Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Салтанатты пышақ
Ceremonial knife
Sgian dubh (/ˈskiːən ˈduː/ skee ənDOO; ) – сондай-ақ skene dhu деп те аударылады – дәстүрлі шотландтың таулы аймақ киімінің бір бөлігі ретінде тағылатын кішкентай, бір жақты кескіш пышақ (sgian). Алғашқыда жеміс-жидек, ет, нан және ірімшік кесу үшін, сондай-ақ материалды кесу және қорғану сияқты күнделікті тұрмыста қолданылған. Қазіргі кезде ол килттің жоғары жағына тығылып, тек қылышының бір бөлігі ғана көрінетіндей етіп, дәстүрлі шотланд киімінің бөлігі ретінде тағылады. Sgian dubh әдетте қол үстемдігіне қарай бір жаққа тағылады.
The sgian dubh (,/s//k//iː//ən// /'/d//uː/ skee ənDOO'; ) – also anglicized as skene dhu – is a small, single edged knife (sgian) worn as part of traditional Scottish Highland dress. Originally used for eating and preparing fruit, meat, and cutting bread and cheese, as well as serving for other more general day to day uses such as cutting material and protection, it is now worn as part of traditional Scottish dress tucked into the top of the kilt hose with only the upper portion of the hilt visible. The sgian dubh is normally worn on the same side as the dominant hand.
Этимологиясы мен жазылуы
Атауы шотланд гаэл тілінен шыққан sgian dubh сөзінен келген. Дуб сөзінің негізгі мағынасы – "қара", бірақ оның "жасырын" деген қосымша мағынасы да бар. Пышақтың шығу тегі туралы айтылатын әңгімелер мен теорияларға сәйкес, бұл мағына sgian dubh сөзінің түбінде жатыр, әсіресе, қонақ ретінде үйге кірмес бұрын қаруын кіреберісте қалдыруға қатысты таулық дәстүрлермен байланысты. Мысалы, басқа гаэл тіліндегі сөздерді де қарастырайық: dubh sgeir – "су астындағы сай" (сөзбе-сөз "қара сай"), dubh fhacal – "жұмбақ" (с. "жасырын сөз"), dubh cheist – "сыр" (с. "жасырын сұрақ"). Sgian сөзі әйелдік сан болғандықтан, sgian dhubh түрі күтілуі мүмкін, себебі әйелдік есімдердегі келесі сөздің басындағы дыбыстар жұмсарады. Шындығында, қазіргі гаэл тіліндегі қара пышақ – sgian dhubh деп аталады. Дегенмен, салтанатты пышақ атауы – тарихи формасы сақталған тұрақты тіркес. Ескі гаэл тілінде дыбыстар жұмсаруының тоқтатылуы болған, яғни есімнің соңғы дыбысымен бір топқа жататын дыбыспен басталатын сөздерде жұмсару болмайтын. Ал n және d гаэл тілінде тіс дыбыстарына жатады. Ағылшын тілінде осы сөздің әртүрлі жазылу түрлері кездеседі, мысалы, "skene dhu" және "skean dhu". Гаэл тіліндегі көпше түрі sgianan dubha ағылшын тілінде сирек қолданылады. Ал ағылшын тіліндегі көпше түрі көбінесе skene dhus (әртүрлі жазылымдарда) болып келеді, бірақ skenes dhu да кездеседі.
The name comes from the Scottish Gaelic sgian dubh. Although the primary meaning of dubh is 'black', it also has the secondary meaning of 'hidden', which is at the root of sgian dubh, according to the stories and theories surrounding the knife's origin, in particular those associated with the Highland custom of depositing weapons at the entrance to a house prior to entering as a guest. Compare also other Gaelic word formations such as dubh sgeir 'underwater skerry' (literally 'black skerry'), dubh fhacal 'riddle' (lit. 'hidden word'), dubh cheist 'enigma' (lit. 'hidden question'). Given that sgian is feminine, the form sgian dhubh might be expected, for a feminine noun causes initial consonant lenition in a following adjective, and indeed the everyday modern Gaelic for a normal 'black knife' is sgian dhubh. However, the term for the ceremonial knife is a set phrase containing a fossilized historical form. In older Gaelic, a system of blocked lenition meant that lenition did not occur when the adjective started with a consonant of the same group as the final consonant of the noun, and n and d are both dental in Gaelic. Various alternative spellings are found in English, including "skene dhu" and "skean dhu". The Gaelic plural, sgianan dubha, is only rarely encountered in English. The anglicised plural is most commonly skene dhus (in its various spellings), though skenes dhu is also occasionally encountered.
