Кіріспе
1566-1790 жылдар аралығында Испания империясы қолданған конвой жүйесі. Испанияның қазына флоты немесе Батыс Индия флоты (lang es, сондай-ақ күміс флоты немесе табақ флоты деп аталады; lang es сөзі "күміс" деген мағынаны білдіреді) – Испания империясының 1566-1790 жылдар аралығында ұйымдастырған, Испанияны Атлантика мұхиты арқылы Америкадағы иеліктерімен байланыстырған теңіз жолдарының конвой жүйесі. Конвойлар – көп мақсатты жүк флоты болды, олар ауыл шаруашылығы өнімдері, ағаш, күміс және алтын сияқты әртүрлі металл ресурстары, бағалы тастар, інжу-маржан, дәмдеуіштер, қант, темекі, жібек және Испания империясының теңіз артындағы иеліктерінен испан құрлығына басқа да экзотикалық тауарларды тасымалдау үшін пайдаланылды. Испанияның май, шарап, тоқыма, кітаптар және құрал-жабдықтар сияқты тауарлары кері бағытта тасымалданды. Батыс Индия флоты – тарихтағы алғашқы тұрақты трансатлантикалық сауда жолы. Сол сияқты, Манила галеон саудасы Тынық мұхиты арқылы жүзеге асатын алғашқы тұрақты сауда жолы болды. Испанияның Батыс және Шығыс Индия флоттары тарихтағы ең табысты теңіз операцияларының қатарында саналады және коммерциялық тұрғыдан алғанда, бүгінгі әлемдік экономикалық жүйенің маңызды құрамдас бөліктерін құруға мүмкіндік берді.
The Spanish treasure fleet, or West Indies Fleet (lang es, also called silver fleet or plate fleet; from the lang es meaning "silver"), was a convoy system of sea routes organized by the Spanish Empire from 1566 to 1790, which linked Spain with its territories in the Americas across the Atlantic. The convoys were general purpose cargo fleets used for transporting a wide variety of items, including agricultural goods, lumber, various metal resources such as silver and gold, gems, pearls, spices, sugar, tobacco, silk, and other exotic goods from the overseas territories of the Spanish Empire to the Spanish mainland. Spanish goods such as oil, wine, textiles, books and tools were transported in the opposite direction. The West Indies fleet was the first permanent transatlantic trade route in history. Similarly, the related Manila galleon trade was the first permanent trade route across the Pacific. The Spanish West and East Indies fleets are considered among the most successful naval operations in history and, from a commercial point of view, they made possible key components of today's global economic system.
Шығу тегі
Испания кемелері 1492 жылы Христофор Колумбтың алғашқы экспедициясынан бастап Жаңа дүниеден тауарлар тасымалдай бастады. Конвойлардың ұйымдастырылған жүйесі 1564 жылдан басталады, бірақ Испания оған дейін де пираттар мен шетелдік теңіз күштерінің шабуылдарынан қорғану үшін Кариб теңізіндегі ең үлкен арал Куба және Оңтүстік Испания мен Канар аралдарының теңіз аймағында күзет ұйымдастыру арқылы теңіз тасымалын қорғауға тырысты. 1560 жылдары испан үкіметі француз каперлерінің Гавананы тонауына жауап ретінде конвойлар жүйесін құрды. Негізгі процедуралар тәжірибелі адмирал және король Филипп II-нің жеке кеңесшісі Педро Менендес де Авилес ұсынған ұсыныстар негізінде белгіленді. Қазына кемелері екі теңіз жолымен жүзіп өтті. Бастысы – Кариб аралдары Испаниясының Батыс Үнді флоты немесе Флота де Индиас еді, ол Каса де Контратасьон орналасқан Севильядан Веракрус, Портобело және Картахена сияқты порттарға екі конвоймен аттанатын, содан кейін Испанияға бірге оралу үшін Гаванада кездесетін. Екінші бағыт – Манила галеондары немесе Галеон де Манила, ол Филиппинді Мексикадағы Акапулькоға Тынық мұхиты арқылы байланыстырды. Акапулькодан Азия тауарлары Испанияға жөнелтілетін Кариб теңізінің қазыналық флотына тиеу үшін Веракрусқа қалың қайықтармен тасымалданды.
