Ресейдегі реформалар мен өркендеу дәуірі (1855-1900)

Кіріспе

1855 жылы Александр II Ресей патшасы болып билік құрып, саяси және әлеуметтік реформалар кезеңін басқарды, оның ішінде 1861 жылы крепостной шаруаларды босату және цензураны жою ерекше көзге түсті. Оның ізбасары Александр III (1881–1894 жылдары билік етті) репрессия саясатын ұстанып, мемлекеттік шығындарды шектеді, бірақ жер және еңбек реформаларын жалғастырды. Бұл халық санының өсуімен және маңызды индустрияландырумен сипатталатын кезең болды, алайда Ресей көбінесе ауылдық ел болып қала берді. Сол кездегі саяси қозғалыстарға популистер (Народниктер), анархистер және марксистер кірді. «Халық еркі» (Народная воля) атты революциялық ұйым Александр II-ні өлтірді. Тағы бір ой-сана ағымы славянофилдерде көрініс тапты, олар модернизация мен батыстық үлгідегі жаңаруға қарсы болды. Ресей империясын кеңейтуді жалғастырып, Кавказды, Ташкент пен Самарқанды жаулап алды. Сыртқы саясатта бұл кезең Қырым соғысының аяқталуымен басталды. Ресей саясаты оны басқа еуропалық державалармен, әсіресе Австрия-Мажарстанмен қақтығысқа алып келді, себебі ол Осман империясының еуропалық бөліктеріне ықпалын кеңейтуге және Қара теңізге қайтадан теңіз жолын ашуға тырысты. Бұл 1877–1878 жылдары Осман империясымен сәтті соғысқа ұласты, одан кейін 1878 жылы Сан-Стефано шарттары мен Берлин конгресі өтті, нәтижесінде тәуелсіз Болгария құрылды және Оңтүстік Кавказда бұрынғы Осман территорияларына ие болды. Ресей Германия мен Австрия-Мажарстанмен «Үш император одағына» қосылды, бірақ Болгария мәселесі бойынша екі серіктеспен де шиеленіс сақталды. Германиямен одақ 1890 жылы тоқтатылды.

Экономикалық даму

1850-1910 жылдар аралығында Ресей халқының өсу қарқыны АҚШ-тан басқа барлық ірі державалардың арасында ең жоғары болды. 1850 мен 1900 жылдары аралығында Ресей халқы екі есеге артты, бірақ 20-шы ғасырдың басына дейін негізінен ауылдық ел болып қала берді. 1861 жылғы жарлық шаруаларды жер иелеріне тәуелділіктен босатып, оларға бұрын шаруалар өңдеген барлық жерді берді. Ауыл шаруашылығы шаруалардың және бұрынғы жер иелерінің қолында қалды, шаруалар ауыл халқының бес бөлігінен төртінші бөлігін құрады. 19-шы ғасырдың соңында Ресей әлемдегі ең ірі астық өндіруші және экспорттаушы ел болды. Ауыл шаруашылығының дамуының арқасында Ресей әлемдік саудада маңызды орын алды. Өнеркәсіптік өсім айтарлықтай болды, бірақ тұрақсыз және абсолюттік көрсеткіштер бойынша үлкен емес. Ресейдің өнеркәсіптік аймақтарына Мәскеу, Еуропалық Ресейдің орталық өңірлері, Санкт-Петербург, Балтық теңізіндегі қалалар, Ресей Польшасы, Дон мен Днепр өзендерінің төменгі ағысындағы кейбір аудандар және Оңтүстік Урал таулары кірді. 1890 жылға қарай Ресейде 32 000 километр теміржол және 1,4 миллион фабрика жұмысшысы болды, олардың көпшілігі тоқыма өнеркәсібінде жұмыс істеді. 1860-1890 жылдар аралығында жылдық көмір өндірісі шамамен 1200 пайызға өсіп, 6,8 миллион тоннадан асты, ал темір және болат өндірісі жылына 2 миллион тоннаға дейін екі еседен астам өсті. Мемлекеттік бюджет екі еседен астамға ұлғайды, ал қарыздық шығыстар төрт есеге өсіп, 1891 жылы ресми шығыстардың 28 пайызын құрады.

