Кіріспе

Будданың жалғыз ұлы Рахула (пали және санскрит тілдерінде) – Сиддхартха Гаутаманың (көбінесе Будда деп аталады) (б.з.д. 483 немесе 400 жылы) және оның әйелі, ханшайым Яшодараның жалғыз баласы болды. Ол ерте кезеңнен бастап көптеген буддалық мәтіндерде еске алынады. Рахула туралы айтылатын әңгімелер ханзада Сиддхартханың және оның отбасы мүшелерінің өмірі арасындағы өзара байланысты көрсетеді. Пали дәстүріне сәйкес, Рахула ханзада Сиддхартханың дүниені тастаған күні дүниеге келген, сондықтан оған Рахула деген есім қойылған, ол «ағарту жолындағы тосқауыл» деген мағынаны білдіреді. Мұласарвастивада дәстүрі мен көптеген кейінгі деректерде Рахула Сиддхартха ханзадасының дүниені тастаған күні тек тұқымданып, алты жылдан кейін, Сиддхартха ханзадасы Будда болып ағарғанда туған делінеді. Бұл ұзақ жүктілік Яшодара мен Рахуланың бұрынғы өмірлеріндегі жаман кармамен түсіндірілді, бірақ одан да табиғи себептер де айтылады. Рахуланың кеш тууына байланысты Яшодара Рахуланың шынымен Сиддхартха ханзадасының ұлы екенін дәлелдеуге мәжбүр болды, ол шындықтың көмегімен сәтті орындалды. Тарихшы Х.В. Шуманн ханзада Сиддхартха Рахуланы балалайтын болған және патша мен патшайымның рұқсатымен сарайдан кетуге мүмкіндік алу үшін оның тууын күткенін айтады, бірақ шығыстанушы Ноэль Пери Рахула ханзада Сиддхартха сарайдан кеткеннен кейін дүниеге келгеніне көбірек сенімді. Рахула дүниеге келгеннен кейін 12 жыл өткен соң Будда туған қаласына оралды, онда Яшодара Рахулаға Буддадан Шакья тайпасының тағын сұрауға кеңес берді. Будда жауап ретінде Рахуланы алғашқы буддалық монахқа инабат етті. Ол жас монахқа шындықты, өзін-өзі зерделеуді және «мен» еместігін үйретті, бұл ақырында Рахуланың ағартуына әкелді. Ертегілерде Рахула Буддадан бұрын қайтыс болғаны айтылса да, кейінгі дәстүрде Рахула Буддадан кейін де өмір сүрген оның шәкірттерінің бірі болған, ол келесі Будда пайда болғанға дейін Будданың үйретімін сақтап қалған. Рахула буддалық мәтіндерде білімге құштарлығымен танымал және будда тарихының барлық кезеңінде жаңа монахтар мен монахтар оны құрметтеген. Оның айтқандары буддизмде балаларды бір жағынан рухани өмірге кедергі деп қарастыруға, екінші жағынан, ағартуға бейімдік танытатын адамдар деп қарастыруға алып келді.

Есептер

Пали дәстүрі сияқты кейбір ерте мәтіндер Рахула туралы мүлдем айтпайды; бірақ ол Ападана және түсіндірмелер сияқты кейінгі пали мәтіндерінде, сондай-ақ Муласарвастивада және Махасангика дәстүрлерінің монахтар тәртібін қамтитын мәтіндерінде еске алынады. Ең ерте мәтіндер Рахула туралы көп мәлімет бермейді, ол кейіпкерлік тереңдігі жоқ, идеалды тұлға болып қала береді. Деректердің жетіспеуіне байланысты, әсіресе Рахуланың сангаға қабылданғаннан кейін, кейбір ғалымдар Рахула буддизмде маңызды рөл атқармады деп санайды. Бастапқы мәтіндерден басқа, Рахула туралы әңгімелерді қамтитын көптеген канондық емес буддалық мәтіндер бар. Рахула туралы әңгімелер Сиддхартха ханзаданың сарайын тастап, монах болу туралы шешімі жеке мәселе ғана емес, сонымен қатар оның отбасына да әсер еткенін көрсетеді, олар ханзаданың ағарту жолында оған жауап берді және оған әсер етті. Осылайша, ханзаданың ағартуға дейінгі өмірі – Будданың және оның отбасының екі параллель рухани өмірі туралы.

