Кіріспе

Француз Полинезиясындағы коммуна, Франция. Тор Хейердалдың кітабы.

Фату-Хива ("H" әрпі айтылмайды, төмендегі атау бөлімін қараңыз) – Француз Полинезиясындағы Маркиз аралдарының ең оңтүстік аралы, Тынық мұхитындағы Францияның теңізден тыс аумағы. Моту-Нао оған ең жақын көршілес арал, сонымен қатар ол тұрғындары бар аралдардың арасында ең шалқары орналасқан. "Фату-Хива" – зерттеуші және археолог Тор Хейердалдың 1930 жылдары аралда болған кезін сипаттайтын кітабының атауы.

Атауы

Маркиз аралдарындағы аралдың атауы – Фату Ива (әрпі "h" жоқ). Бірақ еуропалықтар бұл атауды Fatu Hiva деп жазған, мүмкін, Hiva элементі бар басқа Маркиз аралдарының (Nuku Hiva және Hiva Oa) ықпалынан және француз тілінде "h" әрпі дыбысталмайтындықтан. Қазір "Фату Хива" жазуы ресми түрде қабылданған. 16 ғасырда испан саяхатшылары бұл аралды Исла Магдалена ("Магдалина аралы") деп атаған, бірақ бұл атау сирек қолданылады. 1817 жылы Камиль де Рокфеуил "Борделе" кемесімен әлемді аралаған сапарында Hatauheva деген атаудың басқа түрі де кездеседі. 1838 жылы Жюль Дюмон д'Урвиллдің еңбегінде Fatou Hiva деп жазылған.

Алғашқы қоныстанушылар

Фатту-Ива, архипелагтың басқа аралдары сияқты, бастапқыда Полинезиялықтармен қоныстандырылды, олар, мүмкін, Батыс Полинезиядан келген. Әртүрлі аңғарлар арасында жиі бәсекелестіктер болып тұратын. Олардың бірінде, шамамен 19 ғасырдың ортасында, Ханававедегі Анаиноапа тайпасы мен Омоадағы Тиу тайпасы қақтығысқа түсті. Жеңілген соңғысы бамбуктан жасалған сала салға мініп, аралдан қашып, Туамоту атолдарындағы Напукаға қоныс аударды, олардың ұрпақтары әлі де сол жерде өмір сүреді. Фатту-Ивада қалған Тиу баяндамашысы жеңімпаздарға аңғардағы жерлердің аттарын ашты (олардың билігін мойындау тәсілі) және өзін тірідей жерледі, басын төмен қаратып, бұл оның жеңілісінің және тайпасының аяқталуының символы болды. Еуропалықтардың ықпалына дейінгі Фату-Хива мәдениеті туралы көп мәлімет жоқ, өйткені миссионерлердің келуі оған үлкен әсер етті. Маркиза аралдарының қалған бөлігіндегідей, үлкен аңғарларда қабатталған тайпалық қоғамдар қалыптасты. 1897 жылы неміс саяхатшысы Карл фон ден Штайнен Ханамуэ, Ханатеон, Ханахоуна, Уиа, Ханаваэ және Омоа аңғарларында тұратын тоғыз тайпаны сипаттады. Ханаваэ аңғарында тастардан төрт тайпаның аты белгілі. Археологиялық қазба жұмыстары әлі жүргізілмеген. 1920-1921 жылдары Гонолулудағы Епископ мұражайының тапсырысымен американдық антрополог Ральф Линтон жер бетін зерттеу жүргізді. Маркиза аралдарының басқа аралдарымен салыстырғанда, табылған заттар аз және құрылыс жұмыстарының көлемі шамалы болды. Линтон Омоа аңғарында бірнеше тохуаның (салтанатты және билік орталықтарының) қалдықтарын, тұрғын алаңдармен (паэпаэ) және кішкентай ме’аелермен тапты. Бұл Линтонды бірнеше тайпалар сол жерде тұрған деген күдікке жетеледі. Ханаваэ аңғарына жасаған қысқа сапарында Линтон тохуаның шағын қалдықтарын және салтанатты тас алаңын ғана таба алды. Маркиза аралдарының басқа аралдарынан айырмашылығы, Фату-Хивадағы қайтыс болғандар кейде мумияланған (құрғатылған) және көбінесе тұрғын үйлерге жерленген. Аралда алып тас мүсіндер табылған жоқ, бірақ кейбір кішкентай, қарапайым тас мүсіндер сақталған. Бұл Фату-Хивада тарихи кезеңге дейін керемет өнер туындылары болмаған дегенді білдірмейді. Бұл арал татуировка шеберлерімен және ағаш кесушілермен танымал болды, олардың уақыттың сынағынан өтпеген жұмыстары жоғалып кетті.

Еуропалық зерттеулер мен отарлау

Батыс тұрғысынан алғанда, Фату Иваны алғаш рет 1595 жылғы 21 шілдеде испандық теңізші Альваро де Менданя ашқан. Бұл архипелагтағы оның көрген алғашқы арал болды, бірақ қауіпсіз тікелей тұрақ таба алмағандықтан ол жағаға шыға алмады. Сапарының мақсаты – Соломон аралдарын табу еді, сондықтан ол жаңа жерді тапқанын түсінбей, оларды таптым деп жаңылысты. Альваро де Менданя экспедициясын ұйымдастыруға көмектескен Перу вице-королінің құрметіне архипелагты «Маркизас де Мендоса» деп атады, «оның көрсеткен көмегіне алғысын білдіру ниетімен». Менданя 1595 жылы Әулие Мария Магдалина күні келгендіктен, бұл жерді Исла Магдалина деп атады. 1937 және 1938 жылдары норвегиялық антрополог және саяхатшы Тор Хейердал әйелі Ливпен бірге Фату Ивада бір жарым жыл өмір сүрді, алдымен Омоада, содан кейін аралдың шығыс жағалауындағы, қазіргі таңда құмға көмілген Уиа аңғарында. Осло университетінің тапсырысымен Полинезия аралдарындағы жануарлар түрлерінің таралуын зерттеуге келген ол, бұл саяхаттағы ең жеке мақсаты – «Оңтүстік теңіздерді шарлау» және ешқашан қайтып оралмау еді, бұл сонымен қатар оның үйлену сапары да болды. Олар 1937 жылы Омоаға қоныстанды, бірақ өркениет оларға ыңғайлы емес екенін түсінді. Аралды кесіп өтіп, аралдың шығыс жағалауындағы Уиаға қоныстанды, бұл бұрын маркиздер мекендеген аңғар еді. Бірақ бір жарым жылдан кейін масалар, аурулар мен нашар ауа-райы олардың құлшынысын басып қалды. Өзінің тәжірибесін «Paa Jakt efter Paradiset» (1938) кітабында баяндады, ол 1974 жылы қайта жазылып, «Фату Хива, табиғатқа оралу» деген атпен жарияланды. 1960 жылдардың басында, 1966 жылға дейін аралдың көптеген ер адамдары Тынық мұхит [ядролық] сынақ орталығының құрылысы үшін Туамоту архипелагындағы Моруроаға жұмыс істеуге кетті. 1988 жылы Смитсондар институтының қолдауымен жүргізілген флораның жүйелі зерттеуі 175 түпкілікті, 21 эндемикалық және 136 антропохорлық өсімдіктердің бар екенін көрсетті.

Фауна

Өсімдіктердің байлығы салыстырмалы түрде жануарлар әлемінің кедейлігімен қарама-қарсы. Ол құрлықтағы және теңіздегі құстармен, жәндіктермен, көбелектермен, құмырсқалармен және бір түрлі жартас құбыжығымен шектеледі. Fatu Hiva монархы (Pomarea whitneyi) – Monarchidae тұқымдасына жататын, эндемик болып табылатын құс. Fatu Hiva-да егеуқұйрықтар жоқ деп есептелгендіктен, Маркиза аралдарының басқа аралдарынан сирек кездесетін құстарды қоныстандыру жұмыстары жүргізілуде. Бұл, мысалы, попугайлар тұқымдасына жататын ультрамарин лорикетінің (Vini ultramarina) табысты қоныстандырылуымен аяқталды.

Дін

Бұл арал 1877 жылы католик миссионерлері арқылы христиан дініне өткен. Католик шіркеуі Тайохае епархиясының (Dioecesis Taiohaënus seu Humanae Telluris немесе Diocèse de Taiohae) қарауындағы аралдағы екі діни ғимаратты басқарады: Ханаваэдегі Әулие Михаил шіркеуі (Église de Saint Michel) және Омоадағы Әулие Марияның Бейбітшілік шіркеуі (Église de Notre Dame de Paix).

Экономика

Бастапқы сектор әлі де басым, әсіресе тунец, скумбрия, бонито, семсер балығы және марлин балық аулау, сондай-ақ рактар. Қалалық әкімдікте жүкті тасымалдау үшін жүк кемелерін күтуге мүмкіндік беретін суық қойма бар. Копра өсіру әлі де өте маңызды, сонымен қатар нони өсіру де маңызды. 20-шы ғасырдың екінші жартысында кофе өсіру іс жүзінде тоқтатылды. Тұрғындар жеке қажеттіліктері үшін жабайы шошқа мен ешкілерді аулайды, сондай-ақ теңіз өнімдері мен жемістерді көп мөлшерде жинап алады. Олар қонақтарға жемістерді ұсынуға құлшынып, тартынбайды. 1960-1970 жылдардан бастап қолөнер саласы туризмнің арқасында едәуір дамыды. Аралдың ерекшелігі – тапа. Бүгінде олар әлі де дәстүрлі тәсілмен, көбінесе монохромды түсте жасалады. Дегенмен, жарық беретін жаңғақтың күлінің орнына қазір химиялық бояулар қолданылады. Айналымдағы валюта – евроға бекітілген КФП франкі. Арал тұрғындары негізінен өзіне жетерлік шаруашылықпен айналысады. Монои майын, ою-өрнектерді және боялған рафия қабығын сирек келетін круиздік кемелердегі туристерге және басқа теңізшілерге сату арқылы белгілі бір кіріс түседі.

Туризм

Аэропорттың болмауы туризмді шектейді, бірақ аралға круиздік кемелер тоқтайды. Фату-Хивада жүзуге жарамды жағажайлар жоқ. Екі ауылдың арасындағы үш сағаттық жаяу жол қиынға соғады, бірақ аралдың, мұхиттың және сарқырамалардың әдемі көрінісін ұсынады. Омоадағы Греле музейінде жергілікті бұйымдардың жиынтығы сақталған, олардың ішінде соғыс клубы, тики және ойылған ағаш ыдыстар бар.

Саясат және үкімет

Саяси тұрғыдан арал Француз Полинезиясына (Pays d'outre mer POM) жатады, демек Еуропалық Одақпен байланысты. Оны Папетеде орналасқан Француз Полинезиясындағы Республика Жоғары комиссариатының (Haut commissariat de la République en Polynésie française) Маркиз аралдары әкімшілік бөлімшесі (Subdivision administrative des Îles Marquises) басқарады. Фату-Хива 636 тұрғыны бар (2012 жылғы мәлімет бойынша) тәуелсіз муниципалитет (Commune de Fatu Hiva) құрады, халық тығыздығы шамамен 7 адам/км² құрайды. Ресми тіл – француз тілі. Басты қала және әкімшілік орталығы – батыс жағалаудағы Омоа ауылы, онда 250-ге жуық тұрғын бар.

Инфрақұрылым

Бұл 8400 гектарлық аралдың тұрғындары негізінен батыс жағалауындағы Омоа және Ханававе ауылдарында тұрады, бұл ауылдар таулар арқылы өтетін топырақ жолмен байланыстырылған. Ауылдардың ең ірісі – Омоа, онда католик шіркеуі, балалар бағы мен бастауыш мектеп, шағын дүкен, пошта бөлімі және спутниктік телефон бар. Фату-Хивада екі ауылдың арасында асфальтталған жолдар, ірі кемелерге арналған портовый қондырғылар мен әуежай жоқ. Қиынға соққан жағалауға қауіпсіз қону тек батыс жағалауындағы екі шығанақта ғана мүмкін, олардың ішінде ауылдар да орналасқан. Екі ауылды байланыстыратын он жеті шақырымдық жол өте тегіс емес, әсіресе Ханававеге жақын жерде, ал жаңбырлар жолды сырғақ және көлік жүру үшін қауіпті етеді. Тұрғындар көбінесе екінші ауылға жету үшін қайық қолданады, ол шамамен 15 минутқа созылады.

Фату Хива әдебиетте

Арал 1937 жылы алғашқы әйелі Ливпен бірге аралда шамамен сегіз ай өткізген Тор Хейердалдың сол аттас кітабы арқылы кеңінен танылды. Олар батыс жағалаудағы Омоа аңғарында, ал кейін шығыс жағалаудағы қазірде адам тұрмайтын Уиада тұрды. 1937 жылы онда Тей Тетуа есімді қарт кісі де болды, ол өзінің сөзіне сенсек, соңғы нағыз жеміріп жеушілердің бірінің ұлы еді, ол он екі жасар асырап алған қызымен бірге өмір сүрді. 1938 жылы Ослодағы Gyldendal баспасы аралдағы тұру туралы алғашқы кітапты шығарды, кітап жақсы пікірлерге қарамастан жақсы сатылмады және соғыс салдарынан болуы мүмкін, ешқашан аударылмады. Кейін Хейердалдың "Фату Хива" атты белгілі кітабы қайта жазылды, автордың түсіндірмесінше, оның алғашқы еңбегі жаңа кітабының табысынан кейін ескірген. Джек Лондонның "Күннің ұлы" әңгімелер жинағында арал Фиту Ива деген атпен кездеседі. "Күннің қауырсындары" әңгімесінде Фиту Ива Соломон аралдарынан келген алаяқтың ықпалына түседі, ол әрдайым көзге көрінбейтін басшының келісімімен қағаз ақшаны енгізіп, барлық құнды заттарды жергілікті валютаға айырбастайды. Алданыш ашылғанда, оны өлген шошқамен ұрып, аралдан қуады, бұл аса арсыз жаза.