Кіріспе
Гүлді өсімдіктер түрі Curcuma zedoaria (zedoary / ˈzɛdəʊərɪ /, ақ түйме, немесе temu putih) – көпжылдық шөп және Curcuma туысына, Zingiberaceae тұқымдасына жатады. Өсімдік Оңтүстік Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азияда табиғи түрде өседі, бірақ қазір Флорида штаты сияқты басқа да аймақтарда жабайыланған. Зедоарь – австронезиялық халықтардың ежелгі тағамдық өсімдіктерінің бірі. Олар тарихқа дейінгі кезеңде Тынық мұхиты аралдары мен Мадагаскарға таратылған (шамамен 5,000 жыл бұрын). Батыста дәмдеуіш ретінде қолданылуы өте сирек, оның орнына имбирь және, аздап, сары түйме қолданылады.
Curcuma zedoaria (zedoary /ˈzɛdəʊərɪ/, white turmeric, or temu putih) is a perennial herb and member of the genus Curcuma, family Zingiberaceae. The plant is native to South Asia and Southeast Asia but is now naturalized in other places including the US state of Florida. Zedoary was one of the ancient food plants of the Austronesian peoples. They were spread during prehistoric times to the Pacific Islands and Madagascar during the Austronesian expansion (c. 5,000 BP). Its use as a spice in the West today is extremely rare, having been replaced by ginger, and to a lesser extent, yellow turmeric.
Этимология
Зедория атауы парсы тілінен араб және латын тілдері арқылы келген.
Сипаттамалары
Зедоар тропикалық және субтропикалық ылғалды орман аймақтарында өседі. Бұл хош иісті өсімдіктің сары гүлдері қызыл және жасыл тостағаншаларымен жамылады, ал жер астындағы сабақ бөлігі – тамырсабақ – ірі және көп тармақты болады. Зедоардың жапырақ атқан шүбілері үлкен, 1 метрге (3 фут) дейін биіктікке жете алады.
Тағам
Зедоардың жеуге жарамды тамырсабының ішкі жағы ақ түсті, ал иісі мангоны еске салады. Дегенмен, оның дәмі имбирьге көбірек ұқсайды, бірақ өте ащы қалқымауымен ерекшеленеді. Индонезияда оны ұнтақтап, ақ түсті қари пастасын дайындау үшін қолданады, ал Үндістанда көбінесе жаңа немесе тұздалған күйінде пайдаланады. Тай тағамдарында оны шикі күйінде, жұқа жолақтарға кесіп, кейбір тай салаттарына қосады. Оны басқа шөптер мен көкөністермен бірге жұқа тілімдерге кесіп, белгілі бір түрлеріне арналған нам фрик (тай ащы пастасы) қосымшасында да беруге болады. Сондай-ақ, Үндістанда ддалдар мен чатнидің дәмін жақсарту үшін қолданылады.
Үй өсімдігі
Кейде әсем C. zedoaria үй өсімдігі ретінде қолданылады.
Дәстүрлі медицинада
Бұл өсімдік дәстүрлі түрде қабынуды, ауырсынуды және терінің түрлі ауруларын, оның ішінде жараларды, сондай-ақ етеккірдің бұзылуын және ойық жараларды емдеу үшін қолданылады.
Басқалар
Құрғақ Curcuma zedoaria тамырларынан алынатын эфир майы парфюмерияда және сабын жасауда, сондай-ақ ащы тониктердің құрамында қолданылады. Куркуминоид 1,7 бис(4-гидроксифенил)-1,4,6-гептатриен-3-он, және сесквитерпендер мен эпипрокуркуменол C. zedoaria-да табылады.