Кіріспе
Лингвистикалық терминді Ж. Л. Остин жасады. Философ Ж. Л. Остин сөйлеу әрекеттерінің түрлі жақтарын зерттеу барысында сөйлеу әрекеттері туралы ұғымды лингвистикаға енгізді. Оның жүйесінде, локуция – айтылған және мағынасы түсіндірілген нәрсе, иллокуция – жасалған әрекет, ал перлокуция – нәтижесінде болған оқиға. Мысалы, біреу ас үстінде "Тұз бар ма?" десе, иллокуциялық әрекет – "Маған тұз беріңізші" деген сұраныс болып табылады, ал локуциялық әрекет (нақты сөйлем) тұздың бар-жоғы туралы сұрақ қою болып табылады. Перлокуциялық әрекет (шынайы нәтиже) біреудің тұзды беруіне себеп болуы мүмкін.
The concept of illocutionary acts was introduced into linguistics by the philosopher J. L. Austin in his investigation of the various aspects of speech acts. In his framework, locution is what was said and meant, illocution is what was done, and perlocution is what happened as a result. When somebody says "Is there any salt?" at the dinner table, the illocutionary act is a request: "please give me some salt" even though the locutionary act (the literal sentence) was to ask a question about the presence of salt. The perlocutionary act (the actual effect), might be to cause somebody to pass the salt.
"Құқықсыз іс-әрекетті" анықтау тәсілдері
Остин "перформативті" белгілі бір сөйлеу түрлерін "күш" ретінде қолдану үшін пайдаланса, оның "иллокуция" термині барлық сөйлеудің сапасын немесе бір қырын атайды. Олардың сөздік мағынасы, иллокуциялық күші және перлокуциялық нәтижесі болады. Бұл тәсіл тіпті дұрыс/жалған констативтік мәлімдемелердің де (мысалы, "Мен осымен мәлімдеймін және растаймын") иллокуциялық күші бар екенін, ал тіпті перформативтердің де дұрыс/жалған мәлімдемелер ретінде бағалануы мүмкін (мысалы, "күнәлі" үкім дұрыс немесе қате болуы мүмкін) деген пікірді қалыптастырды. Остин "сөйлеу" арқылы "әрекет етудің" басқа аспектілерімен салыстыру арқылы иллокуциялық әрекетті енгізгендігі жиі айтылады. Оның айтуынша, иллокуциялық әрекет – бірдеңе айту арқылы жасалатын әрекет, ал сөздік әрекет – бірдеңе айту әрекеті, перлокуциялық әрекет – бірдеңе айту нәтижесінде жасалатын әрекет болып табылады. Алайда Остин "айту арқылы" / "айтумен" тестісінен бас тартты (1975, 123). Бах пен Харништің "Тілдік қарым-қатынас және сөйлеу актілері" (1979) тұжырымдамасына сәйкес, иллокуциялық әрекет – қарым-қатынас жасауға жасалған тытысу, оны олар көзқарастың білдірілуі ретінде талдайды. Иллокуциялық әрекет туралы тағы бір түсінік Шиффердің "Мағына" (1972, 103) кітабына қайнасады, онда иллокуциялық әрекет тек бір нәрсені білдіру әрекеті ретінде бейнеленеді. Көптеген ғалымдардың пікірінше, Джон Сёрл "иллокуциялық актілер" туралы толыққанды және пайдалы түсіндірме берген (мысалы, 1969, 1975, 1979). Алайда соңғы жылдары Сёрлдің осы тұжырымының негізділігі күмәндануда. ФК Доржедің 2006 жылғы жұмысында кең ауқымды сынға ұшырады. Сёрлдің тұжырымын зерттейтін мақалалар жинағы: Burkhardt 1990 және Lepore / van Gulick 1991.