Қырым соғысынан кейінгі сыртқы істер

Крым соғысынан кейін Ресей сақтықпен және мұқият есептелген сыртқы саясатты ұстанды. Ресей Париж келісімінен (1856) көңілі қалды, ол Қара теңізін әскериленбеген аймақ деп белгіледі және Дунай өзеніне бағытталған Бессарабияның оңтүстік жағалауын Ресейден алды. Келісім бойынша, Осман империясында тұратын христиандарды қорғау міндеті Ресейге емес, Батыс Еуропа елдеріне жүктелді. Александр II-нің сыртқы саясатының алғашқы кезеңінің басты мақсаты – Ресейдің Қара теңізге қайтадан теңіз жолын ашу болды. Ресейлік мемлекеттік қайраткерлер Ұлыбритания мен Австрияны (1867 жылы Австрия-Мажарстан болып қайта аталды) осы мақсатқа қарсы деп есептеді, сондықтан сыртқы саясат Франция, Пруссия және АҚШ-пен жақсы қарым-қатынас орнатуға бағытталды.

Ресей Англия-Франция интригаларын араласу үшін қабылдамайды

Дүниежүзілік соғыс бұлттары планетаны тығыз жауып алды. Рассел мен Гладстон, енді Наполеон III қосылды, АҚШ істеріне агрессивті араласуды талап етуді жалғастырды. Бұл нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік болмады, себебі Ұлыбритания мен Франция Ресейдің Одаққа қарсы белсенді әрекеттер жасауына қатысты қорқынышпен толды. 1862 жылғы 29 қазанда Санкт-Петербургте Ресейдің сыртқы істер министрі Александр Горчаков АҚШ-тың толық өкілетті уәкілі Байард Тейлормен өте жылы кездесу өткізді, ол Ресейдің АҚШ-қа қарсы ешқашан қимыл жасамауы және басқа державалардың кез келген араласу әрекетіне қарсы тұруы туралы ресми міндеттемесімен ерекшеленді. Тейлор Горчаковтың Мемлекеттік департаментке жеткізген мына сөздерін баяндады: "Сіздер Ресейдің ниетін білесіздер. Біз ең бастысы Америка Одағының біртұтас ұлт ретінде сақталуын қалаймыз. Біз осыған дейін жасағаннан артық ешқандай қатысуға бара алмаймыз. Оңтүстік штаттарына қатысты бізде ешқандай жаушылық жоқ. Ресей өзінің позициясын жариялады және оны сақтайды. [Британия мен Франция] тарапынан араласу ұсыныстары түседі. Біздің ойымызша, қазіргі жағдайда араласу ешқандай пайда бермейді. Ресейге қандай да бір араласу жоспарына қосылу туралы ұсыныстар жасалады. Ол мұндай араласудан бас тартады. Ресей күрестің басындағыдай позицияда қалады. Оған сеніңіз, ол өзгермейді. Бірақ сіздерден қиындықтарды шешуді өтінеміз. Бізді қаншалықты үлкен алаңдаушылық билеп тұрғанын, қаншалықты қорқынышты сезініп отырғанымызды жеткізе алмаймын". Санкт-Петербург журналы, патша үкіметінің ресми басылымы, Расселдің ықпалымен жасалған АҚШ-қа қарсы ағылшын-француздық араласу жоспарын айыптады. Бұл мақала кең ауқымды соғыстың алдын алуға көмектесті: британдық кабинет, телеграф арқылы Ресейдің позициясы туралы хабардар болғаннан кейін, Расселдің агрессивті жобасына қарсы дауыс берді. Рассел 1862 жылғы 12 қарашада Наполеон III-мен бірлесіп, Одаққа қарсы араласу саясатын қолдау үшін британдық кабинетті соңғы рет көндіруге тырысты, бірақ ол мұратын атқара алмады, және бұл оның жылдың соңғы мүмкіндігі болды. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Уильям Х. Сьюард, егер ағылшын-француздар Одаққа шабуыл жасаса, олар көп ұзамай Ресеймен де соғысқа қатысады деп ойлады. Ол соғыстың басында Джон Бигелоуға былай деп жазды: "Менің сенімімше, Солтүстік Америкадағы кез келген жерге араласуға бел буған Еуропа мемлекеті ерте не кеш, әдептілік пен мінез-құлқымен ерекшеленбейтін шығыс елінің азаматымен кездеседі".