Пали дәстүрі

Рахула ханзада Сиддхартха Гаутама тақтан бас тартып, сарайдан кеткен күні дүниеге келді. Сол кезде ханзада Сиддхартха Гаутама 29 жаста болған, бұл ежелгі үнді күнтізбесінің сегізінші айының толу күніне сай келді. Сол күні Сиддхартха ханзада сарайдан кетуге дайындалып жатқан еді. Пали мәтінінде оның ұлының туғаны туралы хабар алғанда "рахуладжато бандханам жата" деген жауап бергені айтылады, яғни "Раху дүниеге келді, байланыс пайда болды", демек, ағарту іздеуге кедергі келді. Осыған орай, Сиддхартха ханзадасының әкесі және Шакья тайпасының патшасы Шуддходана баласына Рахула деп ат қойды, себебі ол ұлының саяхатшы (қайыршы) ретінде рухани өмір сүруін қаламады. Кейбір деректерде, Сиддхартха ханзадасының өзі ұлына осылай ат қойған, өйткені ол өзінің рухани жолына бөгет болды деп санады. Ханзада рухани өмірге бет бұрыс бұрын, әйелі Яшодара мен жаңа туған баласына соңғы рет қарады. Өзінің шешімінен тайып қалуынан сескенген Сиддхартха ханзада ұлын қолына алуға қарсылық көрсетіп, жоспарланғандай сарайдан кетіп қалды. Осылайша Рахула ханзада Сиддхартханың тұңғыш және жалғыз ұлы болды.

Басқа дәстүрлер

Басқа мәтіндер Рахуды басқаша түзеді. Мысалы, Пали Ападана, сондай-ақ Мұласарвастивада дәстүрінің монахтық тәртіп мәтіндерінде кездесетін басқа бір есеп, Рахуды ай тұтылуынан шығарады, бұл дәстүрлі түрде асура (шайтан) Рахудың салдарынан пайда болады деп саналады. Ападанада Ай Рахудан жасырылғандай, Сиддхартха ханзадасы Рахуланың тууынан жасырылды деп жазылған. Мұласарвастивада дәстүрі бойынша Рахула ханзада Сиддхартханың тәубе ету кешінде дүниеге келген, ал алты жылдан кейін, оның әкесі аян алған күні, яғни ай тұтылу кезінде дүниеге келген. Рахула есімі туралы астрологиялық теорияға бұрынғы Буддалардың ұлдарына ұқсас есімдер берілгендігі туралы байқау арқылы қосымша сенім беріледі. Мұласарвастивада және кейіннен Қытай мәтіндері, мысалы Абхиниṣкрамаṇa Сүтра, ұзақ жүктілік кезеңіне екі түрлі түсіндірме береді. Біріншісі – ханшайым Яшодхара мен Рахуланың өздерінің кармалары. Бұл түсінік бойынша, Яшодхара алты жыл бойы құрсағында бала көтеріп, азап шекті, өйткені бұрынғы өмірінде сиыр бағушы ретінде ол анасына сүт бөгетін алып жүруге көмектесуден бас тартты және анасына қосымша бөгетті алты лигаға дейін алып жүруге қалдырды. Рахуланың кармасы бұрынғы өмірінде патша болғандықтан, ол алты күн бойы саждаға күтуді қаламаған. Бұл өмірде ол Сүрья есімді патша, ал оның ағасы Будданың бұрынғы өмірінде Кандра немесе Лихита есімді адамы болды. Ол тек адамдар берген нәрселермен өмір сүруге ант берген. Бірде ағасы антын бұзып, су ішті. Ол өзін кінәлі сезініп, патшадан өзін жазалауын сұрады. Патша мұндай қарапайым мәселе үшін жазалаудан бас тартты, бірақ оның бауырын өзінің соңғы шешімін күтіп, патшалық бақтарға кіргізді. Алты күннен кейін патша кенеттен ол туралы ұмытып кеткенін түсінді және бірден оны кешірім сұрап, сыйлықпен босатты. Нәтижесінде Рахула туылмай алты жыл күтуге мәжбүр болды. Кейбір нұсқаларда патша данаға өз патшалығына кіруге рұқсат бермеді және ұзақ жүктілік кезеңінің жаман кармасын жинады. Кейінгі Махаяна түсіндірмесі Махапраджняпарамитаупадеша Яшодараның алты жылдық жүктілік кезеңі үшін кармасын кінәламайды, бірақ Рахуланың патша ретінде сол кармасын айтады. Алайда, 13-ғасырдағы жапондық "Раун Кошики" атты діни мәтінде Рахуланың кеш тууы карманың нәтижесі емес, кереметтің дәлелі ретінде қарастырылады. Екінші түсіндірме Яшодхараның ораза ұстап, сабан төсекте ұйықтап, Рахуланың өсуін баяулатқан діни қатаңдықты ұстанғаны туралы табиғи аргументпен байланысты. Ол Сиддхартха өзін-өзі өлтіруді үйренген кезде осы тәжірибелерге қатысты. Кейін патша Шуддодана Яшодхараға бұрынғы күйеуінің жаңалықтарын естімеуіне кедергі жасады, ал жүктілік қалыпты түрде жалғасып, ол біртіндеп денсаулығы жақсарды. Алайда, біраз уақыттан кейін, бұрынғы ханзада аскетизмнен қайтыс болды деген жалған хабар тарады. Яшодхара қатты күйзеліп, жүктілігіне қауіп төндірді. Сиддхартханың ағартушылыққа қол жеткізгендігі туралы хабар сарайға жеткенде, Яшодхара қуаныштан көзін ашып, Рахуланы дүниеге әкелді. Буддистік зерттеулер жөніндегі ғалым Джон С. Стронг бұл жазбада Яшодхараның ағарту жолын іздеуі мен ана болу жолын салыстырып көрсеткенін және ақыр соңында екеуінің де бір уақытта орындалғанын айтады. Баланың кеш тууы Сакия кланында әкесі кім екендігіне күмән тудырады, Мұласарвастивада дәстүрінде, Махапраджняпарамитаупадешада және кейінгі қытайлық Zabaozang jing-де айтылғандай. Рахуланың тууын буддистер қыз немесе керемет ту деп қарамағаны үшін дәстүр принц Сиддхартханың шын мәнінде әке екенін түсіндіруге мәжбүр болды. Яшодхара баласын сулы тоғандағы тасқа қойып, Рахула оның баласы болса, Рахула мен тастың суға батпай, керісінше, алға-артқа жүзіп жүретінін дәлелдеді. Ол ант бергеннен кейін, бала оның антына сәйкес суға шығып кетті. Стронг бұл Будданың "басқа жағалауға" жеткенімен және адамзатты үйрету үшін оралғандығымен символикалық параллель екенін атап өтті. Махапраджняпарамитаупадешада тағы бір оқиға бар, онда ханзада Сиддхартханың бірнеше әйелі бар, ал Яшодхарадан басқа әйелі оны қорғап, оның мінез-құлқының тазалығына куә болады. Бұдан басқа, Мұласарвастивада мәтіндерінде де, Махапраджняпарамитаупадешада да Яшодараның мінез-құлқының тазалығын дәлелдейтін үшінші есеп бар: бұл нұсқада Будда өзінің айналасындағы барлық адамдарды өзіне ұқсас етіп, табиғаттан тыс жетістікке қол жеткізді. Рахула Будданың оның шынайы әкесі екенін дәлелдеді, өйткені ол бірден шынайы Буддаға жақындады. Төртінші оқиғада Яшодараның тазалығын дәлелдеу туралы, 5-ғасырдан бастап қытайлық Авадана стиліндегі мәтіндерде оны тірідей өртеді, бірақ керемет түрде аман қалды. Бұл оқиғада патша Шуддодана оның күдіктілігі үшін Яшодараны тірідей өртеуге бұйрық берді. Алайда, от оған зиян келтірмей, ол шындықты айтып, от су тоғанына айналды. Шуддодана оны және оның ұлын кланға қайтарды, кейін Рахулаға қатты әуестенді. Кейбір қытайлық Жатакалар ол баласында Сиддхартханы танып, ханзада Сиддхартханың жоғылуын жеңуге көмектесті деді. Дінтәжірибеші Реико Онума отты сынақты Будданың ағартушылығымен салыстыратын метафора деп санайды, Стронг та осындай пікір білдіреді.

Ғылыми талдау

Тарихшылар Мирча Элиаде мен Х. В. Шуманн ханзада Сиддхартханың Рахуланы ата-анасының ризашылығын алу үшін, сарайдан кететін және жалқаулыққа бет бұратын рұқсат алу үшін ойластырған деген гипотезаны ұсынды. Үнді дәстүрінде бала немесе немере туғаннан кейін ғана әлемнен бас тарту қабылданған. Шуманның пікірінше, ханзада некеден кейін он үш жыл өткен соң ғана ұл тапты, себебі Яшодхара ханзада балалы болған соң сарай мен тақты тастап кетеді деген қорқынышпен бала туғызуға құштар болған жоқ. Алайда, шығыстанушы Ноэль Пери Пали дәстүрінде айтылғандай, бір күні дүниеге келгеніне қарағанда, жүктіліктің кейінірек болуы тарихи жағынан ықтимал деп санайды. Егер ханзада Сиддхартха таққа мұрагер қалдырған болса, оның түнде жасырын түрде кетуіне ешқандай себеп болмас еді деп есептейді. Көптеген дәстүрлі өмірбаяндықтарда ханзада Сиддхартханың ата-анасының рұқсатынсыз сарайдан кеткені айтылады. Пери бұл оның ата-анасын қуанту үшін мұрагерді қамтамасыз еткен жағдайда ақылға сыймайды деп мәлімдейді. Ол сондай-ақ, ұзақ жүктілік кезеңін түсіндіруге тырысатын көптеген дереккөздердің бар екенін, бұл белгілі бір дәстүрдің қалыптасқандығын көрсетеді деп атап өтеді. Дегенмен, Будданың өмірі туралы көптеген дәстүрлі есептерде Сиддхартха сарайдан жасырын кеткені айтылса да, ерте буддалық мәтіндер оның ата-анасының оның шешімінен хабардар екенін нақты көрсетеді, өйткені олар ұлы кеткен кезде жылайды. Мифологиялық және мәтіндік тұрғысынан қарағанда, буддатану ғалымы Кейт Кросби ханзада Сиддхартханың бас тартудан бұрын ұл тууы немесе оның дүниеге келуі, өмірдегі барлық мүмкін жолдардағы ең жақсы екенін дәлелдейтін мотив ретінде қарастырылады: әке болу өмірін толыққанды бастан өткеннен кейін, ол оны жақсырақ нәрсеге алмастыруға шешім қабылдады. Ерте буддалық Үндістанда әке болу және ұл табу, отбасынан бас тарту сияқты рухани және діни жол ретінде қарастырылды, ал ханзада Сиддхартханың ұлын дүниеге әкелуі оның екеуіне де қабілетті екенін көрсетеді. Буддатану ғалымы Джон С. Стронг Мүласарвастивада нұсқасында ханзаданың кететін күні балалы болғанының Будданың дене мүкімілеттігіне күмән тудырмау үшін жасалғанын болжайды. Мүмкін, мүгедектігі монахтық дәстүрде оның қадірлігіне күмән келтірген болар.

Тағдыр

Бұл жазбалар Рахуланың анасы Яшодара мен атасы Шуддодана патшаның қолында өскенін айтады. Рахула жеті мен он бес жас аралығында болған кезде Будда Шуддодананың өтінішімен туған қаласы Капилавастуға оралды. Локоттаравада дәстүріндегі Махавасту мәтінінде патшалар Рахуланың әкесінің оралуын білуіне кедергі келтіруге тырысқаны айтылады, бірақ ол әкесінің кім екенін білуге талап етті және оған айтылды. Содан кейін Махавасту мен Муласарвастивада мәтіндерінде Яшодара Будданы ханзадалық өміріне қайтаруға тырысқаны, Рахулаға Буддаға құмарлық тудыратын зат ұсындырғаны баяндалады. Мұласарвастивада мәтіндері бұл жоспақтың сәтсіз аяқталғанын, себебі Будда Рахулаға оны өзі жеуге мәжбүр еткенін, соның салдарынан Рахула әкесіне ғашық болып, одан үлгі алуды қалағанын айтады. Пали тіліндегі нұсқасында Будда оралған жетінші күні Яшодара Рахуланы әкесі Буддаға алып келді. Ол Рахулаға әкесі сарай өмірінен бас тартқандықтан және ол таққа мұрагер болғандықтан, тәж мен қазынасын сұрауы керектігін айтты. Бұл оның болашағы үшін қажет, әжесі патшалық билігін тоқтағанда. Будда тамақтанғаннан кейін Рахула Будданың соңынан еріп, мұрасын сұрады. Будда Рахуланың өзінен кейін жүруіне кедергі жасамады, бірақ әңгіменің кейбір нұсқаларында сарай әйелдері тырысты, бірақ Рахула табандылық танытты. Ол әкесіне қарап: «Сенің көлеңің қандай ғажайып, уақытты жоқ қылушы!» деді. Рахула Нигрода бағына жеткеннен кейін Будда тақтың мұрасы бір күні жойылатынын, ол азап пен қайғыға толы екенін ойлады: «Мен оған ағарту ағашының астында алған байлығымды сыйлаймын, осылайша ол жойылмайтын мұрагер болады». Көптеген дәстүрлер Будданың Шарипутраны шақырып, Рахуланы қабылдауын сұрағанын айтады. Рахула қабылданып, алғашқы срамэра (жаңа монах) атанды және монахтар орденінде ресми түрде қабылданған алғашқы адам болды. Кейбір нұсқаларда, мысалы, 9-ғасырлық қытайлық Вэйченгё Юньюань Цзиньде, онымен бірге бірнеше жас жігіттер де қабылданды. Патша немересі, ұлы Нанда және патшалық отбасының басқа да жас жігіттері қабылданғанын және сарайды тастап кеткенін білді. Қызының қайғысын көрген ол Буддадан енді тек ата-анасының келісімімен ғана адамдарды қабылдауын өтінді. Шуддодана Рахуланың қабылдануы өзіне үлкен соққы болғанын түсіндірді. Будда бұл ұсынысқа келісті. Бұл ереже кейіннен әйелдерді қабылдау кезінде кеңейтілді, себебі әйелдерге монахтар мен монахтар орденіне қосылуға рұқсат беру үшін ата-аналары мен күйеуінің екеуі де рұқсат беруі керек болды. Рахуланың қабылдануы туралы кейбір нұсқаларда Яшодара да қарсылық білдірді, бірақ ақырында мойынсұнды. Алайда, Махавасту Рахуланың өзі қабылдануды сұрап, ақырында Яшодара мен Шуддоданадан рұқсат алғанын айтады. Археолог Маурицио Таддей көптеген гандхаралық суреттерде Рахуланың өмірі Будданың бұрынғы өмірімен, Сумедхамен байланысты екенін атап өтті. Будданың рухани мұрасын ұлына беруі Сумедханың Будда Дипамкараға өзінен жоғары жүруге рұқсат етуімен салыстырылады, содан кейін Дипамкара Сумедханың болашақта Будда болатынын болжады. Гаутама Будданың өз мұрасын ұлына беру бейнесі де, Дипамкара Будданың Будда болу мұрасын Сумедаға беру бейнесі де денелерінен жалын шығаратын бейнелермен бейнеленген; екі көрініс те мұрагерлік, ұлтық және шәкірттік құрметтің бейнесі; 5-ғасырлық буддистер бұл бейнелерді «жігерлі жастық» символы ретінде қарастырған болуы мүмкін.

Ағартушылық және өлім

Пали мәтіндеріне сәйкес, Рахула жаңадан сағындырғаннан кейін Будда Рахуланы үнемі оқытқан. Оның нұсқаулары өте жасқа қарай берілген, айқын метафоралар мен қарапайым түсіндірмелерді пайдаланған. Будданың ілімдері ерте буддалық мәтіндерде Рахуланың есімімен аталған көптеген уағыздарға әкелді. Пали мәтіндері Рахуланың құлшынысты, міндетті, ынталы және білімге құштар сағындырған болып өскенін айтады, бірақ сонымен қатар ерте ортағасырлық қытай және жапондық деректерде Рахуланың бастапқыда сағындырған өмірге бейімделуде қиналғанын және кейін ғана Будданың ілімін бағалай бастағанын айтады. Буддадан басқа, Шарипутра мен Маугальяяна да Рахулаға оқытуға көмектесті. Рахула көбінесе Шарипутраға таңертеңгілік садақа жинау кезінде және кейде басқа сапарларда көмектесті. Әр таңертең Рахула оянып, ауаға бір уыс құм лақтырып, жақсы ұстаздар оған құмдағы дәндідей көп ақыл-кеңес берсін деп тілейтін. Рахуланың сағындырылған жылы Будда өзінің ұлына "Амбалатика Рахуловада" деп аталатын уағызда шындықты айтудың маңыздылығын үйретті. Бұл уағызда Будда өзін-өзі зерделеуге, өзіне және басқаларға зиян келтіретін барлық жаман істерден арылуға, өзін-өзі бақылау мен ізгілікке көмектесуге үйретті. Ол іс-әрекеттерге дейін, олар кезінде және одан кейін ойлануға шақырды және өтірік айту рухани өмірді бос және мәнсіз етеді, көптеген басқа жамандықтарға әкеледі деп түсіндірді. Рахула он сегіз жасқа толғанда, Будда Рахулаға садақа жинау сапарлары кезінде оған кедергі келтіретін құштарлықтарға қарсы тұру үшін медитация техникасын үйретті. Рахула өзінің және әкесінің сұлулығына ғашық болып қалған. Рахулаға көмектесу үшін Будда оған тағы бір уағыз айтты. Ол Рахулаға барлық зат өзіндік емес екенін және адамның психикалық тәжірибесінің әртүрлі бөліктері үшін де солай екенін айтты. Уағызды тыңдағаннан кейін Рахула медитация жасауды бастады. Оның ұстазы Шарипутра оған тыныс алу медитациясын жасауға кеңес берді, бірақ Рахулаға қажетті нұсқауларды бере алмады. Сондықтан Рахула Буддадан медитация әдісін егжей-тегжейлі түсіндіріп беруін сұрады, ал Будда оған бірнеше медитация әдістерін сипаттап жауап берді. Бұған ұқсас, Будда Рахулаға Андхавана деп аталатын жерде барлық нәрсенің өтімді екендігі туралы үйретті және оған ақыл-ойының ішіндегі "ластануларды" қалай жеңуге болатынын үйретті. Нәтижесінде Рахула ағарды. Пали дәстүрі бойынша уағызға бір кезде Будданың ұлының ағартуына куә болуға ант берген бір миллион көктегі жандар қатысты. Рахула "Бақытты Рахула" деген атауға ие болды, ол Будданың ұлы болғандықтан және ағартушылыққа қол жеткізгендіктен деп түсіндірді. Кейін Будда Рахуланы білімге құштарлықта барлық шәкірттердің ішіндегі ең озық деп жариялады және Пали Уданада Будда оны он бір ерекше мақтауға лайық шәкірттердің бірі ретінде енгізді. Қытай дереккөздері оның шыдамдылығымен де танымал екенін және ол Будданың ілімдерін үнемі ұстанып, ережелерге бағынып, зерттей отырып, бірақ мадақ іздемей немесе Будданың ұлы болғаны үшін мақтаныш сезінбейтінін білдіреді. Пали мәтіндері Рахуланың монах тәртібіндегі қатаңдығына мысалдар келтіреді. Мысалы, ешқандай сағындырған монах толықтай сағындырылған монахтармен бір бөлмеде ұйықтамайтыны туралы ереже болғаннан кейін, Рахула сыртқы дәретханада ұйықтады деп айтылады. Бұл туралы білген Будда монахтарды сағындырғандарға дұрыс қамқорлық жасамағаны үшін ескертті. Содан кейін Будда ережеге өзгертулер енгізді. Пали мәтіндерінде Рахула оның ұлы болғанымен, Будда оған ерекше көңіл бөлмегенін айтады: ол Аггулимала мен Девадатта сияқты проблемалы шәкірттерді өзінің ұлындай жақсы көрген, ешқандай бейтараптықсыз. Шуманн Будданың ұлымен қарым-қатынасы "сенім мен достық, бірақ жылы немесе жақын емес" деп жазады, монах өмірінде байланысқа түсуді болдырмау үшін. Шуманн Будданың ұлына айтқан уағыздары оның басқа шәкірттеріне айтқан уағыздарынан мүлдем өзгеше болмады деген қорытындыға келді. Кейін Рахуланың анасы Яшодара монах болып сағындырылды. Бір әңгімеде монахиня Яшодара ішек газдарынан ауырып қалды. Рахула өзінің ұстазы Шарипутрадан оған тәтті манго шырынын табуын сұрап, оның сауығуына көмектесті, бұл ол әдеттегі және қажетті дәрі болды. Сондықтан Рахуланың көмегімен ол ақырында айықты. 20 жасында Рахула Саваттиде толықтай монах болып сағындырылды. Рахуланың өлімі туралы ертедегі дереккөздерде аз айтылады. Рахула Будда мен оның ұстазы Шарипутрадан бұрын қайтыс болды. Пали және қытай дереккөздеріне сәйкес, ол екінші буддалық көкте психологиялық түрде саяхаттап жүрген кезде қайтыс болды. Бірақ ертедегі Экоттара Агам (Сарвастивада немесе Махасангхика дәстүрі) және кейінгі Шарипутрапръчча бойынша Рахула Гаутама Буддадан өмірін ұзартып, келесі Будда Майтрея пайда болғанға дейін әлемде қалуын сұраған төрт ағартылған шәкірттің бірі болды, оның дінін қорғау үшін.

Бұрынғы өмірлері

Пали және санскрит тілдеріндегі бастау деректеріне сәйкес, Рахула көптеген өмірлер бойы Будданың ұлы болды. Ол бұрынғы өмірінде оңай оқытылатын және келісімді мінезді дамытты. Пали мәтіндері бұрынғы өмірінде ол бір Будданың ұлына қатты әсерленіп, болашақта оған ұқсауға серт бергенін көрсетеді.

Мұра

Махаяна дәстүріндегі мәтіндер Рахуланың 16 ақсақалдың он біріншісі екенін көрсетеді (қытай дәстүрі 10-ғасырда екі ақсақал қосып, оларды 18-ге жеткізді), ол Майтрея Будданың пайда болуына дейін Будданың үйретісін сақтауға сенім тапсырылған ағартылған шәкірттердің бірі. Сондықтан, дәстүр бойынша Рахула келесі Будда келгенше тірі болады және сол уақытқа дейін 1100 шәкіртімен бірге "қаштан мен дәнді елі" деп аталатын аралда тұрады. Саяхатшы Сюань Цзан (602-664) бір брахманның Рахуламен қарт адам ретінде кездескенін, ол Нирванаға өтуін кешіктіргендіктен әлі де тірі екенін естіген. Рахула сондай-ақ он басты шәкірттердің бірі саналады, ол жаңа монахтар мен жаңа келгендерді оқытуға деген адалдығымен танымал. Одан әрі, ол Тиантай дәстүріндегі 2328 ұстаздың, Чан дәстүріндегі 28 ұстаздың және Бірма дәстүріндегі сегіз ағартылған шәкірттердің бірі болып есептеледі. Будданың үйретісін қорғауға жауапты ағартылған шәкірт ретінде Рахула Шығыс Азия өнерінде жиі бейнеленген. Ол үлкен, "шатыр тәрізді" бас, айқын көзге түсетін көздер және иілген мұрынмен көрсетілген. Қытай монахтары Сюань Цзан мен Фасянь (320-420 жж.) Үндістанға жасаған саяхаттарында Рахулаға, әсіресе Мадхура аймағында табынған сектаның бар екенін байқаған. Монахтар өздерінің арнайы салаларына сәйкес еркек шәкірттеріне ғибадат етсе, ал монахтар Әнанданы монахтар орнын құруға көмектескені үшін құрметтесе, жаңа келгендер Рахулаға табынған. Екі қытай саяхатшысы Император Ашоканың Рахула құрметіне ескерткіш салғанын, оның жаңа келгендерге құрмет көрсетуге арналғанын атап өткен. Діни зерттеулердегі ғалым Лори Микс Жапонияда Рахуланың жекеленген құлшылық нысаны емес, 16 ақсақал сияқты ағартылған шәкірттер тобының бір бөлігі ретінде құрметтелгенін көрсеткен. Бұл ережеге 13-14 ғасырларда ерекшелік болды, ол кезде Рахуланың бейнесі ежелгі Нара мектептерінде ерте буддалық шәкірттерге деген құлшынысты жаңартудың маңызды бөлігіне айналды, себебі Рахулаға арналған лекциялар (кошики) мен бейнелер пайдаланылды. Дінге қатысты күндері ерлер мен әйелдер Рахула құрметіне рәсімдер жасап, дәріс оқыды. Бұл буддизмді жаңартуға ұмтылған діндарлар мен дінсіздердің арасында танымал болды. Кошикиде Рахула мақталды және "Ең үлкен бала" деп сипатталды, "ең үлкен" сөзі құрметті мағынада қолданылды, себебі Принц Сиддхартханың басқа балалары болған жоқ. Осылайша Рахуланың тұлғасы монахтар үшін монахтарлық тәртіпті сақтауға ұмтылған құлшыныш пен шабыттың нысанына айналды. "Лотос сутрасы", сондай-ақ кейінгі Шығыс Азия мәтіндері, мысалы Раун Кошики, Гаутама Будданың Рахуланың болашақта "Жеті қазына гүлдеріне басқан" Будда болатынын болжағанын айтады. Бұл мәтіндерде Рахула Махаяна Буддасы болып келеді, ол көптеген тірі жандарды құтқарып, Таза жерде өмір сүреді. Будданың Рахулаға берген нұсқаулары да оның мұрасының бір бөлігіне айналды. Амбалатика Рахуловада суттасы Император Ашоканың жазбаларында зерттеуге ұсынылған жеті буддалық мәтіннің бірі болды. Бұл сөзді заманауи этикашылар буддизмдегі салдарлы этиканың дәлелі ретінде келтірген, бірақ бұл пікір даулы. Рахула Сарвастивада мектептерінің бір бөлігі болған Вайбхасика философиялық жүйенің негізін қалаушылардың бірі саналады. Кейбір тайлық буддалық боран медитация мектептері Рахуланың осы дәстүрдің қамқоршысы деп есептейді, бұл Рахуланың медитациядағы біртіндеп дамуымен, басқа шәкірттердің бірден ағартуынан айырмашылығымен түсіндіріледі.

