Мерзімі бітуге тиіс заң шаралары

Кіріспе

Құқықтық шара

Қоғамдық саясатта, мерзімі біту шарты немесе күн бату ережесі – заңның, қағиданың немесе басқа да құқықтық актінің белгілі бір күнден кейін күшін жоюды көздейтін қамыты. Егер оны ұзарту үшін қосымша заңнамалық шаралар қабылданбаса, онда ол күшін жояды. Көптеген заңдар өзгертілмеген немесе жойылмаған жағдайда белгісіз мерзімге қолданыста болады, ал мерзімі біту шарттары белгілі бір мерзімге ғана қолданылады. Бұл, desuetude (қолданудан тоқтау) институты бар құқықтық жүйелерге қатысты емес.

Шығу тегі

Күн бату ережелерінің тамыры римдік мандат заңында жатыр, бірақ алғашқы философиялық сілтеме Платон заңдарында кездеседі. Рим Республикасы тұсында Рим Сенатының арнайы салықтар жинау және әскерлерді шақыру өкілеттігі уақыт және ауқым бойынша шектеулі болған. Бұл өкілеттіктер проконсул сияқты сайланатын лауазымның мерзімі бітуіне дейін тоқтатылды. "Ad tempus concessa post tempus censetur denegata" қағидасы "белгілі бір мерзімге рұқсат етілген нәрсе, мерзім өткен соң қабылданбайды" деп аударылады. Осы қағидалар Римдегі төтенше жағдай заңнамасында да қолданылды. Бұл негізгі принцип заңның түрлі салаларында пайда болды және кейіннен Юстиниан кодексінде (10, 61, 1) кодификацияланды. Бұл принцип Юлий Цезарь өмір бойына диктатор болған кезде бұзылды.

Колониялық және ертедегі мемлекеттік заң шығару органдары

Күн бату шаралары отарлық және алғашқы штат заң шығарушы органдары жиі қолданған заңнамалық құрал болды, бірақ заң шығарушы органдар қалыптасқан сайын олардың танымалдылығы азайды.

Федералды деңгей

Американың федералдық заң тілінде, мерзімі біткен өкілетті жаңаруға арналған заң – қайта бекіту актісі немесе ұзарту актісі деп аталады. Даулы заңдар мен мекемелерді қайта бекіту алдында көбінесе кең ауқымды саяси тартыстар болады. Америка заңнамасындағы жоғары беделді мысалдар:

1798 жылғы көтеріліс туралы заң

Шетелдіктер және бүлік туралы заңдардың бір бөлігі болған бүлік туралы заң, Джон Адамс пен Федералист партиясының оппозицияны басуға пайдаланған саяси құралы еді. Заңның авторлары актіні Адамстың өкілеттігі біткеннен кейін күшін жоюды қамтамасыз етті, осылайша Демократиялық-республикалықтар президенттің өзінің партиясына қарсы оны қолдана алмайтын болды.

Шабуыл қаруларына тыйым салу

2004 жылы 1994 жылғы федералды шабуылдық қару-жараққа тыйым салу заңының мерзімі бітіп, заң күшін жойды.