The clouds of world war gathered densely over the planet. Russell and Gladstone, now joined by Napoleon III, continued to demand aggressive meddling in US affairs. This outcome was avoided because of British and French fears of what Russia might do if they continued to launch bellicose gestures against the Union. On 29 October 1862 there occurred in St. Petersburg an extremely cordial meeting of Russian Foreign Minister Alexander Gorchakov with US chargé d'affaires Bayard Taylor, which was marked by a formal Russian pledge never to move against the US, and to oppose any attempt by other powers to do so. Taylor reported these comments by Gortchakov to the State Department: "You know the sentiments of Russia. We desire above all things the maintenance of the American Union as one indivisible nation. We cannot take any part, more than we have done. We have no hostility to the Southern people. Russia has declared her position and will maintain it. There will be proposals of intervention [by Britain and France]. We believe that intervention could do no good at present. Proposals will be made to Russia to join some plan of interference. She will refuse any intervention of the kind. Russia will occupy the same ground as at the beginning of the struggle. You may rely upon it, she will not change. But we entreat you to settle the difficulty. I cannot express to you how profound an anxiety we feel – how serious are our fears." The Journal de St. Pétersbourg, the official gazette of the Tsarist government, denounced the Anglo French intervention plan against the US, which had been inspired by Russell. This article helped prevent a wider war: the British cabinet, informed of the Russian attitude by telegraph, voted down Russell's aggressive project. Russell made his last bid to swing the British cabinet in favor of a policy of interference together with Napoleon III against the Union on 12 November 1862, but he was unable to carry the day, and this turned out to be his last chance for the year. US Secretary of State William H. Seward thought that if the Anglo French were to assail the Union, they would soon find themselves at war with Russia as well. He wrote to John Bigelow early in the war: "I have a belief that the European State, whichever one it may be, that commits itself to intervention anywhere in North America, will sooner or later fetch up in the arms of a native of an oriental country not especially distinguished for amiability of manners or temper."

Адамс Расселге: "Бұл соғыс дегенді білдіреді деп айту керексіз

1863 жылдың жазы Геттисбург пен Виксбург туралы жаңалықтарға қарамастан, АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы соғысқа тағы бір қадам жақын болумен ерекшеленді. 5 қыркүйекте 1863 жылы АҚШ елшісі Чарльз Фрэнсис Адамс аға британдық сыртқы істер министрі лорд Расселге Англияда салынып жатқан, Одақтың блокадасын бұзуға қабілетті "Scorpion" класындағы темір кемелерге порттан шығуға рұқсат берілсе, "Сіздің Лордшиптеріңізге бұл соғыс екенін түсіндірудің қажеті жоқ" деді. Лорд Рассел ойланып, содан кейін толығымен бас тарды. "Scorpion" класындағы кемелер 9 қыркүйекте британ үкіметінің бақылауына алынып, 1863 жылдың қазан айының ортасында британ үкіметі толығымен иеленді. Олар ешқашан Конфедерация үшін күреспеді. 1863 жылы британдықтардың ықпалымен Польша Ресейдің үстемдігіне қарсы көтеріліс бастады, ол 1864 жылдың соңына дейін жалғасты. Крук, 1863 жылдың наурыз айында лорд Расселдің британдық елші лорд Лайонсқа поляк мәселесінің орыс-американдық ортақ майдан құруға және осылайша әлемдік державалардың қатынастарын өзгертуге әкелуі мүмкін екенін айтқанын көрсетіп, осыған назар салады. Мұндай болжам, сол кездегі әйгілі Алексис де Токвильдің Ресей мен Американың болашақтағы екі ірі держава екені туралы ойларымен үйлесімді болды.

Ресей флоттары Нью-Йоркте және Сан-Францискода

Ресей империясы мен АҚШ арасындағы ынтымақтастықтың ең айқын көріністері 1863 жылдың күзінде, Лэрд тарандарының дағдарысы шешілмей тұрған кезде орын алды. 24 қыркүйекте Ресейдің Балтық флоты Нью-Йорк портына келуге кірісті. 12 қазанда Ресейдің Тынық мұхиты флоты Сан-Францискоға келуге кірісті. Ресейліктер 1863 жылғы поляк көтерілісіне байланысты Ұлыбритания мен Франциямен соғысқа қатысуға дайын тұрғандықтан, кемелерін өз порттарындағы британдық флоттың басымдығына тап болдырмау үшін осы қадамға барды. Бұл кемелер сонымен қатар Үндістанның солтүстік-батыс шекарасы сияқты бірнеше майданда қолданылуы мүмкін үлкен Ресей құрлық әскерлерінің символы болды; британдықтар мұндай жағдайдан ұзақ уақыт бойы қорқып келген. 1863 жылдың шілде айының ортасында Францияның Сыртқы істер министрі Эдуард Дрюэн де Льюи Лондонға Польшаны бірлесіп басып алуды, оның ішінде әскери жолмен басып алуды ұсынды. Алайда, Конфедерацияның саудалық шабуылдаушыларының тәжірибесі, егер жаушылық болса, ресейлік теңіз командирлеріне бұйрық берілгендей, тіпті шектеулі сандағы соғыс кемелерінің де сауда шабуылдарында қаншалықты тиімді болатынын нақты көрсетті. Ресей адмиралдарына, егер АҚШ пен Ресей Ұлыбритания мен Франциямен соғысқа түсіп қалса, ресейлік кемелер Линкольннің басқаруына өтіп, АҚШ теңіз күштерімен бірлесіп ортақ жауларға қарсы күресуі керектігі де еске салынды. Осы себепті Ресей кемелерінің АҚШ-қа жіберілгенінің маңызы зор.