Шығу тегі
Сгиан дубб, қолқаның астына жасыра алатын пышақ – сгиан ахлайстан пайда болған болуы мүмкін. 17-18 ғасырлардағы шотландтар қолданған бұл пышақ, қазіргі сгиан дуббтан сәл үлкен болған және оны жакеттің жоғарғы жеңіне немесе ішкі астарға тығып алып жүрген. Әдептілік талабы бойынша, дос үйіне кіргенде, жасырын қару-жарақ көрсетілуі керек еді. Осыдан, сгиан ахлайс жасырынған жерінен алынып, гартермен бекітілген аяқ киімге қойылатын. Сгиан дубб, аң аулау пышақтары жиынтығындағы кішкентай тері сызу пышағына да ұқсайды. Мұндай жиынтықтарда, жалпақ жүзді ет кесетін пышақ пен шамамен жарақтанған тері сызу пышағы болады. Бұл пышақтардың тұтқалары көбінесе мүйізден жасалған, көптеген ертедегі сгиан дуббтар да осылай болған. Үлкен пышақ, қазіргі дирктің арғы тегі болуы мүмкін. Сгиан дубб 19 ғасырдың ортасында кілт таққан ер адамдардың портреттерінде кездеседі. Шотландияның Ұлттық галереясында ілінген, Сэр Генри Рейберн салған Гленгари полковнигі Аласдейр Рэнарлдсон МакДонеллдің портретінде, оның оң жағындағы белбеуінен Шотландия таулық диркі ілінген, ал оң аяғының үстіңгі жағында екі сгиан дуббтан тұратын жиынтық көрінеді. Осыған ұқсас сгиан дубб Шотландияның Ұлттық Көнеліктер Мұражайының қорында сақталуда.
The sgian dubh may have evolved from the sgian achlais, a dagger that could be concealed under the armpit. Used by the Scots of the 17th and 18th centuries, this knife was slightly larger than the average modern sgian dubh and was carried in the upper sleeve or lining of the body of the jacket. Courtesy and etiquette would demand that when entering the home of a friend, any concealed weapons would be revealed. It follows that the sgian achlais would be removed from its hiding place and displayed in the stocking top held securely by the garters. The sgian dubh also resembles the small skinning knife that is part of the typical set of hunting knives. These sets contain a butchering knife with a blade, and a skinner with a blade of about These knives usually had antler handles, as do many early sgian dubhs. The larger knife is likely the ancestor of the modern dirk. The sgian dubh can be seen in portraits of kilted men of the mid 19th century. A portrait by Sir Henry Raeburn of Colonel Alasdair Ranaldson MacDonell of Glengarry hangs in the National Gallery of Scotland; it shows hanging from his belt on his right hand side a Highland Scottish dirk, and visible at the top of his right stocking what appears to be a nested set of two sgian dubhs. A similar sgian dubh is in the collection of The National Museum of Antiquities of Scotland.
Құрылыс
Ертедегі пышақтардың құрылысы әртүрлі болды, кейбіреулерінде "қиылып жасалған" (әсіресе Боуи пышағында кездесетін) немесе "төмендейтін" ұшы болды. "Сынық ұш" қазір кең таралған. Ең көне пышақтардың кейбіреуі, Эдинбургтегі Шотландия Ұлттық мұражайында сақталған, неміс немесе скандинавиялық болаттан жасалған, ол Таулық аймақтың халқы үшін аса құнды болды. Пышақтың артқы жағындағы тірелмелі өрнектер барлық шотланд пышақтарында жиі кездеседі. Әдетте қысқа пышақ қолданылады. Дәстүрлі түрде, қыны былғарыдан жасалып, ағашпен нығайтылады және күміс немесе басқа металлдан жасалған бекіткіштермен жабдықталады, олар шотландтың қызыл гүлі, кельттік өрнек немесе герб сияқты геральдикалық элементтермен өрнектелген немесе қашалған болуы мүмкін. Бұл пышақтарды одан да танымал және қымбатқа айналдырады, бірақ сгиан дубб киген кезде қыны көзден жасырылады. Көптеген қазіргі заманғы сгиан дуббтың қыны арзан металл бекіткіштерімен жабдықталған пластиктен жасалған. Қазіргі заманғы сгиан дубб көбінесе салтанатты киім ретінде тағылады және әдетте тамақ кесу немесе өзін-өзі қорғау үшін қолданылмайды, сондықтан пышақтар көбінесе қарапайым (бірақ әдемі емес) құрылымнан жасалады. Олар әдетте тот баспайтын болаттан жасалады. Көптеген қазіргі заманғы сгиан дуббтың саптары пластиктен жасалған, ол оюланған ағашқа ұқсатып жасалған және металл бекіткіштерімен және синтетикалық әшекей тастармен жабдықталған. Кейбіреулері тіпті пышақ емес, бір бөліктен құйылған пластик сап пен қыннан тұрады. Басқа мысалдар – қолмен ойылған эбен немесе батпақ ағашынан жасалған, таза күміспен жабдықталған, нағыз каирнгорм тастарымен әшекейленген және Дамаск болатынан жасалған немесе кельттік өрнектермен немесе геральдикалық мотивтермен жазылған сәнді және қымбат өнер туындылары.
