Канада конституциясындағы Квебектің ерекше мәртебесі

Кіріспе

Квебектің Канаданың конституциялық саясатындағы мәртебесіне сілтеме жасайтын термин – «Ерекше қоғам» – Канададағы конституциялық талқылаулар кезінде, әсіресе 1980 жылдардың екінші жартысында және 1990 жылдардың басында жиі қолданылған, сондай-ақ Мич-Лейк келісімі мен Шарлоттаун келісімі сияқты екі сәтсіз конституциялық түзетуде де кездесетін саяси термин. «Ерекше қоғам» термині Канада шеңберінде Квебек провинциясының ерекшелігін көрсетеді, бірақ «ерекше» деген ұғымның мағынасы нақты айқындалмаған және даулы болып табылады.

Шығу тегі

Квебек Канада Конституциясында нақты түрде ерекше деп жарияланбаған. Дегенмен, конституциялық ғалым Питер Хогг Конституцияның бірнеше бөлігі Квебектің заңда көрсетілуі тиіс ерекшелігін көрсетеді деп санайды. Канада федерализмі, федералды және Квебек заң шығарушы органдарындағы екі тілділік, білім беру құқықтары және Квебектегі Рим католик дінінің маңыздылығын мойындау мысал ретінде келтіріледі. Сарапшылар Квебек «ерекше қоғам» немесе «бірегей мәдениет» болып табыла ма, және Конституцияда осы мәртебе қалай бекітілуі керек деген мәселеде келіспейді. «Ерекше қоғам» терминін 1960 жылдан 1966 жылға дейін Квебек провинциясының премьер-министрі Жан Лезаж Квебек сипаттау үшін ойлап тапты. Осы терминологияны қолданумен қатар, Лезаж Квебектің ерекше мәртебесі Конституцияда мойындалуын жақтады, бұл кейінірек Мич көлі және Шарлоттаун келісімдерінде ұсынылған конституциялық түзетулерді болжады. Лезаж премьер ретінде қалаған конституциялық түзетуіне қол жеткізе алмады. Квебек екі тілділік және екі мәдениеттілік жөніндегі Корольдік комиссиясы да ерекше қоғам деп атады. Содан кейін Квебек Ұлттық Ассамблеясы Келісімде Квебектің ерекшелігін қорғау өкілеттігі ретінде көрсетілді. Квебектің ұлт есебінде танылуы даулы мәселе, ал Келісімнің ресми құжаттарында осы сөзді қолдану Канаданың қалған бөлігінде мақұлдануына кедерес келтіруі мүмкін еді. Алайда, «ерекше қоғам» эвфемизмі ағылшын канадалықтарын таң қалдырып, басқа провинцияларда келісімнің күшін жоғалтуына себеп болды. Кейбір сыншылар, мысалы, Канаданың Реформа партиясы, оны Квебекке ерекше мәртебе беру деп қарады, бұл олардың Канаданың барлық провинциялары тең деген көзқарасына қайшы келді. Басқалары Ұлттық Ассамблея Квебектің ерекшелігін насихаттауға өкілеттік алса, провинциялық үкімет Квебек өзінің ерекшелігін сақтау үшін бөлініп шығу туралы шешім қабылдауы мүмкін деп қорқынышты. Хогг та ерекше қоғам туралы ереженің құқықтық өзгерістерге аз әсер ететініне сендірді. Ол 1988 жылы жазғандай, ерекше қоғам туралы ереже «заңдық маңызы шамалы әлеуметтанулық фактілерді растау» болып табылады. Ол бұл тек Квебек провинциясы – канадалықтардың көпшілігі ағылшын тілінде емес, француз тілінде сөйлейтін жалғыз провинция және Квебек Канадада жалпы құқық емес, азаматтық құқықпен айналысатын жалғыз юрисдикция екенін көрсетеді деп есептеді. Келісімде Квебектің ерекше қоғамына нақты мән берілген жалғыз орын – басқа ережелерде, өйткені Квебек иммиграцияға қатысты көбірек өкілеттіктер алады. Сондықтан, Хогг ерекше қоғам туралы ереженің құқықтық әсері Конституцияның қалған бөлігін қалай түсінуге байланысты деп санайды, бірақ ол «ерекше қоғам» ережесін қосудың көп практикалық әсерін күтпеді. Ол Квебекке өкілеттік берудің орнына, ерекше қоғам туралы ереже Квебектің ерекшелікті (мысалы, білім беру өкілеттіктерін) дамытуға қабілетті екенін мойындайды және Мич көлі келісімінен бұрын, осы өкілеттіктерді пайдалану, тіпті Квебектің ерекше қоғамын қорғау үшін де, Канаданың құқықтары мен бостандықтары туралы Хартиясымен шектеледі. Квебек үкіметі Хартияның 1-тарауына сәйкес Квебектің ерекшелігін себеп ретінде келтіре отырып, құқықты бұзуға мүмкіндік алады, бірақ 1-тарау бұзушылықтың барынша азайтылуын талап етеді. Бұл құжат үкіметтік институттарға «осыны ескеріп, оған сәйкес әрекет етуге» шақыруды көздейді. Мич және Шарлоттаун келісімдерінің сәтсіз аяқталуынан кейін бұл тіркес қолданылуын жоғалтты, Квебекте Квебекті, оның халқын және мемлекетін сипаттау үшін «ұлт» термині қолданыла бастады. 2006 жылдың 27 қарашасында федералды Төменгі палата да Квебектің халқын Канаданың құрамындағы ұлт ретінде тануға дауыс берді. Бұл тек палатаның ұсынысы болғандықтан, заңды күші жоқ. Квебектен тыс федералистік ұлтшылдар мен федералистер көбінесе «ерекше» немесе «бірегей қоғам» сияқты басқа эвфемизмдерді қолданады. Мысалы, 1997 жылғы Калгари декларациясында Квебек «бірегей» деп сипатталған.

Quebec is not explicitly declared distinct in the Constitution of Canada. However, constitutional scholar Peter Hogg argues that several parts of the Constitution already indicate Quebec has distinctiveness that should be reflected in law. Canadian federalism itself, bilingualism in the federal and Quebec legislatures, educational rights, and the acknowledgment of the importance of Roman Catholicism in Quebec were cited as examples. Experts disagree on whether Quebec is a "distinct society" or "unique culture", and whether and how to enshrine such status in the Constitution. The term "distinct society" was invented as a description for Quebec by Jean Lesage, the Provincial Premier from 1960 to 1966. In addition to using this terminology, Lesage also advocated that Quebec's special status be recognized in the Constitution, which presaged the constitutional amendments later proposed in the Meech Lake and Charlottetown Accords. Lesage did not achieve his desired constitutional amendment as premier. Quebec was also referred to as a distinct society by the Royal Commission on Bilingualism and Biculturalism. The National Assembly of Quebec was then referred to in the Accord as having the power to protect Quebec's distinctiveness. It is controversial as to whether Quebec can be referred to as a nation, and the use of that word in the official papers of the Accord would have probably doomed its approval in the rest of Canada. However, the "distinct society" euphemism itself seems to have shocked English Canadians, partly leading to the demise of the accord in the other provinces. Some critics, such as the Reform Party of Canada, saw it as granting special status to Quebec, which offended their vision of Canada in which all provinces are equal. Others feared that if the National Assembly was empowered to promote Quebec's distinctiveness, a provincial government might decide Quebec must secede in order to keep its distinctiveness. Hogg was also confident the distinct society clause signalled little legal change. As he wrote in 1988, the distinct society clause is "an affirmation of sociological facts with little legal significance." He believed it was merely a reference to the fact that Quebec is the only province where most Canadians speak French rather than English and that Quebec is the only jurisdiction in Canada that practices civil law rather than common law. The only place in the Accord where he saw Quebec's distinct society given real substance was in the other provisions, as Quebec would gain more powers in regard to immigration. Hence, the only way Hogg saw the distinct society clause as having legal effect would be in how to read the rest of the Constitution, although he did not expect that adding a "distinct society" clause would have much practical impact. Rather than giving Quebec powers, he thought, the distinct society clause would recognize that Quebec already has powers that promote distinctiveness (e. g. educational powers), and, just as before the Meech Lake Accord, the use of these powers, even to protect the distinct society of Quebec, would be limited by the Canadian Charter of Rights and Freedoms. While the Quebec government could infringe upon a right by saying Quebec's distinctiveness is a sufficient reason to do so under Section 1 of the Charter, Section 1 would still demand that the infringement be minimized. That recognition asked institutions of government "to take note of this recognition and be guided in their conduct accordingly." Since the death of the Meech and Charlottetown accords, the use of the expression has faded, replaced within Quebec with the term nation to describe Quebec, its people, and its state. On November 27, 2006, the federal House of Commons also voted to recognize the Québécois as a nation within Canada. As only a motion of the House, it is not legally binding. Other euphemisms used mainly by federalist nationalists and federalists outside Quebec are different or unique society. The Calgary Declaration of 1997, for example, describes Quebec as "unique".