Кіріспе

Раввин және Талмуд ғалымы (шамамен 1520–1591)

Безалел бен Ыбырайым Ашкенази (шамамен 1520 – шамамен 1592) – 16 ғасырда Османдық Израильде өмір сүрген раввин және талмудист. Ол «Шита Мекубецет» атты Талмудқа түсіндірме еңбегімен танымал. Оның шәкірттерінің ішінде Исаак Лурия және Соломон Адени болды.

Өмірбаян

Ашкенази өз заманындағы көрнекті Шығыс Талмуд ғалымдары мен раввиндерінің бірі болды. Ол, мүмкін, Палестинада туған. Неміс ғалымдарының ұрпағы, өмірінің көп бөлігін Мысырда өткізді, онда Давид бен Соломон ибн Аби Зимра мен Израиль де Куриалдан Талмуд білімін алды. Өзінің ұстаздарының тірі кезінде Ашкенази Шығыстағы ең беделді ғалымдардың бірі саналды, ал оның шәкірттерінің ішінде Исаак Лурия мен Соломон Адени болды. Мысырда оның беделі соншалық болды, ол ғасырлар бойы сақталған және бірте-бірте аристократиялық жеңілдікке айналған нагидтің мәртебесін жоюға хақылы болды. 1587 жылы Иерусалимде саудамен айналыспайтын ғалымдардың яһуди қауымының пашаға төлейтін салықтарына қандай үлес қосуы керек деген мәселе туындағанда, Ашкенази бірнеше раввиндермен бірге яһуди ғалымдарының, әдетте, Палестинаға көшуге тек махаббатпен ғана ұмтылатынын және өзін-өзі асырауға қиындық тартатынын ескере отырып, барлық салықтан босатылуы керек деген пікірді қолдады. Сол жылы Ашкенази Палестинаға сапар шегіп, Иерусалимде қоныстанды, онда оны сефардтар мен ашкеназилер қауымдары маңызды тұлға деп мойындады. Иерусалимдегі жағдай сол кезде өте қиын болды, және қалалық қауымдардың таратылмауының басты себебі Ашкеназидің ықпалы болды. Әдетте сефардтардың билігін мойындамайтын және көбінесе ғалымдар болғандықтан, яһудилердің салығын төлеуден бас тартқан неміс яһудилері Ашкеназидің билігін мойындады. Дегенмен, ашкеназилер мен сефардтар арасындағы осы келісім Ашкеназидің жеке ықпалымен байланысты болған сияқты, және ол оның қайтысынан кейін дереу тоқтатылды.

Шитаха Мекубезет

Ашкенази негізінен «Шита Мекубецет» (ивритше שיטה מקובצת, «жинақталған түсіндірме») кітабының авторы ретінде танымал. Бұл еңбек, атауынан көрінетіндей, Талмудтың көп бөлігіне жасалған глоссалар жинағы болып табылады, олар Тосафот стилінде жазылған және көптеген түпнұсқа және басқа елдерден алынған материалдарды қамтиды. «Шитаның» бағалылығы, ең алдымен, басқаша сақталмаған Талмуд түсіндірмелерінің көптеген үзінділерін қамтығандығында. Ашкеназидің өзі Талмуд басылымына тек қысқа шеттік түсініктемелер жазған. Оның шәкірті Соломон Адени бұл түсініктемелерді «Кодашимге» қазіргі күнгі түсіндірмеге (екі нұсқасына да) енгізіп, көптеген түпнұсқа материалдарды қосты. «Шита Мекубецетте» испандық Нахманид, бен Адрет және Севильялық Йом Тов, сондай-ақ француздық Абрахам бен Давид, Барух бен Самуил, Хинондық Исаак және т.б. еңбектерінен алынған Талмуд түсіндірмелері бар. «Шитаны» зерттеу Тосафистерді түсіну үшін өте құнды, себебі бұл еңбекте ескі және жарияланбаған Тосафоттардың бір бөлігі кездеседі. Бұдан өзге, онда Р. Ашер бен Иехиелдің және Р. Перездің шәкірттерінің глоссалары да бар.

Басқа жұмыстар

Ашкенази – сонымен қатар, ол өлгеннен кейін жарық көрген үкімдер жинағының авторы (Венеция, 1595). Оның «Талмудты зерттеу әдістемесі» және «Ерушальмиге» жазған түсіндірмелері, Азулай заманында әлі сақталған, қазір Иерусалемдегі қолжазбалар қорында сақтаулы.