turn, could not get news from Camillus because the city was closely guarded by the enemy. Famine worsened, and the city became dejected and agreed to pay a ransom. When Camillus arrived in Rome, he lifted the gold from the scales and said that it was the Roman custom to deliver the city with iron, not gold. He then said that the agreement to pay a ransom had not been made legally since it was made without him, who had been made the legal ruler, and so it was not binding. The Gauls now had to say what they wanted because "he [had] come with legal authority to grant pardon to those who asked it, and to inflict punishment on the guilty, unless they showed repentance". Brennus began a skirmish. The two sides could not fight a battle because no battle array was possible "in the heart of the ruined city". Brennus led his men to their camp and then left the city during the night. At dawn, Camillus caught up with them and routed them "[of] the fugitives, some were at once pursued and cut down, but most of them scattered abroad, only to be fallen upon and slain by the people of the surrounding villages and cities". News of the Gallic sack reached Greece. Plutarch mentions an inaccurate story by Heracleides Ponticus and that Aristotle wrote about the capture of Rome by the Gauls and said that the saviour of the city was "a certain Lucius", not Camillus.

Августиннің бағасы

Августин "Құдай қаласы" еңбегінің І бөлігі, ІІІ кітабында осы себептерді талқылайды.

Есептерді қазіргі заманғы бағалау

Аллия шайқасы және Римнің тонау туралы есептер осы оқиғалардан кейін ғасырлар өткен соң жазылған, олардың сенімділігі күмәнді. Бұл Ливий мен Диодор Сицилийдің қаланы тонау туралы келіспеушіліктерін де түсіндіруі мүмкін. Көптеген қазіргі тарихшылар Камиллдің қаланы құтқаруын оқиғаға қосымша ретінде қарастырады, өйткені Диодор Сицилий және басқа бір ежелгі грек тарихшысы Полибий оны есімдерін атаған жоқ. Диодор галлдарды Траузия жазығында, орны белгісіз, этрус әскері Италияның оңтүстігінен қайтып келе жатқанда жеңгенін айтты. Страбон олардың Кере (Риммен одақтас этрус қаласы, Веста діни қызметкерлері қашқан жер) қаласынан жеңілгенін және кереліктер Римнің алтын құны төленген ақшасын қайтарып алғанын жазды. Бұл Камиллдің Сенонға төлем жасауды тоқтатқаны туралы пікірге қайшы келеді. Плутархтың айтуынша, Аристотель Римді "бір белгілі Луций" құтқарды деген. Бұл Луций Альбин болған болуы мүмкін, ол діни қызметкерлерді Кереге жеткізген. Галл тонауының тарихындағы Керенің рөлі нақты емес, және ол римдік дәстүрге қарағанда маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Сенонның Орталық Италияда не істегені де сұрақ тудырады. Диодор Сицилийский сенон тайпасының "қиын жағдайда болғанын және көшуге құштар екенін" жазды, себебі олар тым ыстық жерге (Ager Gallicus) қоныстанған. Олар жас жігіттерін қаруландырып, жаңа қоныс іздеуге жіберді. Сондықтан олар Этрурияға шабуыл жасады, 30 мың адам Клузиум аумағын тонады. Бірақ Корнелл мұны сенімсіз деп санайды. Әңгіме барысында Сенон тайпасы жауынгерлер тобы болып көрінеді. Егер галлдар жер іздеп көшіп келе жатқан халық болса, олардың әйелдері мен балалары туралы ешқандай мәлімет жоқ. Корнелл олардың жалдамалы әскер екенін санайды. Римді тонағаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Сицилиядағы Сиракуза қаласының тираны Дионисий I Италияның оңтүстігіндегі соғыс үшін галл жауынгерлерін жалдады. Сенонның оңтүстікке қарай жол тартқанының себебі осы болуы мүмкін. Олардың оңтүстіктен қайтып келе жатқанда жеңіліске ұшырауы туралы әңгіме осы гипотезаға сәйкес келеді. Сондай-ақ, Сенонның Клузиумға Арунстың әйелі үшін кек алу туралы романтикалық оқиғаға емес, қаладағы саяси күреске араласу үшін екі саяси топтың бірінен жалданып келгені мүмкін.

