Кіріспе

Философия және діндегі ұғымдар. Адиафорон (/æ//d//ɪ/'/æ//f//ə//r//ɒ//n//, /æ//d//i/'/æ//f//ə//r//ɒ//n/; көпше түрі: адиафора; грекше ἀδιάφορον (көпше түрі: ἀδιάφορα), "ерекшеленбейтін" мағынасы) – "айырмашылық" деген мағына беретін диафораның қарсы мәні.

Ежелгі грек философиясында

Цинизмде адиафора – адамның табиғатта құндылығы жоқ байлық, атақ және билік сияқты ықпалдардан босауға көмектесетін аскетикалық тәжірибелер арқылы өмірдің мағынасына бейжайлықты білдіреді. Мысалы, Диогеннің ваннада өмір сүруі және қыста жалаң аяқ жүруі. Сол сияқты, стоиктер адамның ізденісінің барлық нысандарын үш санатқа бөледі: жақсы, жаман және адиафора (құндысы жоқ). Әдеп, даналық, әділдік, ұстамдылық және осы сияқты нәрселер жақсы деп аталады; ал олардың керісі – жаман. Бұлардан өзге де байлық, атақ-даңқ сияқты көптеген ізденіс нысандары бар, олар өздеріне қатысты жақсы да, жаман да емес. Сондықтан этикада олар бейтарап аймақта деп есептеледі және «адиафора» деп аталады. Бұл айырмашылық іс жүзінде адиафораны мораль саласынан шығарып тастауға тең. Стоицизмде адиафора көбінесе «құндысы жоқтық» деп аударылады. Стоицизм мен цинизмнен өзгеше, пирронизмде адиафора моральмен тікелей байланысты емес, бірақ логикалық тұрғыдан ажыратылмаған нәрселерді көрсетеді, ал Аристотель «адиафораны» «логикалық διαφορά/дифференция арқылы ажыратылмаған» деген мағынада қолданады.

Христиандық

Христиан дінінде адиафора – сенімнің негізгі қағидаларына жатпайтын, бірақ христиандарға рұқсат етілген немесе шіркеу тарапынан қабылданған мәселелер. Адиафора ретінде қарастырылатын нақты нәрселер назардағы теологиялық көзқарасқа байланысты болады.

Лютерандық

Адиафора дегеніміз не екендігі туралы мәселе протестанттық реформация кезінде күрделі дауға себеп болды. 1548 жылы, Мартин Лютер қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен соң, Киелі Рим императоры Карл V өзінің мемлекетіндегі католиктер мен протестанттарды біріктіру үшін «Аугсбург уақытша ережесі» деген заң шығарды. Бұл заңды Филипп Меланхтон қабылдамады, себебі ол сенім арқылы ақталуды негізгі доктрина ретінде қамтамасыз етпеді. Кейін ол «Лейпциг уақытша келісімі» деп белгілі бір келісімге келуге көндірілді, онда сенім арқылы ақталуға қатысы жоқ доктриналық айырмашылықтар адиафора, яғни құтқарылу үшін маңызды емес мәселелер деп шешілді. Меланхтонның келісімін Магдебургтегі Маттиас Флаций және оның жақтастары қарсы шықты, олар жанжал мен жария ету жағдайында адиафораның мәні жойылады деп, кері бағытқа кетті. 1576 жылға қарай екі жақтың да ұстанымдары лютерандардың көпшілігі, Мартин Хемниц және «Конкордия формуласын» жасағандар тарапынан қабылданбады. 1577 жылы нақты адиафораның мәнін анықтау үшін «Конкордия формуласы» жасалды, ол оны «Құдай Сөзінде бұйрықталмаған немесе тыйым салынбаған» шіркеу рәсімдері деп анықтады. Алайда, Конкордия кітабында «Құдай Сөзінің жауыздары» оларды күштеп таңу жағдайында тіпті адиафора мәселелеріне де мойын бұрмауға сенушілер шақырылады делінген. Лютерандық Аугсбургтік мойындамасы шіркеудің нағыз бірлігі Евангелие доктринасы және қасиетті таңдауларды орындау мәселелерінде келісімге келуге жеткілікті дейді. Сондай-ақ, ол тек адамның дәстүрлері, атап айтқанда Киелі кітапта көрсетілмеген рәсімдер мен ғұрыптардың барлық қауымдастықтарда бірдей болуы міндетті емес деп санайды.