Әскери-теңіз министрі Гидеон Уэллс: "Құдай орыстарды жарылқасын"

Чикамугадағы қанды жеңілістен кейін Ресей флоты туралы жаңалық Солтүстікте зор эйфория толқынын тудырды. Осы сәт Американың ең танымал жазушыларының бірі Оливер Венделл Холмстің 1871 жылы Ресейдің Ұлы князі Алексистің достық сапарына арналған кейінгі өлеңдерін шабыттандырды:

Желтоқсанның суық желдері жағалауларымызды шарлайды, / Өзеннің ағысы мұздай тоңған, қозғалмайды; / Біздің досымыз болғанда, әлем жауымыз болғанда, / Жүректер жылы да, құлшынысқа толы еске алады. Солтүстіктің оттары мәңгілік байланыста, / Кең жарқырауыңды кешкі жұлдыздың сәулесімен біріктір; / Ұлы Одақты сүйетін империяға Құдайдың нұры жарық болсын; / Еліне күш-қуат, патшаға ұзақ өмір! Ресейліктер, Клей Севард пен Линкольнге хабарлағандай, поляк көтерілісі басылған кезде алты айдан астам уақыт американ суларында болған флоттарына жасалған тойға риза болды. Орыс офицерлері құрметпен қарсы алынып, той-думандар ұйымдастырылды, ал Нью-Йорктегі әйгілі фотограф Мэтью Брэди олардың суреттерін түсірді. Конфедерацияның «Шенандоа» крейсері Сан-Францискоға шабуыл жасауы мүмкін болғанда, ресейлік адмирал кемелеріне қажет болған жағдайда қаланы қорғауға бұйрық берді. Одақтың ірі соғыс кемелері болған жоқ, сондықтан Ресей АҚШ үшін күресуге дайын тұрды. Бірақ, Конфедерацияның шабуыл жасаушы кемесі шабуылға көшпеді. Соғыстан кейін Ресей Алясканы АҚШ-қа сатты, себебі алтын іздеген американдықтардың көптеп келуі сөзсіз екенін сезінді, сондай-ақ британдықтардың осы кең аймақты басып алуынан сақтануды көздеді. Линкольннің Әскери-теңіз күштері министрі Гидеон Уэллс күнделігіне былай деп жазды: «Ресей флоты Балтық теңізінен шығып, қазір Нью-Йоркте, немесе көптеген кемелері келді. Оларды осы уақытта осы елге жіберудің өзіндік маңызы бар». Уэллс өзінің атақты «Құдай орыстарды жарылқасын!» деген сөзімен толыққанды ақталып шықты. Осы шындығында жылы орыс-американдық достық, көптеген XIX ғасырлық тарихнаманың тонын қалыптастырды.