Бюджет актісі мен Бёрд ережесі

Конгресс бюджеті туралы заң бюджет процесінде Конгрестің рөлін реттейді. Басқа қағидалармен қатар, ол бюджетке қатысты келісімдер кезінде Сенаттың талқылау ережелеріне әсер етеді, оның ішінде бюджет қарарларына қарсы филибүстерді қолдануға тыйым салады. Басты демеушісі сенатор Роберт С. Бердтің есімімен аталған Берд қағидасы 1985 жылы қабылданды және 1990 жылы Бюджет заңын өзгерту мақсатымен толықтырылды, ол 313-бапта жазылған. Бұл қағида сенаторларға кез келген сыртқы ережеге қарсы процедуралық мәселе көтеруге мүмкіндік береді, ал сыртқы ережелер бірнеше критерий бойынша анықталады. Сыртқы ережелерге комитет өкілеттігінен тыс немесе кірістерге де, шығыстарға да әсер етпейтін ережелер кіреді. Маңыздысы, Берд қағидасы «бюджеттік жылдағы дефицитті келісім шарасында көрсетілген мерзімнен асыратын» ережелерді де сыртқы деп анықтайды. Бюджет заңында бюджет қарары бюджет жылынан кейінгі кем дегенде төрт жылды қамтуы керек делінген, әдетте бұл қабылданған жылдан кейінгі жыл болып табылады, осылайша уақыт мерзімі белгіленеді. Алайда, бюджет қарарлары он жылға дейін созылуы мүмкін, сондықтан келісім шарасы он жылды қамтуы мүмкін. Бұл қағида конгресс мүшелеріне шығындарды арттыру немесе салықты төмендету туралы ұсынысқа қарсы процедуралық мәселе көтеруге мүмкіндік береді, егер онда бес немесе он жылдан кейін (немесе тіпті одан да ұзақ мерзімде) күшін жоятын мерзімдік ереже болмаса. (Әйтпесе, бұл ереже бюджет қарарымен қамтылған мерзімнен кейін бюджеттік жылдағы дефицитті арттырады.) Берд қағидасына негізделген шешімге шағымдану немесе одан бас тарту үшін Сенатта 60 дауыспен үштен екі көпшілік қажет. Қысқасы, Берд қағидасының тікелей салдары – егер шығындарды арттыру немесе салықты төмендету мерзімдік ережелерді қамтымаса, онда олар 60 дауыспен мақұлдалуы керек. Бұл бюджет қарары кезеңінен кейін дефициттің өспеуін қамтамасыз етуге бағытталған (бірақ егер белгілі бір тармақтағы дефицитке жалпы әсер дефицитті арттырмаса, онда процедуралық мәселе туындамайды). Мерзімдік ереже болған жағдайда, бюджетті келісімге келтіру процесінде жай ғана көпшілік дауыс жеткілікті.

The Congressional Budget Act governs the role of Congress in the budget process. Among other provisions, it affects Senate rules of debate during the budget reconciliation, not least by preventing the use of the filibuster against the budget resolutions. The Byrd rule, named after its principal sponsor, Senator Robert C. Byrd, was adopted in 1985 and amended in 1990 to modify the Budget Act and is contained in section 313. The rule allows Senators to raise a point of order against any provision that is extraneous, where extraneous is defined according to one of several criteria. The definition of extraneous includes provisions that are outside the jurisdiction of the committee or that do not affect revenues nor outlays. Importantly for sunset provisions, the Byrd rule also defines as extraneous provisions that " would increase the deficit for a fiscal year beyond those covered by the reconciliation measure." Since the Budget Act says the budget resolution covers at least the four years following the budget year, which is typically the year following the year it was adopted, that is the usual period of time. However, budget resolutions have covered periods as long as ten years, so a reconciliation measure may cover the ten years. This rule has the effect of allowing congress members to raise a point of order against any spending increase or tax cut that does not contain a sunset provision that ends it after five or ten years (conceivably longer). (Otherwise, the provision increases the deficit in a fiscal year after the period covered by the budget resolution.) Appealing or waiving a ruling based on the Byrd rule requires a three fifths majority of 60 in the Senate. In short, a net effect of the Byrd Rule is to require that any spending increase or tax cut be approved by a majority of 60 if it does not contain a sunset provision. This is intended to assure there is no increase in the deficit after the budget resolution period (though there is an exception that, if the total effect on the deficit in a particular title is to not increase the deficit, the point of order is not triggered). With the sunset provision, only a simple majority is necessary in the budget reconciliation process.

2001 жылғы мұра салығы мен басқа да салықтық жеңілдетулер

2001 жылғы Экономикалық өсім және салық жеңілдету туралы келісім заңында АҚШ Конгресі келесі 10 жыл ішінде федералдық мүлік салығын кезең-кезеңмен жоюды қарастырды, нәтижесінде салық 2010 жылы толығымен күшін жойды. Дегенмен, Сенаттың көпшілігі салықты жоюды қолдағанмен, үштен екінің көп дауысы жиналмады. Сондықтан, заңдағы мерзімі біткеннен кейін күшіне енетін ереже, Byrd ережесіне сәйкес, 2011 жылғы 1 қаңтарда салықты бастапқы деңгейіне қайтаруды (іс жүзінде, заңдағы барлық салық жеңілдетулерін) қамтамасыз етеді. Конгресс мерзімі бітуі алдында жаңа мүлік салығы ставкалары бекітті.