Пуритандық

Вестминстерлік сенім білдірісі, пуритандықтар жазған сенім білдірісі, ағылшын азаматтық соғысынан кейін англикандықтар тарапынан қабылданбаған, ғибадат элементтері немесе амалдары (шынайы ғибадат) мен ғибадат шарттарын ажыратады. Ғибадат элементтері міндетті түрде Киелі кітапта нақты айтылған нәрселермен шектелуі керек, бұл принцип ғибадаттың реттелу принципі деп белгілі. Осы шеңберде ғибадат элементтеріне мадақтау (музыканың сөздері мен орындалуы), дұға, уағыз және Киелі кітаптан дәріс беру, уәде беру, сондай-ақ крещение және Раббының соңғы кешкі асы сияқты екі қасиетті амал жатады, ал ғибадат шарттарына ғибадатхана мен оның қажетті жиһаздары, сондай-ақ ғибадат уақыты кіреді. Ғибадат шарттары адиафора болып есептеледі, бірақ олар рухани нығайтуға және бейбітшілік пен тәртіпті нығайтуға бағытталған болуы керек (қараңыз; ). Вестминстерлік білдірістің 20.2-тармағына сәйкес, сана «Сөзбен қайшы келмейтін» нәрселерде жалпы сенім мен мінез-құлықта еркін болады. Дегенмен, әсіресе ғибадат және діни сенімге қатысты, сана «Киелі кітаптан тыс» нәрселерден босатылады; яғни, ол тек Киелі кітапта нақты айтылған нәрселерге ғибадат етуге және сенуге еркін. Мысалы, Вестминстерлік білдіріске жазылған пресвитериандар кейде музыкалық аспаптар және гимндерді айту мәселелерін (псалм оқуға қарсы) ғибадат элементтеріне жатқызды, олар тікелей Киелі кітаптан алынбаған, міндетті шарттар емес деп есептеді. Сондықтан олар музыкалық аспаптар мен гимндерден бас тартты, өйткені олардың Киелі кітаппен бұйырылмағанына және одан логикалық тұрғыдан шығарылмағанына сенді. Бірақ, қазіргі пресвитериандар арасында мұндай ұстаным сирек кездеседі. Пуритандықтардың ғибадатқа қатысты ұстанымы адиафораға қатысты кең таралған мақалмен сәйкес келеді: «Қажетті нәрселерде бірлік, күмәнді нәрселерде еркіндік, барлық нәрселерде қайырымдылық».

Англикандықтардағы ендіктер

Латитудитариандық – бастапқыда Англия шіркеуінің ресми қағидаларына мойынұсынуды жақтаған, бірақ дін туралы түсініктер, құлшылық тәртібі және шіркеу ұйымы мәселелерін салыстырмалы түрде аз маңызды деп есептеген 17 ғасырғы ағылшын дінтанушыларының тобына қолданылған сынамалы атау. Кембридж платониктерінің арасында осы латитудитариандық философияның көрнекті мысалдары кездеседі. XVII ғасырғы ағылшын латитудиариандары Ричард Хукердің «Шіркеу саясатының заңдары» еңбегіндегі Құдайдың жеке адамның рухани жағдайына қамқорлық танытатыны және шіркеу басшылығы сияқты мәселелердің «екінші деңгейдегі» екені туралы пікіріне сүйенді. Алайда, олар Хукердің ұстанымын одан да әрі алып, оны дін туралы мәселелерге дейін кеңейтті.