Кіріспе

Вавилон раввині (875 ж.т.)

Амрам бар Шешна немесе Амрам Гаон (немесе; 875 ж.т.) – IX ғасырда Төменгі Месопотамиядағы Сура академиясының гаоны немесе басшысы. Ол көптеген жауаптардың авторы болды, бірақ оның ең маңызды еңбегі литургиялық болды. Ол синагог үшін толық литургияны алғаш рет құрастырды. Оның сидуры (Сиддур Рав Амрам немесе Седер Рав Амрам), әл-Андалус яһудилеріне жазылған ұзақ жауап ретінде жасалған, бүгінге дейін сақталған және раввиндік яһудилердің арасында қолданылатын көптеген қазіргі қағидаларға зор ықпал етті.

Өмірбаян

Амрам бен Шешна Сураның Гаоны Натронай бен Хилайдың шәкірті болды және ол ұстазының өмірлік кезеңінде Гаон атағымен ерекше құрметке ие болды. Кейін ол ұстазынан бөлініп, жеке білім ошағын құрды. 857 жылы Натронай қайтыс болғаннан кейін, Амрамға геонаттың толық құқығы мен дәрежесі берілді, ол осы атақты 18 жыл бойы, өліміне дейін сақтап қалды. Амрамның әдісі шектен тыс қаталдықтан аулақ болумен сипатталады; сондықтан ол яһуди дінін қабылдаған, бірақ сүндеттеуді өзін жеткілікті күшті сезінгенге дейін кейінге жылдыруды тілейтін құлға асығудың қажеті жоқ деп шешім қабылдайды. Ол шарлатандыққа қарсы күреседі және армандардың нағыз мәні белгісіз болғандықтан, жаман түстер үшін ораза ұстаудың мәні жоқ деп мәлімдеп, Талмудқа тікелей қарсы шығады. Амрамның Талмудты зерттеу әдістемесіне қатысты ережелері зор құндылыққа ие.

Сидур Рав Амрам

Амрамның ең маңызды еңбегі, оны Саадияға дейінгі ең көрнекті геонимдердің бірі ретінде белгілеп, оның Сидур Рав Амрам деп аталатын дұға кітабы болып табылады. Амрам синагогта және үйде толық құлшылық етуді ұйымдастырған алғашқы адам болды. Оның кітабы испан-португал және неміс-поляк литургиясының негізін құрайды және мың жылдан астам уақыт бойы еврей діни тәжірибесіне зор әсер етті, бұл әсер кейбір дәрежеде бүгінге дейін сезіледі. Амрам тек дұға мәтінін ғана беріп қоймай, оған көптеген Талмуд және гаондық ережелерді, дұғалармен және олармен байланысты рәсімдермен байланысты түсіндірмелерді қосты. Оның сидуры, ортағасырлық литургиялық жазушылардың көптеген сілтемелері арқылы танымал болды және Саадия мен Маймонидтің дұға мәтіндері үшін үлгі болды, 1865 жылы Варшавада толық басылып шықты, «Сидур Рав Амрам Гаон» деген атпен. Басылған еңбек екі бөлімнен тұрады. Екінші бөлімде Елул айының селихоттары мен пизмонимдері, Рош Хашана мен Йом Кипур үшін, әрине, Амрамның жұмысы емес, бірақ одан әлдеқайда кейінгі кезеңге жатады. Тіпті дұғалардың өзіндік мазмұны бар алғашқы бөлімде де кейбір қосымшалар бар, мысалы, жеке дұғаға арналған кедуша, қолжазбаларда кейіннен қосылғандары анық көрінеді. Бірақ кітаптың Амрам есімімен берілген бөліктеріне де көп мән беруге болмайды; көптеген түсіндірмелерді ол емес, кітапты редакциялағандар жасаған, оны үшінші тұлғада айта отырып, оның есімін қосып жазған. Бұл дұғаларға қатысты түсіндірмелер келесілерден кейінгі кез келген билік өкілдеріне сілтеме жасамайды: Амрамның ұстазы Натронай II (17 рет); Гаонатта Натронайдың алдыңғысы Шалом (7 рет); Амрамнан бұрынғы геонимдер Яһуда, Палтой, Задок және Мұса (әрқайсысы бір рет); Коэн Цедек (екі рет); Амрамның замандастары Нахшон мен Цемах (екі рет); және белгісіз датадағы Натан. Амрамнан кейінгі уақыттан тек Саадия ғана айтылады. Бұл дұға мәтініне қосылған қосымшалар Амрамның заманында пайда болған болуы керек екенін көрсетеді. Алайда, басылған мәтінді қолжазбалармен салыстыру арқылы ғана бұл туралы нақты мәлімет алуға болады; Луззатто берген үлгілерге сәйкес, Алманци қолжазбасы басылған мәтіннен айтарлықтай өзгеше. Исраил бен Тодрос (1305) Амрамның кейбір азхароттарды жазғанын айтады, бірақ қазір олардың ізіне таппайсыз.

Қазіргі рәсімдермен байланысы

Сидур Рав Амрам бастапқыда Испания қауымдарына дұға заңдары бойынша кеңес сұрауына жауап ретінде жіберілді. Дегенмен, олар жеке халахикалық шешімдерін құрметтегенімен, оны толық пакет ретінде қабылдамаған сияқты. Керісінше, олар өздерінің қажеттіліктеріне сәйкес түзетулер енгізген көрінеді, сондықтан қолжазбалар мен басылған нұсқаларында испан дәстүрінің ерте нұсқаларынан алынған айырмашылықтар жиі кездеседі. Бұл ерте нұсқалардың ешқайсысы сақталмаған, бірақ Сефер ха-Манхиг және Сидур Рав Амрам сияқты екінші деректер олардың кейбір жағынан қазіргі сефардтық дәстүрден өзгеше болғанын, сондай-ақ провансальдық, итальяндық және ескі француздық сияқты басқа еуропалық дәстүрлерге жақын болғанын көрсетеді, олар палестиналық ықпалдың әртүрлі деңгейлерін көрсетеді. Кейінгі сефардтық дәстүр халахикалық кодекстердің шешімдеріне сәйкес келу үшін қайта қаралып, олар көбінесе Геонимнің пікірлерін көрсетеді, сондықтан ол таза вавилондық сипатқа ие: демек, парадоксалды түрде, ол Сидур Рав Амрамның қазіргі мәтінінен алшақтап, оның бастапқы мәтініне жақындады. Керісінше, Сидур Рав Амрам ескі еуропалық дәстүрге ұқсас нусах ашкеназды стандарттауда қолданылған маңызды дереккөз болды. Осы себепті, қазіргі оқырманға Сидур Рав Амрамның мәтіні сефардтық емес, ашкеназилік мәтінге көбірек ұқсайды, бұл Мұса Гастерді ашкеназилік дәстүр вавилондыққа, ал сефардтық дәстүр палестиналыққа негізделген деген сенімге итермеледі.

Сидурдың жарияланған мәтіндері

Седер Раб Амрам, баспа. Коронель: Варшава 1865
Седер Рав Амрам Гаон, ред. Хедгегард: Лунд 1951
Седер Рав Амрам Гаон, ред. Голдшмидт: Иерусалим 1971
Седер Рав Амрам Гаон, ред. Кронхольм: Лунд 1974
Седер Рав Амрам Гаон, ред. Гарфенес: Бене Берак 1994