Уэльстің теміржолдары: тарих және қазіргі жағдайы

Кіріспе

Уэльстегі темір жолдардың шолуы

Уэльстегі темір жол көлігі 19 ғасырдың басында басталып, алғашқыда өнеркәсіптік мақсаттар үшін пайдаланылды, жақын арада коммерциялық мақсаттарға да қолданыла бастады. Бичингтің кесулері Уэльстегі темір жол көлігіне маңызды әсер етіп, көптеген темір жол стансаларын жапты. Содан бері Уэльстегі кейбір стансалар қайта ашылды және Уэльстің өзін-өзі басқару құқығын алғаннан кейін 2001 жылы Уэльс және Шекаралар жолаушылар темір жолы франшизасы құрылды, ал оператор 2021 жылы Уэльс үкіметінің мемлекеттік меншігіне өтті. Темір жол қызметтерін көбінесе Уэльс үкіметі басқарады, ал темір жол инфрақұрылымы көбінесе Ұлыбритания үкіметінің жауапкершілігінде болады. Уэльстегі темір жол көбінесе Transport for Wales Rail компаниясымен басқарылады. Ағымдағы дамуларға Солтүстік Уэльс метрополитені, Оңтүстік Уэльс метрополитені және Суонси шығанағы мен Батыс Уэльс метрополитені кіреді.

Ерте тарих

Әлемдегі ең көне теміржол көпірі – Понт-и-Кафнау 1793 жылы жобаланып, салынған. 1804 жылғы 21 ақпанда Мертир-Тидфилде Пенйдарреннен Гламгорганшир каналына дейін пармен жүретін алғашқы пойыз жолы тіркелді. Суонси және Мамблс темір жолы 1807 жылы ашылды, ол әлемдегі алғашқы ақы төлеп жол жүретін жолаушылар темір жолы қызметі болды. 1832 жылы Ффестиниог темір жолы ашылды және ол әлемдегі ең көне сақталған темір жол компаниясы. Кейбір станциялар, өндіріс орындарымен байланысты болғандықтан, сақталды. 2013 жылы Arriva Trains Wales компаниясының қоғамдық байланыс жетекшісі Ларри Дэвис: "Адамдардан күтілгендей, көптеген жергілікті наразылықтар болғанына қарамастан, менің ойымша, электр стансасынан келген трафик Конви аңғары желісін сақтап қалды" деді. Уэльс және Шекаралар Пойыз Компаниясы 2001 жылғы 14 қазанда құрылып, National Express басқаруына берілді. 2016 жылы Уэльс үшін көлік құрылды, ол франшизаның келесі операторын іздеумен айналысты, содан кейін Arriva Trains Wales, сондай-ақ Долиналық желілердегі метро қызметтерін басқарды. 2018 жылы KeolisAmey Wales Transport for Wales атынан Уэльс және Шекаралар франшизасын басқаруға тағайындалды, бұл Arriva Trains Wales операторын алмастырды және KeolisAmey мен Transport for Wales арасындағы серіктестік ретінде жұмыс істейтін болады, ал бренд Transport for Wales болып қалады. Ол 2018 жылдың қазан айында жұмысын бастады. 2020 жылы Transport for Wales Network Rail-ден Кардиффтен Абердар, Мертир-Тидфил, Трехерберт, Римни және Корйтонға дейінгі Core Valley Lines иелігіне алды. Сол жылы жаңа қосымша іске қосылды және Боу-стрит темір жол станциясы Transport for Wales салған алғашқы станция болды.

География

Уэльстің темір жол жүйесі үш жекеленген бөлікке бөлінеді: Оңтүстік Уэльс желісі, Оңтүстік Уэльс магистральдық жолы, Батыс Уэльс желілері және оларға байланысты күрделі тармақтар желісі, соның ішінде Долина желілері, Уэльстің орталық бөлігіне қызмет ететін Кембрий желісі, ал Солтүстік Уэльсте Солтүстік Уэльс жағалау жолы және оның тармақтары. Бұл үш бөлік Уэльс шекаралық аймағы желісі және Шрусбери-Честер желісі арқылы байланысады, олардың бір бөлігі Уэльс, ал бір бөлігі Англия арқылы өтеді.

Менеджмент

Темір жол операторларымен жасалған келісімдерге және Уэльстің нақты темір жол франшизасын сатып алуға жауапкершілік Уэльс үкіметіне жүктеледі, ал темір жол инфрақұрылымы мен жалпы франшиза беру құқықтары Ұлыбритания үкіметінің қарауында. Уэльстегі темір жол инфрақұрылымын Network Rail басқарады, ол Уэльс және Батыс аймағының құрамына кіреді, соның ішінде Англия-Уэльс шекарасының бойындағы Англияның кейбір бөліктері мен Оңтүстік-Батыс Англияның аймақтары да бар.

Құзыреті

Уэльстің темір жол желісі Уэльс үкіметі мен Сенатқа берілмеген, және шектеулерге ие. Уэльс үкіметі темір жол көлігіне қатысты белгілі бір атқарушы функцияларды атқаруға өкілеттік алған. Бұл функциялар негізінен 2005 жылғы Темір жол заңы және 2018 жылғы Уэльс министрлерінің (Функцияларды беру) (Темір жолдар) бұйрығына сәйкес, қаржыландыру, жолаушылар тасымалын франчайзингке беру, темір жол қызметтерін немесе темір жол активтерін тоқтату немесе жабу мәселелерімен байланысты. Уэльс үкіметі темір жол, трамвай, троллейбус және басқа да басқарылатын көлік жүйелерін салу және пайдалануға қатысты TWA бұйрықтарын шығаруға құқылы, егер бұйрық жер құқығын сатып алуға немесе пайдалануға, жол ақысын және айыппұл тарифтерін алуға рұқсат берсе. Бірақ, егер кез келген өтінім "Англия мен Уэльс" деп жіктеліп, мысалы, Англия мен Уэльс шекарасын кесіп өтетін темір жол желісі болса, онда жауапкершілік Ұлыбритания үкіметінің Көлік министріне жүктеледі. Бұл сала децентрализацияланбағандықтан, Барнетт формуласымен анықталатын Уэльс блок гранты Уэльс үкіметіне темір жол инфрақұрылымын қаржыландыру үшін қаражатты қамтымайды. Дегенмен, Уэльс үкіметі темір жолға, оның ішінде темір жол инфрақұрылымы мен станцияларына қолда бар қаражатын инвестициялай алады, бірақ темір жол инфрақұрылымына және Network Rail-ге қаржыландыру жауапкершілігі Ұлыбританияның Көлік министрінде болады. Бұл Шотландиядан өзгеше, онда осы өкілеттіктер берілген. Уэльсте жаңа темір жол станцияларын салуға қатысты, Уэльс үкіметі инвестиция жасай алады, бірақ Network Rail Англия мен Уэльстегі темір жол инфрақұрылымының иесі және операторы болып табылады. Кез келген жақсартулардың техникалық талаптары мен оларға арналған қаржыландыру үшін жауапкершілік Ұлыбританияның Көлік министрінде. Ұлыбритания үкіметінің Жаңа станциялар қоры – Уэльс үкіметі ұсынған көптеген жобаланған станцияларға қаржыландыру көзінің мысалы, бірақ Кардифф Парквей сияқты басқа жобалар Уэльс үкіметінің қолдауымен немесе Еуропалық құрылымдық және инвестициялық қорлардан қаржы алу арқылы жеке қаржыландырылуы мүмкін. Ұсыныстарды бағалау үшін Уэльс үкіметі Уэльстегі станцияларға қатысты үш кезеңді бағалау жүргізеді, мұнда станцияның бизнес-жоспары Ұлыбритания үкіметінен қаржы алу мүмкіндігін арттырады, сонымен қатар шығындарды және құрылыс мерзімін қысқарту да маңызды. Ұлыбританияның Көлік министрі Network Rail-дің басымдықтарын белгілеу үшін Жоғары деңгейдегі өнімнің ерекшеліктерін (HLOS) және Қол жетімді қаражат туралы мәлімдемені (SoFA) жасайды. Бұл кейіннен Бақылау кезеңіне айналады, ол Англия мен Уэльстегі темір жол инфрақұрылымы үшін бес жылдық жоспар болып табылады. 2011 жылғы Уэльстегі децентрализация жөніндегі комиссия темір жол инфрақұрылымын Уэльске беруді ұсынған. Сент-Дэвид күніндегі келісім комиссияның көптеген ұсыныстарын ескере отырып жасалды, бірақ темір жол инфрақұрылымын беруді қамтымады.

Wales' railway network is not devolved to the Welsh Government and Senedd, with there being limitations. The Welsh Government has been devolved some executive functions in relation to rail transport. These are primarily on the issues of funding, passenger rail franchising, discontinuing or closing railway services or some railway assets, under the Railways Act 2005 and The Welsh Ministers (Transfer of Functions) (Railways) Order 2018. The Welsh Government has the power to make TWA orders in relation to the construction and operation of railways, tramways, trolley vehicles, and other guided transport systems, where the order authorises the acquisition or use of land rights, and the charging of tolls and penalty fares. However, any application determined to be classed as "England and Wales", for example a railway line crossing the England–Wales border, then that is the responsibility of the UK Government's Secretary of State for Transport. As it is not devolved, the Welsh Block Grant (determined by the Barnett formula) does not include funding for rail infrastructure to the Welsh Government, although the Welsh Government can still invest in rail, including for rail infrastructure and railway stations using its existing funding, but the responsibility of rail infrastructure and funding for Network Rail lies with the UK Secretary of State for Transport. This differs from Scotland, where such powers are devolved. In relation to building new railway stations in Wales, while the Welsh Government can invest, Network Rail is the asset owner and rail network operator of rail infrastructure in England and Wales, with the UK Secretary of State being responsible for the specifications of any enhancements and the funding provided for such enhancements. The UK Government's New Stations Fund is an example of a funding source for many of the proposed railway stations in Wales made by the Welsh Government, although other proposals such as Cardiff Parkway can be funded privately with support from the Welsh Government or by gaining funding from European Structural and Investment Funds. To assess its proposals, the Welsh Government conducts a three stage assessment process for proposed station in Wales, with the business case of a station prioritised as a greater chance to secure UK Government funding, while limiting expenses and construction time are also prioritised. The UK Secretary of State produces a High Level Output Specification (HLOS) and Statement of Funds Available (SoFA) to set out the priorities of Network Rail. This later develops into a Control Period, a five year long rail plan for rail infrastructure in England and Wales. The 2011 Commission on Devolution in Wales had recommended that rail infrastructure be devolved to Wales. The St David's Day Agreement was created following many of the commission's recommendations, but did not include the devolution of rail infrastructure.

Қаржыландыруды сынға алу

Уэльс басқару орталығының есебінде, егер темір жол толыққанды децентрализацияланған болса, Уэльс 2011-12 және 2019-20 жылдар аралығында қосымша 514 миллион фунт стерлингтік темір жол инфрақұрылымын, ал келесі бес жылда тағы 505 миллион фунт стерлинг пайдалана алған болар еді. 2020 жылдары Уэльс үкіметі мен Уэльс саясаткерлері Ұлыбритания үкіметін кейбір темір жол инфрақұрылымына берген жіктемелерге сын таңды. 2020 жылы Ұлыбритания үкіметі "Жоғары жылдамдықтың 2-ші қатары" (High Speed 2) жобасын "Англия мен Уэльс" жобасы деп жіктеді. Бұл қадамды Уэльс парламентінің депутаттары мен Уэльс үкіметінің министрлері сынға алды, олар мұндай жіктемеге негіздің жоқ екенін, себебі "Жоғары жылдамдықтың 2-ші қатары" Уэльс арқылы өтпейді және Уэльске ешқандай пайда әкелмейді деп мәлімдеді. Бұл жіктеме салдарынан, Шотландиядан айырмашылығы, Уэльс 5 миллиард фунт стерлинг көлеміндегі Барнетт салдарына ие болмайды. 2020 жылдың ақпан айына дейін Уэльс үкіметі "Жоғары жылдамдықтың 2-ші қатарына" (HS2) байланысты 755 миллион фунт стерлинг көлемінде қаржыландыру алды, ал Ұлыбритания үкіметі "Уэльстің темір жол инфрақұрылымына рекордтық сома инвестиция салып жатыр" деп мәлімдеді. Сондай-ақ, Ұлыбритания үкіметінің "Жоғары жылдамдықтың 2-ші қатарына" (HS2) бөлген қаржысының артуына байланысты Уэльс үкіметі Барнетт негізіндегі қаржыландыруды айтарлықтай арттырды, ал Network Rail 2019 мен 2024 жылдар аралығында Уэльстің темір жолдарына 1,5 миллиард фунт стерлинг инвестициялауды жоспарлап отыр. 2023 жылдың сәуір айында Сенаттың барлық партиялары Plaid Cymru ұсынған, Ұлыбритания үкіметінен "Жоғары жылдамдықтың 2-ші қатарына" (HS2) байланысты Уэльске "заңмен кепілденген" қаржыны қайта бөлуді талап ететін ұсынысқа келісті. 2023 жылы Ұлыбритания үкіметі "Солтүстік қуатының темір жолын" (Northern Powerhouse Rail) тағы бір "Англия мен Уэльс" жобасы деп жіктеді, егер бұл жоба "Англия" жобасы ретінде жіктелген болса, Уэльс 1 миллиард фунт стерлинг көлемінде Барнетт салдарына ие болар еді. Бұл шешімді Уэльс либералды демократтары сынға алды.