Жұмыс үйі
Испания сауданы оңтүстік Испаниядағы өзен порты Севильяда орналасқан Каса-де-Контратасьон арқылы бақылады. Заң бойынша колониялар тек Севильямен ғана сауда жасай алатын, ол ана елдегі белгіленген жалғыз порт болатын. Теңіз археологиясы көрсеткендей, тасымалданған тауарлардың көлемі кейде Индияның бас мұрағатында тіркелгеннен де көп болған. Испан саудагерлері және испандықтар, шетелдік саудагерлер үшін делдалдық қызмет атқарушылар (каргадоре) ретінде әрекет ете отырып, өз тауарларын осы флоттармен Жаңа әлемге жіберді. Кейбіреулері салық төлемеу үшін контрабандаға жүгінді. Испания тажы жеке саудагерлердің тауарлары мен құнды металдарына 20% мөлшерінде салық салды, бұл салық quinto real немесе royal fifth деп аталады. 16 ғасырдың соңына қарай Испания Еуропадағы ең бай елге айналды. Осы саудадан түскен байлықтың көп бөлігін испан Габсбургтары 16 және 17 ғасырларда Осман империясына және Еуропаның көптеген ірі державаларына қарсы өздерінің еуропалық территорияларын қорғау үшін армияларды қаржыландыруға жұмсады. Испанияға құнды металдардың ағыны жалпы еуропалық экономиканы да жандандырды. Бұл құнды металдардың ағыны Испанияда да, шетелде де көптеген саудагерлерді байытты. Испан Америкасында құнды металдардың табылуы Испанияның ақша айналымын он есеге арттырды. Иберия нарығында алтын мен күмістің көбеюі 17 ғасырда Испания экономикасына әсер етіп, жоғары инфляцияға алып келді. Салдарынан, таж кейбір ірі қарыздарды төлеуді кейінге қалдыруға мәжбүр болды, бұл оның кредиторлары, көбінесе шетелдік банкирлер үшін жағымсыз салдарға әкелді. 1690 жылға қарай осы кредиторлардың кейбіреулері енді тажға қаржылық қолдау көрсете алмады. Испанияның Батыс және Шығыс Үндістан колонияларына монополиясы екі ғасырдан астам уақытқа созылды.
Құлдырау, қайта жаңғыру және жою
Кейіннен экспорттың экономикалық маңызы Американың құнды металл кен орындарының, мысалы, Потосидің өндірісінің төмендеуімен азайды. Дегенмен, сауданың өсуі алғашқы жылдары қарқынды болды. 1550 жылы 17 кемеден тұратын флот, ғасыр соңына қарай 50-ден астам, әлдеқайда ірі кемелерге дейін ұлғайды. 17 ғасырдың екінші жартысына қарай, бұл көрсеткіш өзінің ең жоғары деңгейінің жартысына дейін кеміді. Экономикалық жағдай 17 ғасырдың соңғы онжылдықтарынан бастап біртіндеп жақсарғанда, флоттың жұмысы қайтадан кеңейе бастады және 18 ғасырда Бурбондар билігі тұсында қайтадан маңызды рөл атқарды. Испанияның тауар саудасына кейде оның колониялық қарсыластары қауіп төндірді, олар испан теңізі мен испандық Батыс Индиясындағы аралдарды база ретінде басып алуға тырысты. Алайда, Атлант саудасына көп зиян келтірілмеді. 1624 жылы ағылшындар Сент-Китс сияқты шағын аралдарды жаулап алды; 1629 жылы олар шығарылып жіберілді, бірақ 1639 жылы қайта оралды және 1655 жылы Ямайканы басып алды. 1625 жылы француз қарақшылары Сент-Домингде бекінді, кейін шығарылып жіберілді, бірақ қайта оралды, ал 1634 жылы голландтар Кюрасаоны басып алды. Шет мемлекеттерге келтірілген басқа да зияндар кейін болды. 1713 жылы, Испания мұрагерлік соғысынан кейін Утрехт шартының аясында, испан королі Англияға саудалық жеңілдіктер беріп, өзінің колониялық иеліктеріне заңды сауда бойынша бұрынғы испандық монополиясын бұзды. 1739 жылы Дженкиннің құлағы соғысы кезінде, бұл реформалар флот жүйесінің эскортты конвойлеріне тәуелділікті біртіндеп азайтты. 1790 жылы Casa de Contratación таратылды, соның нәтижесінде жалпы мақсаттағы ірі жүк конвойлері тоқтатылды. Содан кейін, фрегаттардың шағын топтары қажет болған жағдайда алтынды тасымалдау үшін арнайы тағайындалды.