The accounts of the battle of the Allia and the sack of Rome were written centuries after the events, and their reliability is questionable. That may also account for the discrepancies between Livy and Diodorus Siculus concerning the sack of the city. The rescue of the city by Camillus is seen by many modern historians as an addition to the story since he was not mentioned by Diodorus Siculus and Polybius, another ancient Greek historian. Diodorus said that the Gauls were defeated at the Trausian Plain, an unidentified location, by an Etruscan army when they were on the way back from southern Italy. Strabo wrote that they were defeated by Caere (the Etruscan city, allied to Rome, to which the Vestal priestesses had fled) and that the Caerites recovered Rome's ransomed gold. That runs counter to the notion that Camillus stopped the payment of a ransom to the Senones. As has been noted, Plutarch wrote that Aristotle said that Rome was saved by "a certain Lucius". That could be Lucius Albinus, who was said to have given the priestesses a lift to Caere. The role of Caere in the saga of the Gallic sack is unclear, and it may be that it played a more important role than in the Roman tradition. There is also the question of what the Senones were doing in central Italy. Diodorus Siculus wrote that the Senones were "distressed and eager to move" because they had settled to a place (the ager Gallicus) that was too hot. They armed their younger men and sent them out to seek a territory where they might settle. Therefore, they invaded Etruria, the 30,000 sacked the territory of Clusium. However, Cornell finds that to be unconvincing. Throughout the story, the Senones appear to be a warrior band. There is no mention in any of the accounts of wives and children, who would have been present if the Gauls had been a migrating people in search of land. Cornell thinks that they were mercenaries. A few months after the sack of Rome, Dionysius I of Syracuse, the tyrant of the Greek city of Syracuse, in Sicily, hired Gallic mercenaries for a war in the south of Italy. It may well be that was why the Senones were on their way to the south. The story of their defeat on their way back from the south seems to fit with that hypothesis. It could also be that the Senones went to Clusium because they had been hired by one of two political factions at loggerheads to intervene in political struggles in the city, rather than the romanticised story of Aruns's revenge for his wife.

389366 б.з.д.: Латын лигасы мен Герниктермен қарым-қатынастың нашарлауы

Галлдардың шабуылы Римді ұятқа қалдырып, жақын жердегі халықтарға қарсы соғыстар тізбегін бастады. Рим, Латын лигасымен – басқа латын қалаларының коалициясымен және герниктермен бірге, V ғасырдың көп бөлігін оңтүстікте тұратын вольскилер мен экийлерге қарсы соғысып, олардың аумағына жасаған шабуылдарына жауап ретінде күресті. Шабуылдан кейін дереу вольскилер мен оңтүстік Этруриядағы этрус қала-мемлекеттері шабуыл жасады. Рим қатаң жауап берді. Бұл Латын лигасымен және герниктермен одақтастықтың бұзылуына және бірнеше латын қалаларының көтерілісіне әкелді. Рим келесі 32 жыл бойы вольскилермен, этруспен және көтерілісші латын қалаларымен соғысты. 389 ж.б.д. вольскилер қарулы күшке көтеріліп, латын қаласы Ланувийдің жанында лагерь құрды. Камилл оларды жеңіп, «вольскилердің барлық жерін қиратып, оларды бағынуға мәжбүр етті». Ливийдің айтуынша, осылайша Рим Вольски аумағының оңтүстік бөлігіндегі Помтин батпақтарына «даусыз бақылауды» алды. Алайда, вольскилер кейін де күресін жалғастырды. Содан кейін Камилл соғысқа дайындалып жатқан экийлерге қарсы жорық жасап, оларды да жеңді. Этрусктар оңтүстік Этруриядағы Сутриумның римдік колониясын басып алды, ал Камилл оларды кері қайтарды. Б.з.д. 388 ж. римдіктер экийлердің аумағын қиратты, оларды әлсірету үшін этрус қала-мемлекеті Тарквинияның аумағына шабуыл жасап, Кортуоза мен Кобраны басып алып, жойды. 386 ж.б.д. Антиум қаласындағы вольскилер Антиумнан алыс емес Сатрикум маңында герниктер мен латын күштерін біріктіріп әскер жинады. Римдіктермен болған шайқасты жаңбыр тоқтатты, содан кейін латындықтар мен герниктер үйлеріне қайтты. Вольскилер Сатрикумға шегінді, ол шабуылда алынды. 386 ж.б.д. этруспен оңтүстік Этруриядағы екі римдік колония – Сутриум мен Непетті басып алды. Римдіктер латындықтар мен герниктерге неліктен өз одақтастықтарына сәйкес Римге әскер бермегендерін сұрады. Екеуі де «вольскилерден үнемі қорқып жүргендері үшін» деп жауап берді. Олар сондай-ақ, вольскилермен соғысқан өз адамдарының кеңестерінің бұйрықтары бойынша емес, өз еркімен соғысқандарын айтты. Алайда, Римнің қатаң әрекеттері оларды адасқа салып, жау болып кеткені анық болды. 385 ж.б.д. тағы бір соғыс болды, оны көтерілісші латындықтар мен герниктер, сондай-ақ Римнің Цирцей колониясы және Велитрадан келген римдік отарлаушылар қолдады. Бұл күштер жеңілді, тұтқындардың көп бөлігі латындықтар мен герниктер болды. Римдіктер Сатрикумға 2000 адамнан тұратын колония құрды. 383 ж.б.д. латын қаласы Ланувий көтеріліске шықты. Рим сенаты оңтүстік Этруриядағы Непет қаласында колония құруды және Римнің кедейлеріне Помтин батпақтарында жер бөлуді шешті. Алайда, эпидемия соғыстың алдын алды. Бұл жағдай Велитрей мен Киркейдегі римдіктерді кешірім сұрауға итермеледі, бірақ Рим аумағында тонаушылықты да көтермелеген көтерілісшілер оларды бұған көндірді. Латын тіліндегі Праенесте қаласы да көтеріліс шығарып, Римнің одақтастары болған Латын тіліндегі Тускулум, Габии және Лабици қалаларының аумақтарына шабуыл жасады. Б.з.д. 382 ж. римдіктер Левитра маңында Праенестеден келгендердің саны Рим отарлаушыларының күшінен асып түскенімен, көтерілісшілерге шабуыл жасап, жеңді. Римдіктер қалаға шабуыл жасамады, өйткені олар өздерінің табысқа жетуіне сенімді емес еді және Рим колониясын жою дұрыс деп ойламады. 382 ж.б.д. Рим Пренестеге соғыс жариялады, ол вольскилерге қосылды. Бірлескен күш римдік отарлаушылардың қатты қарсылығына қарамастан, римдік Сатрикум колониясын басып алды. 381 ж.б.д. римдіктер төрт легионды жинап, Сатрикумға аттанды. Римдіктер жеңіске жеткен қатал шайқас болды. Тұтқындардың арасында Тускулумнан келгендер де болды. Тускулум римдіктермен одақ құрғаннан кейін Рим оған соғыс жариялады. Алайда римдіктер оның аумағына кіргенде, Тускулум соғыспады, соған орай оған бейбітшілік берілді. 380 ж.б.д. Пранестейндер Габи аумағына басып кірді және Рим қабырғаларына қарсы Коллин қақпасында алға басып, галдар Римді жеңген Аллия өзенінің жанында лагерь құрды. Римдіктер оларды жеңіп, Праенесте аумағына басып кірді, оның қарамағындағы сегіз қаланы, содан кейін Левитраны басып алды. Ақырында олар көтерілістің орталығы болған Праенестеге тап болды, ол бағынды. 378 ж.б.д. вольскилер Рим аумағының шекарасын қиратты. Римдіктер жағалаудағы Антиумға, ал тағы біреуін Электра мен тауларға әскер жіберіп, жерді өртеп жіберу саясатын қолданды. 377 ж.б.д. латын және вольск күштерінің бірі Сатрикумға жақын жерде лагерь құрды. Римдіктер үш әскерді жинады: біреуі резервтік легион, біреуі қаланы қорғады, ал үшіншісі, ең ірісі, Сатрикумға аттанды. Дұшман жеңіліп, Антиумға қашты. Енді бастаушылар мен латындықтар арасында дау туды. Біріншілері бас тартуға бейім болды, бірақ екіншілері бас тартпады және кетіп қалды. Бастаушылар өз қалаларын және жерлерін бағындырды. Латындықтар Сатрикумды кек ретінде өртеп жіберді. Содан кейін олар Тускулумға шабуыл жасады, оны римдіктер құтқарды. 370 ж.б.д. Римнің Велитрае отарлаушылары Рим аумағына бірнеше шабуыл жасады және плебей трибундары римдік мемлекетті парализге түсіргендіктен, Римде әскер болмағандықтан Тускулумды қоршады. Кейін трибундар мемлекет басшыларын сайлауға және әскер жинауға рұқсат берді, ол көтерілісшілерді Тускулумнан ығыстырып, Левитраны ұзақ қоршауға алды. Ливий бұл қашан аяқталғанын айтпады, бірақ ол 366 ж.б.д. болған болуы керек. 367 ж.б.д. көтерілісшілер Лациумға келді. Егде жастағы Камилл оларды Альбан төбелерінің жанында жеңді, содан кейін көтерілісшілердің көп бөлігі Апулияға қашты.

The Gallic sack was a humiliation for Rome and set in motion a series of wars against nearby peoples. Rome, in conjunction with the Latin League, a coalition of other Latin cities, and the Hernici, had spent much of the 5th century fighting against the Volsci and Aequi, who lived to the south, in response to the latter's attacks on their territory. Immediately after the sack, there were attacks by the Volsci and the Etruscan city states in southern Etruria. Rome responded aggressively. That led to a breakdown of her alliances with the Latin League and the Hernici and rebellions by several Latin cities. Rome spent the next 32 years fighting the Volsci, the Etruscans and the rebel Latin cities. In 389 BC, the Volsci took up arms and encamped near the Latin city of Lanuvium. Camillus defeated them and laid "waste all the Volscian countryside, which forced the Volsci to surrender." Livy wrote that with this Rome "acquired undisputed control" of the Pomptine Marshes in the southern part of the Volscian territory. However, the Volsci subsequently continued to fight. Camillus then moved against the Aequi who were preparing for war and defeated them, too. The Etruscans captured the Roman colony of Sutrium in southern Etruria and Camillus repelled them. In 388 BC, the Romans laid waste the territory of the Aequi to weaken them and carried out incursions into the territory of the Etruscan city state of Tarquinii, capturing and destroying Cortuosa and Cobra. In 386 BC the Volscian of the town of Antium gathered an army which included Hernici and Latin forces near Satricum, not far from Antium. A battle with the Romans was stopped by rain, and the Latins and Hernici then returned home. The Volsci retreated to Satricum, which was taken by storm. In 386 BC, the Etruscans seized Sutrium and Nepet, two Roman colonies in southern Etruria. The Romans asked the Latins and Hernici why they did not provide Rome with soldiers, as they were supposed to, under their alliances. Both replied that it was because of "their constant fear of the Volsci." They also said that their men who had fought with the Volsci had done so of their own volition and not under the orders of their councils. However, it was clear that Rome's aggressive actions had caused them to defect and become hostile. In 385 BC, there was another war with the Volsci, who were supported by the rebelling Latins and Hernici as well as the Roman colony of Circeii and Roman colonists from Velitrae. The force was defeated, and most of the prisoners were Latins and Hernici. The Romans planted a colony with 2000 colonists at Satricum. In 383 BC, the Latin city of Lanuvium rebelled. The Roman senate decided to found a colony at Nepet in southern Etruria and allot land in the Pomptine Marshes to the Roman poor to gain popular support for a war. An epidemic, however, prevented any war. That prompted the Romans at Velitrae and Circeii to sue for pardon, but they were dissuaded by the rebels, who also encouraged pillaging in Roman territory. The Latin city of Praeneste also became rebellious and attacked the territories of the Latin towns of Tusculum, Gabii, and Labici, which were Roman allies. In 382 BC, the Romans attacked and defeated a rebel force in which men from Praeneste almost outnumbered the force of the Roman colonists, near Levitra. The Romans did not attack the town because they were unsure about their success and did not think it was right to exterminate the Roman colony. Still, in 382 BC, Rome declared war on Praeneste, which joined the Volsci. The joint force took the Roman colony of Satricum despite strong resistance by the Roman colonists. In 381 BC, the Romans levied four legions and marched on Satricum. There was a fierce battle that the Romans won. There were men from Tusculum among the prisoners. After Tusculum broke its alliance with the Romans, Rome declared war on it. However, when the Romans entered its territory, Tusculum did not fight and was granted peace. In 380 BC, the Praenestines marched into the territory of Gabii and advanced against Rome's walls at the Colline Gate and encamped near the River Allia, where the Gauls had defeated Rome. The Romans defeated them and marched into the territory of Praeneste, seizing eight towns under its jurisdiction and then Levitra. Finally, they confronted Praeneste, the heart of the rebellion, which surrendered. In 378 BC, the Volsci ravaged the borders of Roman territory. The Romans sent an army to Antium on the coast and another to Electra and the mountains and applied a scorched earth policy. In 377 BC, a joint Latin and Volscian force encamped near Satricum. The Romans levied three armies: one was a reserve legion, one defended the city and the third, the largest, marched on Satricum. The enemy was routed and fled to Antium. A quarrel now broke out between the Initiates and the Latins. The former were inclined to give up, but the latter did not and left. The Initiates surrendered their city and lands. The Latins burned Satricum in revenge. Then, they attacked Tusculum, which was rescued by the Romans. In 370 BC, the Roman colonists of Velitrae made several incursions into Roman territory and besieged Tusculum, knowing that Rome did not have an army because the plebeian tribunes had paralysed the Roman state. Thereafter, the tribunes allowed the election of heads of state and the levy on an army, which drove the rebels from the Tusculum and laid a protracted siege on Levitra. Livy did not state when it ended, but it must have been in 366 BC. In 367 BC, the rebels arrived in Latium. An ageing Camillus defeated them near the Alban Hills, and most of the rebels then fled to Apulia.

366358 б.з.д.: Латын және Герниктермен жаулықтардың аяқталуы

366 жылы герниктердің дезертирлеуі туралы хабарлар тарады. 362 жылы Рим оларға қарсы соғыс жариялады. Римдіктер шабуылға ұшырап, жеңілді. Армияны басқарған консул шайқаста қаза тапты, ал герниктер римдіктердің лагерін қоршап алды. Римдіктер күш жіберіп, герниктерді ауыр шайқаста жеңді. 361 жылы римдіктер герниктердің қаласы Ферентинумды басып алды. Олар кері қайтып келе жатқанда, Тибур латын қаласының халқы қала қақпаларын жапты. 360 жылы галлдар Анио өзеніне жақын лагерь құрды. Бірнеше шайқастан кейін, Тит Манлий мен галл арасындағы жекпе-жек арқылы дау шешілді, онда біріншісі жеңіске жетті. Галлдар Тибурға барып, олармен одақтасып, қаладан жабдықтау алды. Содан кейін галлдар Кампанияға бет бұрды. 360 жылы римдіктер Тибурға шабуыл жасады, бұл галлдарды көмекке келдіруге итермеледі. Олар Лабици, Тускулум және Альба-Лонга аймақтарын тонады. Римдіктер Тускулумда әскерін ұстап, Римнің Коллин қақпасынан алыс емес жерде галлдармен шайқасты. Ауыр шайқастан кейін галлдар тағы да Тибурға қайтты. Екі одақтас екі римдік армиядан жеңілді. Үшінші римдік армия үлкен шайқаста герниктерді жеңді. 359 жылы Тибурдан келген шағын күш Рим қабырғаларына жетті, бірақ оңай кері қайтарылды. 358 жылы этрус қаласы Таркиния римдіктермен Этрурияда тонауға ұшырады. Римдіктер оларға қарсы және герниктерге қарсы әскер жинады. Сол жылы латындықтар мен герниктермен соғыс аяқталды. Галл соғысы туралы қауесеттер латындықтармен бейбіт келісімге келуге себеп болды. Латын лигасы 493 жылы Риммен жасасқан одақты (Foedus Cassianum) жаңартты, ол Римді галлдардың тонауынан және бірнеше латын қалаларының соңғы көтерілісінен кейін күшін жойды. Латын лигасы Римге әскерлерді жіберді. Осылайша, галлдар Римді тонауынан кейін осы екі тарап арасындағы араздық пен 358 жылы олардың қайтадан татуласуына себепкер болды. Галлдар Пранестеге барып, Педумға жақын лагерь құрды. Римдік қолбасшы Гай Сулпиций, жаудың азық-түлігі болмағандықтан және "күші мен батылдығы тек шабуылда ғана болғандықтан, ал аздаған кешігуде әлсірегендіктен" шайқасқа кірісуді кейінге шегерді. Ақырында галлдар шайқасқа шақырып, римдіктер жеңіске жетті. Тағы бір римдік армия герниктерді жеңіп, оларды бағындырды. Осы уақытта үшінші римдік армия Таркиниядан жеңіліп, 307 римдік әскерін құрбандық ретінде өлтірді. Фалерий қаласы Таркинияның жағында болды, бірақ шайқастан қашып келген римдік әскерлерін тапсырудан бас тартты. Велитра және Вольск қаласының Привернумы Рим егістіктерін кенеттен шабуылдармен қиратты.

In 366, there were reports of defection of the Hernici. In 362, Rome declared war on them. The Romans were ambushed and routed. The consul who led the army died in the battle, and the Hernici surrounded the Roman camp. The Romans sent a relief force and the Hernici were defeated in a tough battle. In 361, the Romans seized Ferentinum, a town of the Hernici. When they were on their way back, the people of the Latin city of Tibur shut the city gates on them. In 360, the Gauls encamped near the River Anio. After some skirmishes, the conflict was resolved by single combat between Titus Manlius and a Gaul, which the former won. The Gauls left, went to Tibur, and allied with it, receiving supplies from the city. Then, the Gauls went on to Campania. In 360 BC the Romans attacked Tibur, prompting the Gauls to return to render aid. They then ravaged the territories of Labici, Tusculum, and Alba Longa. The Romans kept an army at Tusculum and fought the Gauls with another one, not far from Rome's Colline gate. After a tough battle, the Gauls went to Tibur again. The two allies were defeated by the two Roman armies. A third Roman army defeated the Hernici in a major battle. In 359, a small force from Tibur arrived at the walls of Rome, but it was repelled easily. In 358, the Etruscan city of Tarquinii was plundered by Roman territory by Etruria. The Romans levied an army against them and one against the Hernici. That year, the war with the Latins and Hernici ended. Peace with the Latins was prompted by rumours of a Gallic war. The Latin League renewed the alliance with Rome they had made in 493 (the foedus Cassianum), which had lapsed shortly after the Gallic sack of Rome and the subsequent rebellions by several Latin cities. The Latin League provided Rome with soldiers. Thus, the Gauls were the cause of both the falling out between these two parties after the sack of Rome and their reconciliation in 358. The Gauls went to Praeneste and encamped near Pedum. The Roman commander, Gaius Sulpicius, delayed engaging in battle to wear down an enemy which had no food supplies in unfriendly territory and "whose strength and courage lay wholly in attacking, and languished as soon as there came a slight delay." Eventually, the Gauls provoked a battle, which the Romans won. Another Roman army defeated the Hernici and reduced them to subjection. Meanwhile, a third Roman army was defeated by Tarquinii, which killed 307 captured Roman soldiers as a sacrifice. The city of Falerii had sided with Tarquinii but refused to hand over Roman soldiers who had fled there from the battle. Velitrae and the Volscian city of Privernum devastated the Roman fields with sudden raids.

357345 б.д.д.: аймақтағы жаңа қақтығыс

Конфликт Латын лигасы және герниктермен аяқталғанымен, вольскилер, тибурлар және этрусктермен қиындықтар әлі де болды. 357 жылы Рим Привернум аумағын шапты, содан кейін қалаға шабуыл жасады, ол капитуляциялады. 356 жылы римдік әскер Тибурдан келген күшті қала ішіне ығыстырып, оның егістіктерін тонады. Басқа әскер Таркиния және Фалерийлермен жеңіліске ұшырады. Екі қала басшылығымен этруск қалаларының коалициясы тұз өндіріс орындарына қарай жылжыды. Римдіктер Тибр өзенінен сал арқылы өтіп, жау лагерін күтпеген жерден шапты, 8000 тұтқынға алды және этрусктарды римдік аумақтан ығыстырды. 354 жылы римдіктер Тибур аумағындағы Эмпулумды басып алып, Таркинияға тиесілі жерлерді шапты. 353 жылы олар Тибурға тиесілі Сасуланы басып алып, капитуляциялады. Олар Таркиния әскерін де жеңіп, көптеген тұтқындарды алды. Олардың арасынан 158 ақсүйектерді таңдап, Римге алып барды, оларды қамшылап, римдіктер Таркинскийлердің құрбандыққа шалғандарының кек алуы үшін басын кесті. 353 жылы Галл шабуылы кезінде Римге көмектескен этрусктердің Каэре қаласы Таркиниямен одақтасты. Этрусктар тұз өндірісі маңындағы аймақты тонады және Каэре аумағында олжаларын алып кетті. Вольскилер римдік аумаққа шабуыл жасады. Каэре Римге елшілерді жіберіп, кешірім сұрады, сонымен қатар тонауға ауыл тұрғындары қатысқандығын және қала соғысқа дайын болмағанын мәлімдеді. Рим бейбітшілікке келісіп, жүз жылдық бітімгершілік шартын жасады. Римдіктер Фалерийге назар аударды. Олар ешқандай әскерге кездеспеді, қалаларды аялап, ауылдық жерлерді тонады. 350 жылы галлдармен және грек флотымен қиындықтар туды. Лациумға галлдардың үлкен әскері келді. Римдіктер консул мен претор басшылығымен төрт легионнан тұратын әскер жинады. Олар галлдардың лагеріне жақын жерде лагерь құрып, оларды жеңді. Жараланған римдік консул қашқандарды қумай, олар Албан тауларына қашты. 349 жылы галлдар таудан түсіп, жағалау жазығын шапты. Гректер Тибрдің аузынан Антиумға дейінгі жағалауға теңіз шабуылын жасады. Галлдар мен гректер кездесіп, шайқасқа түсті, содан кейін галлдар лагерлеріне, ал гректер кемелеріне қайтты. Латын лигасы Римге әскер беруден бас тартты. Римдіктер өз аумағында, соның ішінде ауылдық жерлерде де адамдарды жинап, әрқайсысында 4200 жаяу әскерден тұратын он легион құрды. Екі консулдың бірі қайтыс болды, ал екіншісі соғысты толыққанды басқаруға кірісті. Ол қаланы қорғау үшін екі легионды қалдырып, гректердің шабуылын болдырмау үшін қалған сегіз легионды преторға тапсырды. Консул Помтин батпақтарында лагерь құрды. Ол галлдардың тонау арқылы азық-түлік алуын болдырмауға тырысты. Галл мен римдік арасында жекпе-жек болды, онда соңғысы жеңіске жетті. Содан кейін римдіктер шайқаста жеңіске жетті. Галлдар вольскилер арасына тарады, олардың кейбіреулері Этрурияға, ал басқалары Апулияға кетті. Консулдар грек флотымен күресу үшін басқа легиондарға қосылды. Шайқас болған жоқ, гректер жағадан алыс қалды. Ақырында гректер судан қалды және кетіп қалды. 348 және 347 жылдары бейбітшілік орнады. 346 жылы Антиум қаласындағы вольскилер латын қалаларына елшілерді жіберіп, соғыс тудыруға тырысты. Римдіктер екі жыл бұрын вольскилер қайта салған Сатрикумға шабуыл жасады. Олар алдын ала жиналған Инициаттар мен басқа да вольскилердің әскерін жеңіп, Сатрикумға қашты. Римдіктер қаланы қоршап алды, жаудың 4000 адамы капитуляциялады, ал жеңімпаз әскер қаланы өртеп жіберді. 345 жылы Аурунсилер күтпеген шабуыл жасады. Бұл Латын лигасымен бірлесіп жасалған жоспар деп қорқынышты. Римдіктер Аурунсиді бір шайқаста жеңіп, вольскилерге күтпеген шабуыл жасап, Сора қаласын басып алды.

Although the conflict with the Latin league and the Hernici had ended, there were still troubles with the Volsci, Tibur, and the Etruscans. In 357, Rome ravaged the territory of Privernum and then attacked the city, which surrendered. In 356, a Roman army pushed a force from Tibur into their city and pillaged its fields. Another army was routed by Tarquinii and Falerii. A coalition of Etruscan city states, led by the two cities, advanced to the salt works. The Romans crossed the River Tiber on rafts and seized the enemy camp by surprise, captured 8000 prisoners, and drove the Etruscans out of the Roman territory. In 354, the Romans seized Empulum which was in the territory of Tibur and ravaged lands that belonged to Tarquinii. In 353, they took Sassula, which also belonged to Tibur and surrendered. They also routed the army of Tarquinii, taking many prisoners. They picked 158 noblemen among them, took them to Rome, scourged them, and beheaded them in revenge for the Romans who had been sacrificed by the Tarquinenses. In 353, the Etruscan city of Caere, which had helped Rome during the Gallic sack of Rome, allied with Tarquinii. The Etruscans pillaged the area near the salt works and took their booty in the territory of Caere. The Volsci attacked Roman territory. Caere sent envoys to Rome to beg forgiveness, claiming that it was some country people who joined the pillaging and that the city had not prepared for war. Rome accepted peace and granted a hundred year truce. The Romans turned their attention to Falerii. They did not encounter any armies and pillaged the countryside, sparing the towns. In 350, there were troubles with the Gauls and a Greek fleet. A huge army of Gauls had encamped in Latium. The Romans levied an army of four legions led by a consul and a praetor. They encamped at a height close to the Gallic camp and then defeated them. The Roman consul, who was wounded, did not pursue the fugitives, who fled to the Alban Hills. In 349, the Gauls came down from the hills and ravaged the coastal plain. The Greeks carried out naval attacks on the coast from the mouth of the Tiber to Antium. The Gauls and the Greeks happened to encounter one another and a battle ensued, and the former then withdrew to their camp and the latter to their ships. The Latin League refused to provide Rome with soldiers. The Romans enlisted men everywhere in their territory, including the countryside, and levied ten legions with 4200 infantry each. One of the two consuls died, and the other consul took sole charge of the war. He left two legions in the city to defend it and shared the command of the other eight with a praetor, who was put in charge of preventing the Greeks from landing. The consul encamped in the Pomptine Marshes. He aimed to prevent the Gauls from obtaining their sustenance through plunder. There was single combat between a Gaul and a Roman, which the latter won. That was followed by a battle, which the Romans won. The Gauls scattered among the Volsci, and some of them went to Etruria and others to Apulia. The consuls then joined the other legions to deal with the Greek fleet. There was no battle, and the Greeks were kept offshore. Eventually, the Greeks ran out of water and left. In 348 and 347, there was peace. In 346, the Volsci of the city of Antium sent envoys to the cities of the Latins to try to stir up a war. The Romans attacked Satricum, which the Volsci had rebuilt two years earlier. They defeated an army of Initiates and other Volsci, which had been levied in advance, and fled to Satricum. The Romans besieged the town, 4000 of the enemy surrendered, and the victorious army burned down the town. In 345, the Aurunci carried out an unexpected raid. It was feared that it was a joint design with the Latin League. The Romans defeated the Aurunci in a single battle, made a surprise attack on the Volsci, and seized the town of Sora.