The early blades varied in construction, some having a "clipped" (famously found on the Bowie knife) or "drop" point. The "spear point" tip has now become universal. The earliest known blades, some housed in the National Museum of Scotland in Edinburgh, are made from German or Scandinavian steel, which was highly prized by the Highlanders. Scalloped filework on the back of the blade is common on all Scottish knives. A short blade of is typical. Traditionally the scabbard is made of leather reinforced with wood and fitted with mounts of silver or some other metal which may be cast or engraved with designs ranging from Scottish thistles, Celtic knotwork, or heraldic elements such as a crest. While this makes for more popular and expensive knives, the sheath is hidden from view in the stocking while the sgian dubh is worn. The sheaths of many modern sgian dubhs are made of plastic mounted with less expensive metal fittings. Since the modern sgian dubh is worn mainly as a ceremonial item of dress and is usually not employed for cutting food or self defence, blades are often of a simple (but not unglamorous) construction. These are typically made from stainless steel. The hilts used on many modern sgian dubhs are made of plastic that has been molded to resemble carved wood and fitted with cast metal mounts and synthetic decorative stones. Some are not even knives at all, but a plastic handle and sheath cast as one piece. Other examples are luxurious and expensive art pieces, with hand carved ebony or bog wood hilts, sterling silver fittings and may have pommels set with genuine cairngorm stones and blades of Damascus steel or etched with Celtic designs or heraldic motifs.
Заңдық
Шотландияның ұлттық киімінің бір бөлігі ретінде тағылғанда, сгиан дуб Шотландияда, Англияда және Уэльсте заңды: Шотландияда 1995 жылғы Қылмыстық заң (Біріктірілуі) (Шотландия) заңының 49(5)(с) тармағына сәйкес; Англия мен Уэльсте 1988 жылғы Қылмыстық әділет заңының (139-тармақ) және 1996 жылғы Шабуылдық қару-жарақ заңының (4-тармақ) талаптарымен. Дегенмен, сгиан дубты тағу кейде қару-жараққа қатысты нөлдік төзімділік саясаты бар немесе қауіпсіздік деңгейі жоғары аймақтарда тыйым салынуы мүмкін. Мысалы, олар Шотландиядағы мектептік дискотекадан тыйым салынды және бастапқыда 2014 жылғы маусым айында Баннокберн шайқасының мерекесінде тағуға рұқсат берілмеді. Қазіргі таңда әуежай қауіпсіздігінің талабы бойынша әуежолаушылар сгиан дубты тікелей жүктеріне салуға міндетті. Монреаль қаласындағы бір сыбызғы шебері қоғамдық жерде сгиан дуб таққаны үшін полициядан айыппұл алды. Полиция Джефф Маккартиге 2016 жылғы 2 қарашада Макгилл университетінің салтанатты жиынында өнер көрсеткен кезде килт шұлықтарында таққаны үшін 221 доллар айыппұл салды. Маккарти айыппұлға дереу наразылық білдірді және кейіннен 2018 жылғы мамырда Монреаль қаласы айыппұлды жойды, ал оның пышағы қайтарылды.
When worn as part of the national dress of Scotland, the sgian dubh is legal in Scotland, England, and Wales: in Scotland under the Criminal Law (Consolidation) (Scotland) Act 1995 s. 49(5)(c); in England and Wales under the Criminal Justice Act 1988 (s. 139) and the Offensive Weapons Act 1996 (s. 4). However, the wearing of the sgian dubh is sometimes banned in areas with zero tolerance weapons policies or heightened security concerns. For example, they were banned from a school dance in Scotland, and initially banned for the June 2014 celebration of the Battle of Bannockburn. Air travellers are now globally required by airport security to put sgian dubh in their checked baggage. A Montreal bagpiper received a ticket from police for wearing his sgian dubh in public. Police gave Jeff McCarthy a $221 ticket for sporting it in his kilt hose while performing at the McGill University convocation ceremony on 2 November 2016. McCarthy immediately contested the fine and after some delay the ticket was cancelled by The City of Montreal in May 2018, and his knife was returned.