Революциялық қозғалыстар

Александр II реформалары, әсіресе мемлекеттік цензураның жойылуы, саяси және әлеуметтік ойдың дамуына жағдай жасады. Режим өзінің ішкі және сыртқы саясатына қолдау табу үшін журналдар мен газеттерге сүйенді. Бірақ либералдық, ұлтшылдық және радикалдық жазушылар да патшалыққа, жеке меншікке және империялық мемлекетке қарсы халық пікірін қалыптастыруға көмектесті. Көптеген зиялылар, мамандық иелері, шаруалар мен жұмысшылар осы қарсылық көзқарастарды бөліскендіктен, режим басылымдар мен радикалдық ұйымдарды қауіпті деп санады. 1860-шы жылдардан 1880-шы жылдарға дейін орыс радикалдары, жиынтығында «халықшылдар» (Народники) деп аталатын, негізінен «халық» (народ) деп аталатын шаруаларға баса назар аударды. Халықшыл қозғалыстың басшыларының арасында радикалды жазушылар, идеалистер және терроризмді жақтаушылар болды. 1860-шы жылдары дәуірдің ең маңызды радикалды жазушысы Николай Чернышевский Ресейдің капитализмді айналып өтіп, тікелей социализмге көшуі мүмкін екенін айтты. Оның ең ықпалды еңбегі «Не істеу керек?» (Что делать?, 1863) жаңа, революциялық буынды басшылыққа алатын жоғары рухани күшке ие адамның рөлін сипаттайды. Михаил Бакунин (1814–1876) сияқты басқа радикалдар мен оның террористік әріптесі Сергей Нечаев (1847–1882) тікелей әрекеттерге шақырды. Ал Петр Ткачев (1844–1886) марксизм жақтастарына қарсы шығып, капитализм толық дамымай тұрып, орталықтандырылған революциялық топтың билікті басып алуы керек деп мәлімдеді. Оның бұл көзқарасына қарсылық білдірген моралист және индивидуалист Петр Лавров (1823–1900) 1873 және 1874 жылдары жүздеген идеалистерді «халыққа» шақырып, мектептерін тастап, ауылға барып, халық арасында жаппай қозғалыс құруға тырысты. Алайда, халықшылдардың науқаны шаруалардың қалалық идеалистерге деген қарсылығынан және үкіметтің ұлтшыл пікірге көбірек мән беруінен кейін сәтсіз аяқталды. Радикалдар өздерінің тәсілдерін қайта қарастырып, 1876 жылы «Жер және бостандық» (Земля и воля) атты үгіт-насихат ұйымын құрды, ол терроризмге бейімделді. Бұл бағыт үш жылдан кейін, ұйым өзін «Халық еркі» (Народная Воля) деп атағанда күшейді. Осы атпен радикалдар 1881 жылы Александр II-ні өлтірді. 1879 жылы Георгий Плеханов «Жер және бостандық» ұйымының «Қара бөліс» (Черный передел) деп аталатын үгіт-насихат фракциясын құрды, ол шаруаларға барлық жерді қайта бөлуді жақтады. Бұл топ марксизмді зерттеді, ол, парадоксалды түрде, негізінен қалалық өнеркәсіп жұмысшыларымен айналысты. «Халық еркі» қозғалысы жасырын күйінде қалды.

Alexander II's reforms, particularly the lifting of state censorship, fostered the expression of political and social thought. The regime relied on journals and newspapers to gain support for its domestic and foreign policies. But liberal, nationalist, and radical writers also helped to mold public opinion in opposition to tsarism, to private property, and to the imperial state. Because many intellectuals, professionals, peasants, and workers shared these opposition sentiments, the regime regarded the publications and the radical organizations as dangerous. From the 1860s through the 1880s, Russian radicals, collectively known as "Populists" (Narodniki), focused chiefly on the peasantry, whom they identified as "the people" (narod). The leaders of the Populist movement included radical writers, idealists, and advocates of terrorism. In the 1860s, Nikolai Chernyshevsky, the most important radical writer of the period, posited that Russia could bypass capitalism and move directly to socialism. His most influential work, Что делать? (What Is to Be Done?, 1863), describes the role of an individual of a superior nature who guides a new, revolutionary generation. Other radicals such as the incendiary anarchist Mikhail Bakunin (1814–1876) and his terrorist collaborator, Sergey Nechayev (1847–1882), urged direct action. The calmer Petr Tkachev (1844–1886) argued against the advocates of Marxism, maintaining that a centralized revolutionary band had to seize power before capitalism could fully develop. Disputing his views, the moralist and individualist Petr Lavrov (1823–1900) made a call "to the people", which hundreds of idealists heeded in 1873 and 1874 by leaving their schools for the countryside to try to generate a mass movement among the narod. However, The Populist campaign failed when the peasants showed hostility to the urban idealists and the government began to consider nationalist opinion more seriously. The radicals reconsidered their approach, and in 1876 they formed a propagandist organization called Land and Liberty (Zemlya i volya), which leaned toward terrorism. This orientation became stronger three years later, when the group renamed itself the People's Will (Narodnaya Volya), the name under which the radicals carried out the assassination of Alexander II in 1881. In 1879 Georgi Plekhanov formed a propagandist faction of Land and Liberty called Black Repartition (Черный передел, Chernyi Peredel), which advocated redistributing all land to the peasantry. This group studied Marxism, which, paradoxically, was principally concerned with urban industrial workers. The People's Will remained underground.