Мемлекеттік деңгейде

Мемлекеттік заң шығарушы органдардың ұлттық конференциясының мәліметінше, "Колорадо, Флорида және Алабама штаттары 1976 жылы алғашқы мерзімдік тоқтату заңдарын қабылдады. 1977 жылы Техас және тағы 21 штат осы үрдіске қосылды. Соңында, барлығы 36 штат кең ауқымды мерзімдік тоқтату заңдарын қабылдады"; алайда, мерзімдік тоқтату процесіне наразылық туып, 1992 жылға қарай оны қолданатын штаттардың саны 22-ге дейін азайды.

Техас

"Техас Сансет" ережесі 1977 жылы енгізілді. Техас заңнамасына сәйкес, Техас Конституциясымен құрылған, университеттер мен соттардан басқа барлық агенттіктер, Техас заң шығарушы органы олардың қызметін жалғастыру үшін арнайы заң қабылдамаса, құрылған немесе жаңартқаннан кейін әдетте 12 жыл өткен соң таратылады. "Техас Сансет" заңының ережелерін 12 мүшелі Сансет консультативтік комиссиясы қадағалайды. Комиссия құрамына Техас Сенатының бес мүшесі, Техас Лейтенант-губернаторы тағайындаған жалпы халықтан бір мүше, Техас Өкілдер палатасының спикері тағайындаған палатаның бес мүшесі және жалпы халықтан бір мүше кіреді. Заң шығарушы мүшелердің өкілеттігі төрт жылды құрайды, комиссия мүшелерінің жартысы тақ жылдардың 1 қыркүйегіне дейін немесе сол күні қайта тағайындалады, ал қоғамдық мүшелердің өкілеттігі екі жылды құрайды. Комиссия төрағасы мен вице-төрағасын Лейтенант-губернатор мен спикер тағайындайды, төрағалық әр екі жыл сайын Сенат пен Палата арасында ауысады. Комиссияға атқарушы директор мен қызметкерлер көмек көрсетеді, олар Сансет ережесіне жататын әрбір агенттікті қарап шығады. Осы процеске сәйкес, әрбір агенттік өз рөлі мен жауапкершілігін, соның ішінде басқа агенттіктердің функцияларымен қабаттасу мүмкіндігін және агенттік таратылған жағдайда федералдық қаржыландырудың тоқтатылу салдары туралы комиссияға есеп беруі керек. Агенттік өздігінен тексеруді, таратылуға тиіс жылдан бұрынғы тақ жылдың 1 қыркүйегіне дейін аяқтауы тиіс. Комиссия келесі жылдың 1 қаңтарына дейін өз тексеруін аяқтауы және келесі жылдың 1 ақпанына дейін қоғамдық тыңдаулар өткізуі керек. Әрбір заң шығару сессиясында шамамен 20-30 агенттік Сансет процесінен өтеді. Конституциялық негізде құрылған агенттіктер қарауға жатады, бірақ оларды Сансет ережелері бойынша таратуға болмайды. Комиссия агенттікті қазіргі күйінде сақтауды (көбінесе заң шығарушы органдарға жақсарту бойынша ұсыныстармен), басқа агенттікпен біріктіруді немесе оның функцияларын жоюды немесе басқа агенттіктерге беруді ұсына алады.