Әскери флоттар
Жыл сайын екі флот Испаниядан шығып, Испан Америкасында сұранысқа ие еуропалық тауарлармен жүктелген күйі келеді; олар әскери кемелермен күзетілді. Америкадан бағалы жүктер, ең бастысы Мексика мен Перуден күміс, Испанияға қайтарылды. Испаниядан елуден астам кеме шығып, бірі Мексиканың Веракрус портына, екіншісі Панама мен Картахенаға бағытталды. Испанияның Севилья немесе Кадис порттарынан Америкаға бет алған екі флот Африка жағалауымен бірге жүзіп, Атлант мұхиты арқылы сапарға шығар алдында Канар аралдарындағы испандық аумақта тоқтады. Екі флот Кариб теңізіне жеткен соң, олар бөлініп кетті. Жаңа Испания флоты Мексикадағы Веракрусқа күміс пен қымбат қызыл бояу – кошильді ғана емес, сонымен қатар Қытайдан Манила галеондарымен жеткізілген фарфор мен жібек жүктеді. Азиялық тауарлар Акапулькодан Веракрусқа мулмен тасымалданды. Tierra Firme флоты, немесе галеондар, Оңтүстік Америка өнімдерін, әсіресе Потосиден күмісті тиеу үшін Картахенаға бағытталды. Кейбір кемелер Перу күмісін тиеу үшін Панаманың Кариб теңізі жағалауындағы Портобеллоға барды. Бұл күміс Тынық мұхитының Кальяо портынан кемемен жеткізіліп, Панама тасмусы арқылы мулмен тасымалданды. Басқа кемелер Венесуэла жағалауындағы Кариб теңізіндегі Маргарита аралына барып, теңізден жиналған жемістерден жиналған інжу-маржандарды жинады. Жүктеу аяқталғаннан кейін екі флот та Испанияға қайту үшін Кубаның Гавана қаласына бет алды. Мулмен құрлық арқылы жүру, сондай-ақ жергілікті шаруалар ұзақ теңіз сапарларына дайындау үшін қамтамасыз еткен жабдықтар Испан Америкасының колониялық экономикасын жандандырды. Тауарларды дайындау және тасымалдау үшін жүкті тасушылар, қонақүй иелері және саяхатты жеңілдетуге көмектесетін азық-түлік қажет болды. 1703 және 1705 жылдар аралығында испан корсары Амаро Парго Батыс Үнді флотының жұмысына қатыса бастады. Осы кезеңде ол Санта-Крус-де-Тенерифе портынан Гаванаға жүзіп барған El Ave María y Las Ánimas фрегатының иесі және капитаны болды. Ол Канар аралдарындағы американдық саудадан түскен пайданы Малвасия және Видуэньо жүзімдіктерін өсіруге арналған меншіктеріне қайта инвестициялады, оның шарап өнімдері (негізінен Видуэньо) Америкаға жіберілді.
Шығындар
Көптеген испан галеондары шетелдік жекеменшік иелері мен қарақшылардың қолына түскені туралы жалпы түсінікке қарамастан, флотаның екі жарым ғасырлық қызмет ету кезеңінде Испанияның жауларына салыстырмалы түрде аз кемелер жоғалды; флота галеондары көбінесе дауылдардың салдарынан қирады. Тек голланд адмиралы Пит Хайн 1628 жылы Матансас шығанағындағы шайқаста толық флотті басып алды, содан кейін оның жүгі Голландия Республикасына апарылды. Ағылшын адмиралы Роберт Блейк 1656 жылы Кадис шайқасында және 1657 жылы Санта-Крус-де-Тенерифе шайқасында екі рет флотқа шабуыл жасады, бірақ ол тек бір галеонды ғана басып алды, ал испан офицерлері күмістің көп бөлігінің ағылшын қолына тиюіне жол бермеді. Вест-Индия флоты 1702 жылы Испания мұрагерлік соғысы кезінде Виго шығанағындағы шайқаста жойылды, ол портта жүктерін түсіріп жатқанда күтпеген шабуылға ұшырады, бірақ испан теңізшілері жүктің көп бөлігін, соның ішінде барлық күмісін бұрын түсіріп үлгерген еді. Бұл шабуылдардың ешқайсысы ашық теңізде болған жоқ. Манила галеондарының жағдайында тек төртеуі ғана британдық соғыс кемелерімен басылып алынды: 1589 жылы Томас Кавендиштің басып алған Санта-Анна, 1709 жылы Вудс Роджерстің Энкарнасьон, 1743 жылы Джордж Ансонның Ковадонга және 1762 жылы Сантисима-Тринидад. 1704 жылы Росарионы және 1710 жылы Бегонияны басып алуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды.