Сөздік күш
Аустиннің өзімен бірге бірнеше сөйлеу актілері теоретиктері сөйлеуші күш туралы түсінікті қолданады. Остиннің түпнұсқалық есебіне қарағанда, бұл ұғым әлі де түсініксіз болып қала береді. Кейбір Остиннің ізбасарлары, мысалы Дэвид Холдкрофт, сөйлеушілікті күш деп санайды белгілі бір сөйлеушілікті іс-әрекет жасау ниетімен жасалатын сөйлеудің қасиеті ретінде, іс-әрекеттің сәтті орындалуы ретінде емес (бұл белгілі бір жағдайлардың орындылығын талап етеді). Бұл түсінікке сәйкес, "Мен сізге бес фунтпен жаңбыр жауады деп ойласам" деген сөз, адресат оны естімесе де, сөйлеушіге әсер етуі мүмкін. Алайда, Бах пен Харниш егер, тек егер осы немесе сол сөйлеу әрекеті іс жүзінде (жетістікпен) орындалса, сөйлеушілікті күш деп санайды. Бұл түсінікке сәйкес, сөйлеушінің сөйлеуі "ирексіз күш" алуы үшін, сөйлеушінің олармен ставка жасауға ниетті екенін адресат естіп, түсінуі керек. Егер біз сөздік күшті мағыналық аспект ретінде қабылдасақ, онда белгілі бір сөйлемдердің немесе сөздердің (қажетті) "күштері" мүлдем анық емес сияқты. Егер біреу "Мұнда суық екені рас" десе, онда айтылған сөздің бірнеше түрлі сөзсіз әрекеттері болуы мүмкін. Айтушы бөлмені сипаттауға ниеттенуі мүмкін, бұл жағдайда иллокуациялық күш "тасу" болады. Бірақ ол бөлмені жылы ұстауы керек адамды сынға алуы мүмкін. Әлде, ол біреуден терезені жабуды сұрауы мүмкін. Бұл күштер өзара байланысты болуы мүмкін: температура тым суық деп айту арқылы біреу біреуді сынға алады. Мұндай сөйлеу әрекетін басқа бір іс-әрекет арқылы орындау жанама сөйлеу әрекеті деп аталады.
Қуаттылық индикаторлары (IFID)
Сэрл мен Вандервекен (1985) жиі оларды "илокуциялық күшті көрсететін құрылғылар" (IFID) деп атаған нәрсе туралы айтады. Бұл – тілдік құралдардың элементтері немесе жақтары болуы керек, олар (қабылданатын "илокуциялық күш" және "илокуциялық акт" тұжырымдамаларына байланысты) айтылған сөздің белгілі бір илокуциялық күшпен айтылғанын немесе белгілі бір илокуциялық актіні орындағанын көрсетеді. Мысалы, ағылшын тілінде сұраулы сөйлемнің формасы сөздің (сұрақ ретінде) айтылғанын көрсетеді; директивтік сөйлем сөздің (ұсыныс ретінде) директивтік илокуциялық акт (бұйрық, өтініш, т.б.) екенін көрсетеді; "Мен уәде беремін" деген сөздер сөздің уәде ретінде айтылғанын көрсетеді. Ағылшын тіліндегі мүмкін IFID-терге мыналар жатады: сөздердің тізбегі, стресс, интонациялық контур, тыныш белгілер, етістіктің модальдығы және перформативті етістіктер.
Ашықтықсыз терістеу
Сирл мен Вандервекен қолданатын тағы бір ұғым – «илокутивтік терістеу». Мұндай «илокутивтік терістеудің» «ұсыныстық терістеуден» айырмашылығын «Мен келемін деп уәде бермеймін» және «Мен келмеймін деп уәде беремін» мысалы арқылы түсіндіруге болады. Біріншісі – илокутивтік терістеу, онда «жоқ» сөзі уәдені терістейді. Екіншісі – ұсыныстық терістеу. Сирл мен Вандервекеннің пікірінше, илокутивтік терістеулер сөйлеу әрекетінің типін өзгертеді.