Темір жолдардың жағдайына сын

2023 жылдың сәуірінде Уэльстің көлік министрі Ли Уотерс Уэльстің темір жолын "кейбір уақыттан бері өте қиын жағдайда" деп сипаттады, оған тығыздық пен рейстердің жойылғаны да кірді. Ол Ұлыбритания үкіметін Уэльстің темір жолын "басқарылатын құлдырауға" ұшыратуда деп айыптады, бірақ Ұлыбритания үкіметі бұл айыптауды жоққа шығарды. Уотерс Network Rail-дің 2024-2029 жылдарға арналған жоспарын сынады, онда инфрақұрылымның нашарлауы және активтердің тозуы көрсетілген, бұл оның айтуынша, жылдамдық шектеулеріне, сенімділіктің нашарлауына және қызмет көрсетудегі одан әрі мәселелерге әкеледі. Ұлыбритания үкіметінің қазынашылық өкілі былай деп мәлімдеді: "Біз Уэльстегі теміржол жолаушыларына қызмет көрсетуді жақсартуға міндеттіміз және 2019 жылдың сәуірінен 2024 жылдың наурызына дейін Уэльстің теміржолдарына рекордтық 2 миллиард фунт стерлинг инвестицияладық".

Болашақтағы бастамалар

Уэльстің көлік қызметі (TfW) Уэльсте үш аймақтық метро желісін жоспарлады: Оңтүстік Уэльс метросы, Суонси шығанағы және Батыс Уэльс метросы, сондай-ақ Солтүстік Уэльс метросы.

Уэльске арналған көлік 2025

TfW компаниясы теміржол қызметін жақсартудың бірінші кезеңін 2025 жылға дейін аяқтайтынын мәлімдеді. Операторлық қызмет Уэльс және Шекаралар желісінде 148 жаңа пойыз орналастырылғаннан кейін қызметтерде "ұрпақтық" өзгеріс болады деп хабарлады; теміржол желілерінің басым бөлігі электрлендіріледі, жаңа станциялар салынады, жолдар мен сигналдар жаңартылады. 2025 жылға қарай TfW желісінде кеңейтілген және жиі қызмет көрсетуге уәде берді, барлық пойыздар жаңалармен ауыстырылады, сапарлардың 95% 148 жаңа пойызбен жүзеге асырылады және сыйымдылық 65% арттырылады. TfW бес жаңа станцияны іске қосуды және жексенбі күндері қызмет сапасын жақсартуды жоспарлап отыр. Сонымен қатар, Оңтүстік Уэльс аңғарларының теміржол желісінің бір бөлігін электрлендіру, 600-дан астам жаңа жұмыс орны құру, жақсырақ Wi-Fi қызметтерін ұсыну, станцияларда көлік тұрақтынатын орындарды көбейту және интеллектуалды билет жүйесін енгізу жоспарлануда.

Басқа

Станциялардың бірі – Лланфайрпулл теміржол станциясы, Ұлыбританиядағы белгідегі ең ұзын станция аты болып табылады, ал белгіде Лланфайрпуллгвингилл гогерыхвирдробуллллантисилиогогогох деп жазылған.