The Texas Sunset provision was established in 1977. Under Texas law, all agencies – except universities, courts, and agencies established by the Texas Constitution – will be abolished on a specific date, generally 12 years after creation or renewal, unless the Texas Legislature passes specific legislation to continue its functions. A 12 member Sunset Advisory Commission oversees the provisions of the Texas Sunset Act. The commission consisting of five members of the Texas Senate and one member from the general public appointed by the Lieutenant Governor of Texas, and five members of the House and one member from the general public appointed by the Speaker of the Texas House of Representatives. Legislative members are appointed for four year terms, with half of the commission reappointed on or before September 1 of odd numbered years, while public members serve two year terms. The chairman and vice chairman are appointed by the lieutenant governor and speaker, and the chairmanship alternates between the Senate and House every two years. The commission is assisted by an executive director and staff, who review each agency subject to sunset provisions. Under the process, each agency must perform for the commission a self review of its roles and responsibilities, including areas where its duties may overlap those of other agencies and the effect of the agency's abolition on loss of federal funding. The self review must be completed by September 1 of the odd numbered year before the year when the agency would be otherwise abolished. The commission must then complete its own review by the following January 1 and hold public hearings by the following February 1. About 20 to 30 agencies go through the sunset process each legislative session. Constitutionally established agencies are subject to review, but they cannot be abolished under the sunset provisions. The commission may recommend that an agency be continued in its present form (nearly always with recommendations to the legislature for improvement), consolidated with another agency, or abolished, with its duties either eliminated or transferred to other agencies.

Басқа мемлекеттер

Алабама штатында осыған ұқсас қарастыру процесі бар, бірақ агенттіктердің саны шектеулі және қарастыру циклы төрт жыл сайын жүзеге асырылады.

Канада

Канадада Канадалық құқықтар мен бостандықтар хартиясының 33-бабына сәйкес қабылданған барлық заңнамада (аталған баптың 3-тармашасы – «көзқарасты ескермеу шарасы») бес жылдық мерзімге автоматты түрде тоқтатылатын ереже көзделген, бұл аталған бап бойынша қабылданған заңның жұмыс істеуінің ең ұзақ мерзімі болып табылады (егер ертерек мерзім көрсетілмесе). Канаданың терроризмге қарсы заңында 2007 жылдың ақпан айында күшіне енген тоқтату ережесі бар. Төтенше жағдайлармен күресу үшін қабылданған арнайы заңдар көбінесе тоқтату ережесін қамтиды; Квебек провинциясының 78-ші заңында да мұндай ереже болған.

Австралия

2005 жылы Австралия үкіметі жаңа терроризмге қарсы заңдарды қабылдауға шешім қабылдады. Бұл заңдардың күшін жою мерзімі он жылды құрайды. 2007 жылы Либералды-демократиялық партия парламенттік дауыс беруде 75% көпшіліктің қолдауына ие болмаған барлық заңнамада күшін жою шарттарын міндетті ету үшін конституциялық түзету ұсынды. 2003 жылғы Заңнамалық құралдар туралы заң көптеген заңнамалық құралдардың (делегацияланған заңнама) автоматты түрде тоқталуын заңдастырады. 2015 жылдан бастап бұл заңнамалық құралдар жаңаруы керек, әйтпесе олар автоматты түрде тоқтатылады.

Германия

Германия заңнамасында мерзімдік тоқтату шаралары бірнеше федералдық деңгейде қолданылады. Германия Конституциясы төтенше жағдай заңдары үшін жалпы алғанда алты айлық мерзімдік тоқтату шарасын белгілейді. Кейбір федералдық штаттар, мысалы, Гессен және Солтүстік Рейн-Вестфалия, кейде заң жобаларына мерзімдік тоқтату шараларын қосады.

Қытай Республикасы Тайвань туралы

Қытай Республикасы Конституциясының қосымша баптары – Қытай Республикасының жартылай президенттік жүйедегі бостандық аймағына қолданылатын, бастапқы конституцияның уақытша баптарының жиынтығы. Бұл баптардың мерзімі шектеулі, егер Қытай Республикасы материктік Қытайды қайта бақылауға алса, олар күшін жояды.

Жаңа Зеландия

Сайлаудың адалдығы туралы заң 1999 жылы аралас мүшелік пропорционалды парламенттік жүйеде "мандат ауыстыруды" (вака секіруді) болдырмау мақсатында қабылданды. Бұл түзетулер 2005 жылы белгіленген мерзімінде күшін жойды.