Кіріспе

Кахуна Паао – Гавайи аңызындағы тұлға. Ол, ең болмаса, гавайи тарихи тұлғасы, гавайи аңыздары арқылы қайта айтылған. Гавайи дәстүрі мен фольклорына сәйкес, ол Кахикиден келген жоғары дәрежелі жұбын болған, атап айтқанда "Вэвау" және "Уполу" аймақтарынан. Гавайи прозасы мен әндерінде "Кахики" термині Гавайиден тыс жерлерге қатысты қолданылады: тілдік түбірі Таитиден шыққан. "Уполу" Самоадағы нақты жерлерді көрсетеді және гавайи ғалымдары мен патшалық сарапшылары Паао Самоадан келгенін тұрақты түрде айтады. Гавайи білімі зерттеушілері Дэвид Мало, Сэмюэл М. Камакау, Джон Папа ʻĪʻī, Соломон Пелейохолани, Тейра Генри және Стивен Л. Деша Пили мен Паао Самоаның Қоғам аралдарынан көшіп келгенін қолдайды. Патша Калакауа өзінің "Гавайи аңыздары мен мифтері" еңбегінде "Таити" басшыларының, аристократтары мен жұбындары Самоадан (яғни Паао мен Пиликааиэадан) шыққан деген теорияны ұсынды. Оның теориясы Самоаның (немесе Батыс Самоаның) атымен аталған Уполу ауылындағы Үлкен аралдан туындаған. Көптеген тарихшылар Пили мен Пааоның екеуі де бүгінде Самоа деп белгілі аралдардан келгенін қорытындылады. Уполу – Батыс Самоаның астанасы және бұрын тілдік және саяси жағынан Гавайиге жақын болған. Аңыздар Паао Гавайиге белгілі бір әдет-ғұрыптарды (мысалы, адамдық құрбандық, Кү құдайына басты табыну, қызыл қауырсынды белбеулер "Каэй", Каэке барабандары және скумбрия балығына құрмет көрсету) енгізгенін айтады. Сондай-ақ, ол Гавайи аралын басқару үшін "таза" басшыны әкелді, тиран және жоғары дәрежелі басшы Капауаны құлатты. Гавайи тарихындағы осы кезеңде төрт аралдық патшалықтар болды: Кауаи (Кауаи және Ниихау), Оаху, Мауи (Мауи, Молокаи, Ланаи және Кахоолаве) және Гавайи. Паао мен Пилидің төңкерісінен кейін Капава Мауи аралдық патшалығына қашып, оның патшалық туыстары ежелгі Улу әулеті арқылы оған баспана мен қорғау ұсынды. Гавайи (Пили) мен Мауи (Улу) арасындағы екі әулет жиі соғысқа шығып, көбінесе Мауи жеңіске жетті. Ұлы Камехамеха патшасы, Пилидің тікелей ұрпағы болған кезде ғана, Гавайи Мауи патшалығын толық бағындырды. Осылайша Камехамеха жаулап алуларын аяқтап, Гавайи аралдарын біртұтас басқаруға біріктірді.

Малодағы оқиғалар

Бізге (тарихи дәстүр бойынша) Паао және Макуа Каумана есімді екі адам, басқа адамдармен бірге, жұлдыздарды компас ретінде пайдаланып, осы жерге сапар шеккені хабарланды; Паао Кохалада қалды, ал Макуа Каумана Таитиге қайтып оралды. Паао Гавайиге Гавайи патшасы Лоно ка ваи билік еткен кезде келді. Ол (Лоно ка ваи) Капауадан кейін патшалар тізбегіндегі он алтыншы патша болды. Паао Гавайи патшалары құлдырап, бұзылғанша (хева) Кохалада өмір сүре берді; содан кейін ол Таитиге барып, сол жерден патша әкелу үшін аттанды. Пили (Каʻаиа) сол патша болды және ол Гавайи патшаларының (папа алиʻи) қатарына кірді. – Дэвид Мало, Гавайи ескерткіштері, 1951 жылғы басылым, 6-бет.

