Нәсібин қаласының тарихы мен географиясы

Кіріспе

Түркияның оңтүстік-шығысындағы Нусейбин қаласы күрдтер көпшілік тұратын Қамишли қаласынан Сирия-Түркия шекарасымен бөлінген. Қала Тур Абдин төбелерінің оңтүстік жиегіндегі Изла тауының етегінде, Ягхьяг өзенінің (Çağçağ) – ежелгі Мигдоний (Μυγδόνιος) жағалауында орналасқан. Бұл қала Ассирия империясы құрамында болған және аккад жазуларында Насибина деп тіркелген. Ахеменид империясының бөлігі болғандықтан, эллинистік дәуірде Селевкидтер әулеті қаланы Александр Ұлының жаулауларынан кейін "Мигдонийдегі Антиохия" деген атпен полис ретінде қайта құрды. 852 жылға дейін Насибина толығымен Жаңа Ассирия империясына қосылып, Ассирияның эпонимдер тізімінде Ассириялық Шамаш Абуа есімді провинциялық әкімнің резиденциясы ретінде көрсетілген. 536 жылға дейін Бабылдың билігінде болды, содан кейін Ахеменидтер бақылауына өтті және 332 жылы Александр Ұлы оны жаулап алғанға дейін осылай болды.

Эллиндік кезең

Селевкидтер қаланы Антиохия Мигдония (Ἀντιόχεια τῆς Μυγδονίας) деп қайта құрды, ол алғаш рет Полибийдің Антиох III Ұлының Молонға қарсы жорығын сипаттауында (Полибий, V, 51) еске алынған. Грек тарихшысы Плутарх қалада спартандықтардың ұрпақтары қоныстанған деп болжаған. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Нисибис (נציבין) Яһуда бен Бетераның мекені болды, ол онда белгілі ешива ашты. 67 ж.б.д., Римнің Армениямен болған бірінші соғысы кезінде римдік генерал Лукулл Тигранның бауырынан Нисибисті тартып алды. Рим және парфян державаларының шекарасындағы көптеген қалалар сияқты, Нисибис та жиі басылып алынып, қайтадан қолға түсті. 115 ж.б.д. қаланы рим императоры Траян басып алды, осының нәтижесінде ол Парфик атағын алды, бірақ Китос соғысы кезінде яһудилерге жеңіліп, қайтадан иеленді. Римдіктер 194 жылы қаланы қайтадан жоғалтқаннан кейін, Септимий Север оны тағы да жаулап алып, өзінің штабы етіп, онда отар құрды. Рим мен Парфия арасындағы соңғы шайқас 217 жылы қаланың жанында болды.

Ежелгі заман

Сасанидтер әулетінің жаңа күшімен Шапур I Нисибисті жаулап алды, кейіннен одан қуылып, 260-шы жылдары қайта оралды. 298 жылы Нарсемен жасалған шарт бойынша Нисибис провинциясы Рим империясына қосылды. Рим-Парсы соғыстары (337–363 жж.) кезінде Нисибис Сасанидтер империясымен үш рет – 337, 346 және 350 жылдары сәтті қоршауға алынбады. «Expositio totius mundi et gentium» бойынша, парсыларға қола мен темірді экспорттауға тыйым салынды, бірақ басқа тауарлар үшін Нисибис Рим-Парсы шекарасы арқылы маңызды сауда орталығы болды. 346 жылы Нисибис екінші рет қоршауға алынды. Екінші қоршау туралы толық мәліметтер сақталмаған. Шапур қаланы жетпіс сегіз күн қоршады, сосын қоршауды көтерді. 350 жылы, Рим императоры Констанций II батыстағы узурпатор Магнецийге қарсы азаматтық соғыста болғанда, парсылар Нисибиске үшінші рет шапты және оны қоршауға алды. Қоршау 100-160 күнге созылды. Парсы инженерлері қоршаудың бірнеше жаңа тәсілдерін қолданды: қабырғаның бір бөлігін бұзу үшін Мигдоний өзенін пайдаланды, қаланың төңірегінде көл жасады және қоршау машиналарын тасымалдайтын қайықтарды қолданып, тағы бір бөлігін бұзды. Бірінші қоршаудан айырмашылығы, қабырғалар құлағанда парсы шабуыл тобы соғыс пілдерімен бірге бұзылған жерге бірден кірді. Осыған қарамастан, олар бұзылған жерлерді жарып өте алмады және шабуыл тоқтап қалды. Римдіктер, жақын арадағы шайқаста шебер болған және қабырғалар мен мұнаралардан оқтар мен садақтармен қолдағандықтан, шабуылды тойтарды, ал қала қақпаларынан жасалған шабуыл парсыларды шегінуге мәжбүр етті. Осыдан кейін парсы әскері, шайқаста және аурудан ауыр залал шеккен соң, қоршауды көтеріп, шегінді. IV ғасырдағы римдік тарихшы Аммиан Марцеллин жас кезінде Нисибисте, Ursicinus magister equitum-ның басшылығымен, соғыс тәжірибесін алғаш рет жинады. 360–363 жылдары Нисибис I Парфия легионының лагері болды. Парсы шекарасындағы стратегиялық маңыздылығына байланысты Нисибис жақсы бекітілген болатын. Аммиан Нисибисті «жаулап алуға болмайтын қала» (urbs inexpugnabilis) және «облыстардың қорғаны» (murus provinciarum) деп атайды. Созоменнің айтуынша, парсылар Рим аумағына шабуыл жасап, оларды басып алуға дайын болған кезде Нисибис тұрғындары көмек сұрағанда, император Юлиан олардың христианға айналғаны үшін көмек көрсетуден бас тартты және оларға егер қайтадан бұтпастыққа оралмаса, ол оларға көмектеспейтінін айтты. 363 жылы Нисибис Юлиан жеңіліске ұшырағаннан кейін Сасани империясына берілді. