Кіріспе
Жеке тұлғаның меншігіндегі жерді басқа адам пайдалану құқығында ұстау құқықтық режимі. Ортақ құқық жүйелерінде жер иелену, француз тіліндегі "tenir" етістігінен, яғни "ұстау" дегенді білдіреді, бұл жеке тұлғаның "меншігіндегі" жерді екі тараптың келісімі бойынша басқа біреу "ұстау" құқығында иеленетін құқықтық режим. Ол жерді кім, қанша уақытқа және қандай шарттарда пайдаланатынын анықтайды. Иелену құқығы ресми заңдар мен саясаттарға, сондай-ақ жоғары заң рұқсат еткен жағдайда, ресми емес жергілікті әдет-ғұрыптарға негізделуі мүмкін. Басқаша айтқанда, жер иелену – жерді жеке тұлға немесе жерді өңдейтін адам ұстап тұрған, бірақ бұл адамның заңды меншік құқығы жоқ жүйе. Ол жерді ұстаушының осы құқыққа байланысты міндеттері мен құқықтарын анықтайды. Англияда "Тәж" деп аталатын егеменді монарх жерді өз құқығында ұстаған. Барлық жер иелері оның жалға алушылары немесе кіші жалға алушылары болып табылады. Иелену – жалға алушы мен жер иесі арасындағы заңды қатынас, ол жерді жалға алуға байланысты тараптардың міндеттері мен құқықтарын реттейді. Тарих барысында жер иеленудің көптеген түрлі формалары, яғни жерді ұстау тәсілдері қалыптасқан. Жер иесі – жерге ең толық және ерекше меншік құқықтарына ие, қарапайым тілмен айтқанда, жердің иесі.
In common law systems, land tenure, from the French verb "tenir" means "to hold", is the legal regime in which land "owned" by an individual is possessed by someone else who is said to "hold" the land, based on an agreement between both individuals. It determines who can use land, for how long and under what conditions. Tenure may be based both on official laws and policies, and on informal local customs (insofar higher law does allow that). In other words, land tenure implies a system according to which land is held by an individual or the actual tiller of the land but this person does not have legal ownership. It determines the holder's rights and responsibilities in connection with their holding. The sovereign monarch, known in England as the Crown, held land in its own right. All land holders are either its tenants or sub tenants. Tenure signifies a legal relationship between tenant and lord, arranging the duties and rights of tenant and lord in relationship to the land. Over history, many different forms of land tenure, i. e., ways of holding land, have been established. A landowner is the holder of the estate in land with the most extensive and exclusive rights of ownership over the territory, simply put, the owner of land.
Меншік және иелiк ету түрлерi
Жер меншігінің және жер пайдалану құқығының көптеген түрлері бар.
Дәстүрлі жер иелену
Солтүстік Американың түпкі халықтарының немесе тайпаларының көпшілігі жер иелігі туралы әртүрлі ұғымдарға ие болды. Еуропалықтардың жер иелігі бақылауға негізделген болса, түпкі халықтардың ұғымдары қамқорлыққа негізделген. Еуропалықтар алғаш рет Солтүстік Америкаға келген кезде, олар кейде дәстүрлі жер пайдалану ережелерін ескермей, жерді күштеп тартып алды, немесе дәстүрлі жер пайдалану ережелерін аборигендік құқық деп мойындап, оған бейімдеді. Осы теория түпкі халықтармен жасалған шарттардың негізін құрады.
Жерді өнімді пайдалану туралы ант беру арқылы жер иелену
Мысыр және Сенегал сияқты бірнеше дамып келе жатқан елдерде бұл әдіс қазірге дейін қолданылып келеді. Сенегалда бұл "mise en valeur des zones du terroir" деп, ал Мысырда "Wadaa al yad" деп аталады.
Аллодиалдық атағы
Аллодиалдық титул – бұл жылжымайтын мүлік иесінің кез келген жоғары тұрған жер иесі немесе мемлекеттен тәуелсіз, толыққанды және еркін иелену құқығы. Нағыз аллодиалдық титул сирек кездеседі, ортақ құқық жүйесіндегі елдерде (Австралия, Канада, Ирландия, Жаңа Зеландия, Ұлыбритания, АҚШ) мүліктің көп бөлігі қарапайым меншік құқығында болады. Аллодиалдық титул иеленушіге мүлікті беруге, сыйға беруге, мұраға қалдыруға немесе ипотекаға беруге мүмкіндік береді, бірақ оны салық немесе жеке қарыз үшін алып қоюға, шектеуге немесе мемлекеттік билік тарапынан мәжбүрлеп сатып алуға (мемлекеттік қажеттілік үшін) болмайды.
Феодалдық жер иелігі
Феодалдық жер иелену – өзара міндеттемелер жүйесі болып табылады, онда патша немесе ақсүйек тұлға белгілі бір жер учаскесін пайдалануға немесе одан түсетін кірістерге қатысты белгілі бір құқықты – яғни феодты – әскери қызмет көрсету сияқты қызметтерді немесе жерді күтіп ұстауды талап ету шартымен берген. Бұл жүйе жоғары ақсүйектер монархтың вассалы ретінде ең төменгі ақсүйектерге дейін, олардың жалғыз вассалы – шаруалар болғанға дейін сақталған.
Жай ғана алым
Жалпы құқық бойынша, Fee simple – Allodial титулынан басқа, жылжымайтын мүлікке ие болудың ең толық түрі болып табылады. Иесі, әдетте, осы құқықты еркін сата алады немесе басқа жолмен беруге болады, сондай-ақ оны ипотекалық несие алу үшін кепіл ретінде пайдаланады. Әрине, "толық меншік" туралы бұл түсінік, көптеген жерлерде мүлік салығын төлеу міндеттілігімен және жер ипотекаға берілген жағдайда, оған кепілдік ретінде талап қойылатындығымен күрделенеді. Қазіргі заманғы қоғамдарда бұл жер меншігінің ең көп таралған түрі. Жерге бірнеше адам да бірлесіп ие болуы мүмкін, мұндай жағдайларды реттейтін бірнеше ережелер бар.
Туған елінің атауы
Австралияда, түпкілікті құқық – бұл белгілі бір аборигендердің дәстүрлі заңдары мен әдет-ғұрыптарынан туындайтын жерге қатысты белгілі бір құқықтарын мойындайтын ағылшын құқығының ұғымы. Түпкілікті құқық, абориген емес меншік құқықтарымен бірге болуы мүмкін, және кейбір жағдайларда әртүрлі абориген топтары бір және де сол жерге қатысты түпкілікті құқықтарын жүзеге асыруы мүмкін. Австралияның жер аумағының шамамен 16%-ын қамтитын, түпкілікті құқық бойынша тіркелген 160-қа жуық шешім бар. Mabo ісі Milirrpum ісі бойынша қабылданған шешімді күштен шығарды және terra nullius тұжырымын жоққа шығарды. Содан кейін қабылданған Парламент актілері осы ағылшын құқығының доктринасының бар екенін мойындады.
Өмірлік мүлік
Жалпы құқық бойынша, өмірлік меншік – өліммен тоқтайтын жылжымайтын мүлікке құқық. Оның иесі жерді өмір бойы пайдалануға құқылы, бірақ әдетте осы құқықты беруге немесе оны ипотекалық қарыздың кепілі ретінде пайдалануға мүмкіндігі жоқ.
Төлемнің құйрығы
Жалпы құқық бойынша, тұрақты мүлікке иелік ету құқығы – мұраға берілетін, сатылымға жатпайтын меншік түрі. Азаматтық және рим құқығында осыған ұқсас "легитим" деген ұғым бар; легитим мұрагерді мүліктен толық айыру мүмкіндігін шектейді.
Жалға беру
Жалпы құқық және азаматтық құқық жүйелерінде жер иесі оны басқа тарапқа жалға беруге немесе пайдалануға тапсыруға құқылы. Мұндай келісімдердің шарттары әртүрлі болуы мүмкін, қысқа мерзімді келісімдерден бастап, Ұлыбританияда кең таралған 99 жылдық пәтерлерді жалға беруге дейін, сондай-ақ мүлікті пайдаланудағы еркіндік деңгейі де әртүрлі болуы мүмкін.
Ортақ жер
Жалпы пайдалануға арналған жерге құқықтар жол пайдалану немесе жалпы меншіктегі жерде мал жаю құқығы сияқты құқықтарды қамтуы мүмкін.
Өсімдік шаруашылығы
Жерді жалға алып өңдеу кезінде, басқа біреуге тиесілі ауыл шаруашылығы жерін пайдаланып, алынған өнімнің немесе малдың бір бөлігін беру шарты болады.
Таңдау
Жеңілдіктер бір адамға басқа біреудің меншігіндегі жерді белгілі бір мақсаттарда пайдалануға мүмкіндік береді. Ең классикалық жеңілдік – өткізу құқығы, бірақ ол (мысалы) басқа біреудің жері арқылы электр қуаты желісін жүргізу құқығын да қамтуы мүмкін.
Басқа
Сонымен қатар, ұжымдық меншік түрлерінің әртүрлі формалары бар, олар көбінесе кооператив мүшелігі немесе жерді иеленетін корпорациядағы үлестер түрінде кездеседі (көбінесе толық меншік құқығымен, бірақ басқа да шарттар бойынша да болуы мүмкін). Әртүрлі аралас формалар да бар; көптеген коммунистік мемлекеттерде егістік жерлерге мемлекеттік меншік, шаруашылық ұжымдарының жер пайдалану құқығымен әртүрлі жолдармен біріктірілген.
Археологиядағы жер иелену
Археологияда жер иелену дәстүрлерін аумақтық белгілері арқылы және адамдардың табиғи және жасалған ландшафт шекараларын құру мен пайдалану жолдары арқылы зерттеуге болады. Иеленудің көрінеу аз болатын жақтарын анықтау қиын, сондықтан оларды зерттеу көбінесе антропологиялық мәліметтерге (жазу білмейтін қоғамдар үшін) немесе жазба деректерге (жазу білетін қоғамдар үшін) сүйенеді. Археологияда жер иелену дәстүрлерін ұзақ мерзімді кезеңде зерттеуге болады, мысалы, туыстық байланысқа негізделген және ұжымдық мүлікті басқару арқылы жүзеге асырылатын жер иелену. Бұл жер иелену жүйелері мен ауыл шаруашылығы өнімділігінің өзгеруі мен дамуының ұзақ мерзімді салдарларын зерттеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, археологиялық тұрғыдан жер иелену шараларын зерттеу жер басқарудың уақыттық аспектілерін, оның ішінде кейде уақытша, тұрақсыз және келісуге болатын жақтарын, сондай-ақ бұрынғы иелену нысандарын қарастырады. Мысалы, адамдар қоғамдағы ата-бабалық естеліктерге сілтеме жасау арқылы ресурстарға құқық талап ете алады немесе оларды меншіктей алады. Мұндай жағдайларда, өткенмен байланыс пен оның материалдық (мысалы, ескерткіштер) және рухани (мысалы, әңгімелер арқылы тарих түсініктері) аспектілері қазіргі уақытты заңдыландыру үшін қолданылады.
Ауғанстан
Ауғанстан Конституциясының 41-бабына сәйкес, шетелдіктерге жер меншігіне ие болуға рұқсат етілмейді. Шетелдік тұлғалар Ауғанстанда жылжымайтын мүлікке ие болу құқығына ие емес.
Қытай
Қытайдағы жер мемлекеттік немесе ұжымдық меншікте болады. Кәсіпорындар, шаруалар және үй шаруашылықтары мемлекеттен 20 жылдан 70 жылға дейінгі ұзақ мерзімге жалға алу арқылы жерді пайдаланады. Шетелдік инвесторларға Қытайда жер сатып алуға немесе меншікке ие болуға рұқсат етілмейді.
Тайланд
Таиландта шетелдіктерге жерге ие болуға немесе оны меншіктеп ұстауға рұқсат етілмейді.
Қазақстан
Камбоджа Конституциясының 44-бабына сәйкес, "жер меншігіне тек кхмер ұлтының жеке немесе заңды тұлғалары ғана құқылы". Шетелдіктерге Камбоджада жерге ие болуға немесе оны меншіктеп ұстауға тыйым салынған.
Филиппин
1987 жылғы Конституцияға сәйкес, Филиппинде шетелдіктерге жер меншігіне ие болуға тыйым салынған.
Индонезия
Индонезияда шетелдіктерге меншік құқығында жерді иеленуге рұқсат жоқ.
Вьетнам
Шетелдіктер Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдеріндегідей, жерді сатып алып меншікке өте алмайды. Оның орнына, жер барлық вьетнамдықтардың ортақ меншігінде, бірақ мемлекет басқарады. Ұлттық жер заңында көрсетілгендей, шетелдіктер мен шетелдік ұйымдарға жерді жалға алуға рұқсат беріледі. Жалға алу мерзімі 50 жылға дейін.
Бірма
Шетелдіктерге жер сатып алуға рұқсат берілмегенімен, жылжымайтын мүлікке инвестиция салатын адамдар Мьянма Инвестициялық Комиссиясының (МИК) рұқсатымен 70 жылға жалға алуға өтініш бере алады.
Беларусь
Беларусь заңнамасына сәйкес, шетелдік азамат жерге меншік құқығына ие бола алмайды және оны тек жалға алуға ғана құқылы.
Лаос
Шетелдіктерге жерді тұрақты меншікке ие болуға тыйым салынған. Шетелдіктер жерді тек 30 жылға дейін жалға ала алады.
Моңғолия
Моңғолия аумағындағы жерді тек Моңғолстан азаматтары меншікке ие бола алады. Шетел азаматтары жерді тек жалға алуға құқылы.
Мальдив аралдары
Шетелдіктер Мальдив аралдарында меншік құқығымен жерді иелене алмайды. Жерді шетелдіктерге тек 99 жылға жалға беруге болады.
Шри-Ланка
2014 жылы Шри-Ланка Парламенті шетелдіктердің жер сатып алуына тыйым салатын заң қабылдады. Жаңа заң шетелдіктерге жерді тек 99 жылға дейін жалға алуға рұқсат береді, сондай-ақ толық жалға төлемінен жылдық 15 пайыз салық алынады.
Грузия
2017 жылдан бері Грузияның жаңа конституциясында шетелдіктерге егістік жерлерге меншік құқығына тыйым салынды. Жаңа конституцияда, шағын ерекшеліктерден басқа, ауыл шаруашылығы жерлерін тек мемлекет, Грузия азаматы немесе Грузияға тиесілі ұйым ғана иелене алады делінген.
Қазақстан
2021 жылы президент Қасым Жомарт Тоқаев шетелдіктерге ауыл шаруашылығы жерлерін сатуға және жалға беруге тыйым салатын заңға қол қойды.
Израиль
Израильде бөлінген жердің шамамен 7% жеке меншікте. Қалған 93% мемлекетке тиесілі және "Израиль жері" деп аталады. Израильдің жылжымайтын мүлік туралы негізгі заңы Израиль жерінің мемлекетке (69%), Даму басқармасына (12%) және Еврей ұлттық қорына (12%) бірлесіп тиесілігін белгілейді.
Қазіргі уақыттағы лауазымдық мәртебе
Үйсіздер санының және байлықтың теңсіздігінің өсуімен бірге, дамыған елдерде жер иелену мәселесі маңызды мәселеге айналды. Тұрғын үйді құқық емес, тауар ретінде қарастыратын нарықтық экономикалар, Калифорнияның 13-ші ұсынысы (1978) сияқты заңдарға мүмкіндік береді, олар тұрғын үйді инвестиция ретінде қарауға ынталандырады. Тұрғын үйге деген қажеттіліктің сұранысының өте төмен серпімділігіне байланысты, тұрғын үй бағасы барлыққа қолжетімді деңгейден жоғары көтерілуі мүмкін. Бұл жер иеленуді қиындатады, себебі ұсынысты шектейді және үйсіздікті, сондай-ақ ресми емес тұрғын үй жағдайларын күшейтеді. Мысалы, АҚШ-та үйді жылдам сатып алу және жалға алудан табыс табуға қатысты минималды реттеулер, жарты миллионнан астам американдықтың үйсіз қалуына себеп болып, үйлерді байырғылауға алып келеді. Бұл, 17 миллион үйдің бос тұрғанын ескерсек, байлардың инвестициялық құралы болып табылады. Сонымен қатар, климаттың өзгеруінен туындаған ауқымды ауа райы құбылыстары жиілеп, мүлік құнына әсер етеді. Дамушы елдерде урбанизация, халық тығыздығы және әлсіз жер иелену және құқықтық жүйелерге байланысты апаттар көбірек адамдарға әсер етеді. Колониялық жер иелену жүйелері колониялық емес кезеңдегі қоғамдарда мәселелер тудырды. "Жер иесі" және "жалға алушы" ұғымдары жалға алынған жерге қатысты тараптардың қазіргі қарым-қатынасын сипаттау үшін қайта қолданылады. Алайда, профессор Ф.Х. Лоусон "Мүлік құқығына кіріспе" (1958) еңбегінде жер иесі мен жалға алушы арасындағы қарым-қатынас феодалдық жүйеге ешқашан толық сәйкес келмегенін, оның орнына "сыртқы коммерциялық элемент" болғанын атап көрсетті. Жеке мүлікке қатысты заң, жеке тұлғаға (жеке мүлікке) қолданылмайды. Дегенмен, жылжымалы мүлік жағдайындағы сақтау шарты, жерді жалға алу арқылы туындайтын жалға алушы-жалдама алушы қарым-қатынасына ұқсас. Жер иелену құқығы қалалық жерлерде заңды тұру құқығын мойындайды және шалаптардағы маңызды сипаттама болып табылады. Шалаптар тұрғындарының жерге заңды құқығы жоқ, сондықтан жергілікті билік көбінесе оларды шеттетіп, назардан тыс қалдырады. 2012 жылы БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) жанындағы Дүниежүзілік азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі комитеті, жақыр және саяси жағынан маргинализацияланғандардың, қауіпсіз емес жер иеленуден ең көп зардап шегуі мүмкін екенін ескере отырып, жер иеленуді жауапты басқару жөніндегі ерікті нұсқауларды жаһандық норма ретінде бекітті, алайда бұл әлі де даму сатысындағы жұмыс. БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсаты 5, сондай-ақ әйелдерге жер иелігіне және оны басқаруға қол жеткізу үшін реформалар жүргізуді қолдайды, себебі жер иеленуі ресурстарды бөлуде маңызды рөл атқарады.