Кіріспе

Әдепсіздік – әдеп пен жақсы мінез-құлықтың жоқтығынан туындайтын әлеуметтік мінез-құлық. Ол үлкендерге құрметсіздік көрсетуден бастап, вандализм мен хулигандық, қоғамдық маскүнемдік және қауіпті әрекеттерге дейін жетеді. "Әдепсіздік" сөзі латын тіліндегі "incivilis" сөзінен шыққан, ол "азамат емес" деген мағынаны білдіреді. Қарапайым өрескелдік пен қоғамға қауіп тудыратын әдепсіздік арасындағы шекара, қоғам құрылымындағы әдептің маңыздылығына байланысты болады. Сондықтан, жаман мінезден гөрі қауіпті нәрсе ретінде қаралатын әдепсіздік, азаматтық қасиеттер мен азаматтық қоғам сияқты күрделі ұғымдарға қарсы тұрумен байланысты. Бұл мәселе көптеген елдерде маңызды саяси мәселеге айналды.

Әдепсіз қарым-қатынас

Азаматтық мінез-құлық адамдардан құрметпен, ұстамдылықпен және жауапкершілікпен қарым-қатынас жасауды талап етеді, ал мұндай қағидаларды сақтамаған жағдайда, беймәденилік орын алады. Юрген Хабермас ұсынған универсалды прагматика тұжырымы, адамдар арасындағы қақтығыстардың себебі дұрыс түсініспеушіліктерде жатқанын көрсетеді, сондықтан қақтығысты азайту үшін коммуникативтік құзыреттілік қажет. Коммуникативтік құзыреттілік – "сөйлеу арқылы: 1) сөйлеуші мен тыңдаушының мәлімдеменің рас екендігіне келісуі; 2) тыңдаушының сөйлеушінің ниетін түсініп, қабылдауы; 3) сөйлеушінің тыңдаушының көзқарасына бейімделуі" қабілетін қамтиды. Егер адамдар өзара әрекеттесудің шындығы мен орындылығы туралы келіспесе, қақтығыс туындайды. Хабермас пікірінше, әрекеттесушілердің мақсаттарына жетуі үшін қажетті әлеуметтік үйлесімді қамтамасыз ететін, рационалды әңгімелесуге бастайтын коммуникативтік нормаларды орнату қажет, сонымен бірге олардың әрекеттесуінің шындығын немесе орындылығын мойындауы керек. Мұндай нормалар немесе әлеуметтік ережелер: "барлық қатысушыларға еркін сөйлеуге мүмкіндік беру, барлық қатысушыларға өздері үшін сөйлеуге мүмкіндік беру (осы арқылы оларға өздерінің этикасын немесе "өзіндігін" қалыптастыруға көмектесу), және қарым-қатынастың теңдікке негізделуі, ешбір қатысушының басқаларынан өз кезегінде алғаннан артық назар аударуына жол бермеу". 2013 жылы Вебер Шандвик және Пауэлл Тейт қоғамдық қатынастар фирмалары KRC Research зерттеу компаниясымен бірлесіп "Америкадағы әдепсіздік: жалпыұлттық сауалнама" зерттеуін жүргізді, нәтижесінде американдықтардың 70 пайызы беймәдениліктің дағдарыс деңгейіне жеткенін айтты. Томас Бенсонның сөзіне сүйенсек, "келіспеушілік болған жерде, беймәденилік қаупі де бар; көп жағдайда беймәденилік саяси дискурстағы тактика ретінде қолданылады, ол шыншылдықтың белгісі және келіспеушіліктегі жоғары мүдделерді көрсетеді". Азаматтық дискурс – "әр түрлі идеяларды еркін және құрметпен алмасу". Американдықтардың 10-нан 8-і саяси жүйеде азаматтық дискурстың жетіспеушілігі – қаулы проблема деп санайды. 2011 жылы өткізілген сауалнамаға сәйкес, американдық респонденттердің 82 пайызы саяси жарнамалардың тым "жаман" екенін, ал 72 пайызы қарсыласын шабуылдайтын саяси роликтердің "орынсыз" екенін айтты. Зерттеулер саяси беймәденилікті саяси кандидаттарға деген сенімсіздікке, саяси поляризацияға және саяси тұйықталуға байланыстырады. Дегенмен, науқандар мен саясаткерлер ғана беймәдениліктің көзі емес. Қоғам да азаматтық дискурста және беймәденилікте қатысады. Мұндай жағдайларда беймәденилік саяси дискурстың бұзылуына және белгілі бір адамдардың немесе топтардың талқылаудан шеттетілуіне әкелуі мүмкін. Егер адамдар немесе топтар жүйелі түрде талқылаудан шеттетілсе, онда талқылаудың демократиялық сипаты күмәнді болады. Саяси беймәденилік қоғамдық сфераның риторикалық моделінің ерекшеліктеріне қауіп төндіреді, олар: дискурстық негізде болуы (сыныптық емес), ақылға қонымдылық нормасы (дәлелдің сәттілігі қатысушылардың оның логикалық екендігіне келісуіне байланысты), дискурсивтік алмасудың шексіздігін баса көрсету (қоғамдық сфера бір-бірінен тәуелсіз көптеген кішігірім әңгімелерден тұрады) және ортақ пікірге келуге бағытталған коммуникацияны бағалау. Беймәдениліктің тағы бір түрі – "ашулы сөз", оның құрамына қорлау, мінезді түзей беру, жала жабу, келекелеу және эмоциялық көріністер кіреді. Зерттеушілер арасында ашу, қорқыныш немесе жек көруді қолданатын эмоционалды сөзді беймәденилік деп санау керек пе, жоқ па деген пікір қақтығыстары бар. Америкалық Психологиялық Ассоциацияның жылдық жиналысында зерттеушілер "жұмыс орнында беймәденилік артып бара жатыр" деп мәлімдеді. Беймәденилік зорлық-зомбылықтан өзгеше. Жұмыс орнындағы беймәдениліктің мысалдары: қорлау сөздер, нысананың жұмысын сынай беру, жалған ақпарат тарату және әлеуметтік оқшаулану. Кортина (2008) жұмыс орнындағы сексизм және/немесе расизмнің жасырын тәжірибелеріне тең келетін беймәденилікті жасырын беймәденилік ретінде қарастырады. Мысалы, Ozturk және Berber (2022) Ұлыбританиядағы жұмыс орындарында нәсілдік дискриминацияның айқын дәлелдерін көрсетіп, нәсілдік мамандықтардың жасырын беймәдениліктің негізгі нысаны болып табылатынын көрсетеді.

Маркетингтік әдепсіздік

Бір кезде автомобильдік аудио жүйелерді өндіретін бірнеше компания өнімдерін насихаттау кезінде бейкөңілділік танытты, оның ішінде Sony компаниясы "Тыныштықты бұзыңдар" слоганымен.

Дәйексөздер

"Шыншылдық, әдептіліктің жауы емес, оның алғы шартының бірі." Роберт П. Джордж, Принстон университетінің юриспруденция профессоры Маккормик, 29 мамыр 2009 жыл.
"Мен қақтығысқа сенбеймін. Менің ойымша, бұл – әдепті әңгімеден тыс нәрсе, сондықтан біз бір-бірімізге әдептілікпен қараудың жолын табуымыз керек." Кондолиза Райс, NPR сұхбаты, 4 наурыз 2009 жыл.
"Адамдар әдептіліктің құнын төмен бағаламауы керек." Президент Барак Обама.
"Вашингтондағы уытты атмосфера, талас-тартыс пен дау-жанжалға және адамдардың араздасуына қанағаттанады." Мэтью Доуд, Буштың 2004 жылғы президенттік науқанының сауалнама жасаушысы және бас стратегиясы.
"Кез келген мәселенің екі жағында да біз идеологиялық күресті сөздер мен идеялармен, емес, көлеммен және әрекеттермен жүргізбеуімізді қалаймын." Марк Демос, NPR сұхбаты, 12 тамыз 2009 жыл.
"Әдептілік ештеңе тұрған жоқ, ал бәрін сатып алуға болады." Леди Мэри Вортли Монтегю, 1689–1766 жылдар.
"Академиялық ортада бәріміз келісуімізді күту артық, бірақ тәртіп пен тұрақты сыпайылықты күтуіміз керек." Джон Ховард, австралиялық мемлекет қайраткері.
"Әдептілікке үйрету – отбасының міндеті." Стивен Л. Картер.
"Қазіргі өркениет алдындағы ең үлкен міндет – бәсекелестік рухымыз бен қоғамдық игілікке деген қажеттілігіміз арасында бейбітшілік орнату." Бенет Даветиан.