Буддизмдегі балалық шақ

Рахуланың айналасындағы әңгімелерден буддалық көзқарас бойынша балалық шаққа қатысты бірнеше қорытындылар жасалды. Бірнеше ғалымдар Рахуланың мысалын келтіріп, буддизмде балалар рухани оянуға кедергі деп қарастырылатынын, немесе буддизмнің монахтық дін болғандықтан балаларға қызығушылық танытпайтынын көрсетуге тырысты. Бірақ білім беру саласындағы ғалым Ёсихару Накагава Рахуланың тарихы буддизмде қатар өмір сүретін балалық шақтың екі түріне нұсқайтынын айтады: адамдық жағдайға тәуелді қарапайым бала және Кросби батыр шәкірт деп сипаттаған, оянуға қабілетті бала. Дінтанушы Ванесса Сассон атап көрсетеді, әмір Сиддхартха бастапқыда ұлын тастап кеткенімен, кейін оны қайтарып алып, материалдық емес, рухани мұрасын сыйлайды. Бұл мұра Рахула сияқты балалардың да буддалық жолға түсуі мүмкін деген сенімге негізделген. Рахуланың бала кезінде монахтар орденіне қабылдануы үрдіс болды, ол кейін монастырьларда балаларды оқытудың кең таралған буддалық дәстүріне айналды. Рахулаға берілген көптеген үйретімдер әртүрлі жастағы балаларды оқытуға қолданылатын оқу материалдарын қалдырды, және сол кезге қарағанда жас ерекшеліктерін ескеретін материалдардың жоғары деңгейде болуын көрсетті. Тхеравада дәстүрі осы саланың дамуына ықпал етіп, жаңа кіріп келгендерге арналған пали тіліндегі діни оқулықтарды жасады. Рахулаға Будданың үйрету әдістері туралы жаза отырып, психолог Кишани Тауншенд: "Будданың сұрақтар қою, поэзиялық тәсілдер мен үлгі көрсету арқылы үйрету әдістері бүгінгі балаларда ізгілік қасиеттерді дамыту үшін де маңызды" дейді.