Белгілі кеме апаттары
Испанияның қазына кемелерінің құлау оқиғалары, теңіз шайқасында болсын немесе, көбінесе болатындай, дауылдардан (оның ішінде 1622, 1715, 1733 және 1750 жылдардағы апаттар ең ауыр болды), қазіргі қазына іздеушілер үшін басты мақсат. "Нуэстра-Сеньора-де-Аточа" және "Санта-Маргарита" сияқты көптеген кемелер құтқарылды. 1750 жылдың тамызында кем дегенде үш испан сауда кемесі Солтүстік Каролина жағалауындағы дауыл кезінде қағылып қалды. "Эль-Сальвадор" Кейп-Лаукут маңында батып, "Нуэстра-Сеньора-де-Соледад" қазіргі Кор Банкс маңында, ал "Нуэстра-Сеньора-де-Гуадалупе" қазіргі Окракок маңында жағаға шықты.
"Энкарнасьон" қазыналық кемесі
2011 жылы Tierra Firme флотының бір бөлігі болған испандық "Энкарнасьон" сауда кемесінің құлау орыны табылды, оның көптеген жүктемесі әлі де бортында сақталған және кеменің бір бөлігі зақымдалмаған. "Энкарнасьон" 1681 жылы Панаманың Кариб теңізі жағасындағы Шагрес өзенінің сағасына жақын жердегі дауыл кезінде батып кеткен. Кеме 12 метрден төмен тереңдікте суға кеткен. Қазына іздеушілер тапқан 1715 жылғы "Урка де Лима" және 1733 жылғы "Сан-Педро" кемелерінің қалдықтары қазір Флориданың су асты археологиялық қорықтары ретінде қорғалып келеді.
Капитана
Капитана (Эль Руби) 1733 жылғы флоттың флагманы болды; ол Үстіңгі Матекумб аймағындағы дауыл кезінде қарап қалды, содан кейін батып кетті. Дауыл кезінде үш адам қаза тапты. Кейін су астында жұмыс істеушілер кемедегі қазынаның көп бөлігін құтқарып алды. Капитана 1938 жылы 1733 жылғы кемелердің арасында бірінші болып табылған болатын. Құтқарушылар суға батқан кемеден 10 жылдан астам уақыт бойы заттарды алып шықты. 2015 жылдың маусым айында қосымша алтын табылды. Кеменің орналасқан координаталары: 24° 55.491' солтүстік ендік, 80° 30.891' батыс бойлық.
Сан-Хосе
Сан-Хосе 1708 жылы британдық күштер Колумбия жағалауларына жақын батты. Оның қирандылары 2015 жылы табылды және онда 17 миллиард АҚШ долларына бағалы алтын, күміс және басқа да асыл тастар бар деп саналады. Оның орналасқан жері – ұлттық құпия. 2023 жылдың қараша айында Колумбия үкіметі осы қазынаны қайтарып алуға тырысып жатыр.
" Ғажайыптар әжесі "
1656 жылдың қаңтарында Багам аралдарының жанындағы маржан рифтеріне батып кеткен "Nuestra Señora de las Maravillas" (де) атты кеме, флоттағы басқа кемемен соқтығысқаннан кейін корпусы зақымданды. Кеменің шамамен 3,5 миллион заттан тұратын жүгі 1650-1990 жылдар аралығында құтқарылды, ал соңғы жаңалықтар Багам теңіз мұражайында қойылмақ.