Тақырыбы егжей-тегжейлі

Кейін оқиғаның негізгі тұстары келтіріледі. Көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер әр нұсқада әр түрлі болады. 1826 жылы британдық миссионер Уильям Эллис айтқан бір нұсқада Паао кавказдық бас болған. Паао діни қызметкер және шебер кеме жүргізуші болған. Ол ең көне нұсқаларда Кахики деп аталатын алыс аралда өмір сүрді, ал тарихи оқиғаларға сенушілер оны Таити немесе Самоа деп есептейді. Оның ағасы Лонполе кейбір нұсқаларда бас діни қызметкер, ал басқаларында аралдың билеушісі болған. Лонполе Пааоның ұлын патшалық балық қоймасынан капу балықтарын алып қойғаны үшін немесе жемістер ұрлағаны үшін айыптады. Паао ағасының қуғын-сүргініне ашуланып, ашуынан ұлын өлтіріп, өліктің ішегін жұлып, ішінде капу балықтарының немесе жемістердің қалдықтары жоқ екенін көрсетті. Бір нұсқада осы жартылай сіңген тағамдар табылған. Паао өз бақытсыздықтары туралы ойланып, ағасынан алыс, алыс жерге көшіп баруды шешті. Ол үш үлкен каноэні саяхатқа дайындады. Ол қайықтарға тыйым салды: оның рұқсатынсыз ешкім каноэге тиіспеуі керек еді. Бір күні кешке Паао өзінің жүрегінен, Лонполе ұлының киелі каноэлердің біріне тиіп жатқанын көрді. Паао жүрегінен өлтіріп, оны блоктарға қойылған каноэлердің бірінің астындағы құмға көміп тастады. Өліктің айналасында шыбыздықтар ұшып, каноэге «Ка-нало а-муиа», яғни «шыбыздықтардың шуылы» деп ат қойылды. Паао асығыс қызметшілерін жинап, каноэні суға түсіріп, жолға шықты. Ол соншалықты асығыс кетіп қалды, оның ізбасарларының бірі, Макуакаумана есімді қарт діни қызметкер немесе пайғамбар қалып қойды. Макуакаумана жартасқа шығып, Пааоға айқайлады, бірақ Паао тоқтаудан бас тартты, каноэлердің барлығы толы екенін, тек қана корпустың соңғы бөлігі бос екенін айтты. Макуакаумана жартастан секіріп, каноэге өтті. Паао Гавайидің Үлкен аралына жеткенше жұлдыздармен жүзіп келді. Олар Пунаға қонды, онда Паао Ахаула, яки Қызыл ауыздың тас ғибадатханасы, немесе хейауын салды. Бұл Гавайидегі алғашқы луакини хейауы, яғни адамдық құрбандықтар шалынған алғашқы хейау болды. Сондай-ақ ол аралдың қарсы жағындағы Кохалаға қонды деп айтылады және Мо'окинидің әйгілі хейауын салды. Паао Гавайидің басшылары төменгі басшылар мен қара халықпен араласып, hewa, яғни ізденістен адасқан деп сенді. Ол өз үйіне мінсіз текті басшыны әкелу үшін оралды. Ол ЛОНО ка эходан, яки ЛОНОдан сұрады, ол бас тартқан соң ПИЛИ КААИЕА, яки ПИЛИ-ді таңдады. Паао мен Пили, Пилидің әпкесі Хина ау кекеле, басшылар мен жауынгерлер және олардың отбасылары Гавайиге оралды, онда Пили жаңа жоғары басшы болды.

Паао мен Пилидің ұрпақтары

Аралдың барлық келесі басшылары аңызға толы Пилиден таратынын мәлімдеді. Пааоның ұрпақтары дін қызметкерлеріне айналды, ал олардың Холае деп аталатын әулеті немесе ордені тарихи кезеңге дейін сақталды. 1819 жылы христиан дініне көніп, қапу немесе ʻАи Ноа салттарын бұзған соңғы бас дін қызметкері Хувахуа Пааодан тарағанын айтты.

Тарихилығы

Кейінгі уақытқа дейін гавайи тарихшылары негізінен ауызша тарихты жазуға, салыстырмалы тіл білімі мен этнологияға сүйенді. "Екі көші-қон" теориясы кеңінен қабылданды. Яғни, алғашқы көші-қонда полинезиялықтар (әсіресе, маркиздықтар) Гавайи аралдарына қоныстанды. Екінші көші-қонда таитиліктер солтүстікке келіп, алғашқы қоныстанушыларды басып алды және қабаттасқан басшылық жүйені құрды. Содан кейін гавайи археологиясы өркендеп, екі көші-қонды растайтын материалдық дәлелдерді іздеді. Оңтүстік Қытай теңізінен бастау алған көші-қонға дәлелдер бар (Кирш, 1999). Сосын, шығыс Тынық мұхитынан, атап айтқанда Галапагос және Пасха аралдарынан бастау алған көші-қондар, көбінесе су астында қалған архипелаг арқылы Таитиге тікелей бағытталды. Тор Хейердал полинезиялықтардың Оңтүстік Америкадан шыққандығын және сәтімен Гавайиге жеткенін болжады, бірақ оның этноцентрикалық ой-өрісін, негізінен Полинезиялық саяхат қоғамы жоққа шығарды, олар аспаптық емес навигацияның практикалық екенін көрсетті. Дегенмен, Хейердалдың бұрыс теориясын қолдайтын кейбір дәлелдер де болды: тәтті картоп пен кокос шығыс Тынық мұхитынан келген. Бұл өсімдіктер, Үндістаннан шыққан қант қамысымен бірге, қазір "каноэ өсімдіктері" деп аталады; олар Гавайиге көшіп келген Паао сияқты саяхатшылар үшін өте маңызды болды. Сонымен қатар, Батыс Тынық мұхитында кездеспейтін Оңтүстік Американың соғыс құралдары гавайилік ихе (найза), махиол (соғыс кәдісі) және ахула (патшалық плащ) сияқты болды. Көптеген гавайиліктер мен осы әңгімелерді зерттеген ғалымдар Паао әңгімесінде нақты тарих элементтері бар екенін және ол оңтүстіктен келген көші-қон толқынын көрсетеді деп санайды. Полинезиялық саяхат қоғамының жобалары, мысалы, Hōkūleʻa каноэсінің саяхаттары, ежелгі полинезиялық каноэлерде ұзақ сапарлардың мүмкін екенін және аспандық навигацияның сенімділігін көрсетті; бұл демонстрациялар Паао әңгімелерінде айтылған саяхат түрлерінің шынымен мүмкін болғанын көрсетсе де, қайта жасалған саяхаттар Паао әңгімелерінің нақтылығын дәлелдеуге көмектеспеді. Гавайиліктердің жоғары басшыларға деген көзқарасы өзгерді; ежелгі жоғары басшылар бүгінде бейбіт және теңдікке негізделген гавайи қоғамына басып кірген жаулап алушылар ретінде қарастырылады. Белсенділер Пааоға дейінгі кезеңді нағыз гавайи өмірі деп мақтап, оны қазіргі уақытта қайта жаңғыртуға және қайта құруға шақырады, ал Пааоны гавайи проблемаларының себепшісі деп айыптайды. Осы көзқараста барлық гавайи тұрғындарының қарсыласатын мәселелерінің себебі шетелдік әсерге байланысты деп есептеледі.