Конфликттерді қазіргі заманғы бағалау

Кейбір қазіргі тарихшылар Римді тонаудан кейін көп ұзамай римдік жеңістерді жоққа шығарған Карл Юлий Белохтың пікірін қолдайды. Бір себебі – грек тарихшылары Диодор Сицилий және Полибий олар туралы ештеңе айтпаған. Екіншісі – Римнің әскери тұрғыдан осыншалықты сәтті болуы үшін тым көп зардап шеккен деген болжам. Ливийдің айтуынша, қала өртенген, сосын асығыс түрде қайта салынғандықтан жоспарсыз құрылымға ие болған. Алайда, Корнелл Диодор Сицилий мен Полибийдің осы кезең туралы сирек мәлімет бергенін атап көрсетеді. Ол Римге келген зиянның шамасын да жоққа шығарады. Оның сөзіне қарағанда, тонаудың салдарынан келген зақымның археологиялық іздері табылмаған. Бұл оқиғаға байланысты деп саналған өрт белгілері кейіннен бір ғасырдан астам бұрын рим монархиясын құлатқан көтеріліс кезінде пайда болғаны анықталды. Корнеллдің пікірінше, сенондар қаланы тонаған, бірақ тек олжаға қызығушылық танытып, көптеген ғимараттарды зақымдамаған және оларға сыйлық төленгеннен кейін кетіп қалған. Ежелгі қалалардың жоспарсыз құрылымы жиі кездесетін жағдай. Ол Римнің жаңадан бағындырылған Веи аумағын бекіту арқылы, тұрғындарына дауыс беру құқығынсыз азаматтық беру арқылы және галл тонауы кезінде Римге көмектескен Каэрамен одақты нығайту арқылы қалпына келуіне көмектескенін қосты. Бастапқы кері соққылар мен шабуылдардан кейін Рим V ғасырдың соңы мен IV ғасырдың басындағы экспансионизмін қайта бастады.

Рим қала қабырғаларын қайта тұрғызады

Римдіктер қаланы тонағаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Веии аймағындағы карьерден алынған шүберек тастардан жаңа қала қабырғаларын салуға кірісті. Бұл өте үлкен жоба болды, себебі қабырғаның ұзындығы 11 км (7 миль) құрады. Алғашқы қабырға жергілікті Каппеллаччо туфінен салынған, ол сапасы нашар болды, себебі бұл өте ыңғайсыз тас. Қабырға Веии аумағындағы, сапасы әлдеқайда жақсы сары түсті Grotta Oscura туфімен қайта салынды. Осылайша, Веииді бағындыру Римге құрылыс үшін жақсырақ тас материалдарды қамтамасыз етті. Дегенмен, жаңа тас қаттырақ болғандықтан, оны өңдеу қиынға соқты.

Галлиялықтардан қорқу

Галлдардың шабуылы Римде галлдарға қатысты ұзаққа созылған және терең қорқыныш тудырды. Б.з.д. 350 және 349 жылдары белгісіз галл тайпалары Лациумға шабуыл жасады. Бұл, әдетте, қарақшылық шабуылдары болды. Екінші рет Марк Валерий Корв галлдың батырымен жекпе-жекке шықты деген аңыз бар. Полибий Римнің галлдармен бейбіт келісімге келгенін, олар 30 жылға қайтып оралмағанын айтады. Рим үшінші Самнит соғысы (б.з.д. 298-290) кезінде Сентинум шайқасында (б.з.д. 295) сенондарды жеңгеніне қарамастан, халықтың галлдарға деген қорқынышы сақталды. Б.з.д. 228, 216 және 114 жылдары галлдардың шабуылдарынан сескенген римдіктер, адам құрбандығы римдік дәстүр болмаса да, екі галл мен екі гректі тірідей жерледі. Бұл, болжам бойынша, тағы бір галлдық апаттың қаупін болдырмау үшін жасалды.

Бренн туралы аңыз

1136 жылы Джеффри Монмутскийдің Британияның аңыз патшалары туралы жазған ортағасырлық көркем шығармасы "Historia Regum Britanniae" Бреннді британдар мен галлдардың басшысы ретінде көрсетеді. Ол Римді үш күн қоршайды, сосын оның інісі шабуылға көмектесу үшін келеді. Римдіктер қаланы көп күн бойы қорғайды және басқыншыларды ығыстыруға жетеді. Соңында екі консул қару-жарақ киіп, қаланы қорғаушыларға қосылады. Олар басқыншыларды кері тартқанмен, Белинус қатарларын жаңадан құрып, шабуылдарды тоқтатады. Бренн мен Белинус қабырғалар бұзылғанша және британдар мен галлдар қалаға енгенше алға жылжи береді. Әңгіме бойынша, Бренн Римде қалып, өмірінің соңына дейін қатыгездікпен билік жүргізеді.