Сыпайылықты насихаттайтын қозғалыстар мен ұйымдар

Джонс Хопкинс университетінің профессоры доктор П. М. Форни 1997 жылы Джонс Хопкинс азаматтық жобасын (Johns Hopkins Civility Project) құрды. Бұл жоба академиялық зерттеулер мен қоғамдық жұмыстардың жиынтығы болып, қазіргі қоғамдағы әдептілік, манер және сыпайылықтың маңыздылығын бағауға бағытталған. JHCP Джонс Хопкинс университетіндегі "Азаматтыққа бағытталған бастама" (The Civility Initiative at Johns Hopkins) ретінде қайта құрылды, оны доктор Форни басқарады. Бұл веб-сайт доктор Форнидің әдептілік тақырыбындағы жұмысын таныстыруға және осы саладағы материалдарға сілтемелер ұсынуға арналған (http://sites.jhu.edu/civility/index.html). "Азаматтық жоба" (The Civility Project) – Америка тарихының осы маңызды кезеңінде ең өзекті мәселелерді шешу үшін идеяларды азаматтық түрде талқылау қажет деген пікірдегі, әртүрлі топтардан шыққан ерікті адамдардың бастамасы. CivilityProject.org – интернеттегі ұйым, ол қоғамдық пікірде әдептілікті арттыруды мақсат етеді. Марк ДеМосс пен Клинтонның бұрынғы кеңесшісі Лэнни Дэвис 2009 жылдың басында "Азаматтық жобасын" (http://www.CivilityProject.org) іске қосты. Choose Civility – Мэриленд штатының Хауард округін әдептіліктің үлгісі ретінде көрсетуге бағытталған, Хауард округі кітапханасы бастаған, қоғамдық деңгейдегі үздіксіз жүріп жатқан жоба. Жобаның мақсаты – Хауард округінде құрмет, түсіністік, көңіл жағу және төзімділікті арттыру (http://www.choosecivility.org). Ұлттық әдептілік орталығы (The National Civility Center) – 2000 жылы құрылған коммерциялық емес ұйым, ол адамдарға өздерінің қалаларын жақсырақ жерге айналдыруға көмектеседі. Олар қоғамды жақсартуға кешенді түрде көңіл бөліп, барлық жергілікті тараптарды ортақ идеялар мен біртұтас іс-қимыл жоспары аясында біріктіру арқылы қоғам мүшелері мен ұйымдарының күрделі әлеуметтік мәселелерді шешуде тиімдірек болуына көмектеседі деп санайды (http://www.civilitycenter.org). Институттың пікірінше, бүгінгі басқару процесінің тиімділігі мен нәтижелілігіне екі қауіп төндіреді: поляризация және азаматтардың бейжайлығы. Екі жақтылыққа түскен және азаматтарының ықыласы төмендеген ел қауіпті жағдайда. Институт диалогты жеңілдету, құрметке үйрету және ізгілікке тәрбиелеу арқылы басқару процесіндегі қоғамдық әдептілікті (немесе оның жоқтығын) арттыру арқылы қоғамдағы поляризацияны азайтуға жұмыс істейді (http://www.instituteforcivility.org/ және http://www.civilityblog.org/). "Азаматтық институты" (http://www.civilityinstitute.com), доктор Бенет Даветианның ("Civility: A Cultural History" кітабының авторы) құрған мекемесі, әдептілік туралы зерттеулер жүргізеді және мекемелерге, мектептерге, корпорацияларға консультациялық қызметтер көрсетеді. Институттың мақсаты – иегерлеріне әдептіліктің әлеуметтік психологиясын және бәсекеге қабілетті қоғамның талаптарына кедерес келтірмей, әдептілікті қалай арттыруға болатынын түсіндіру.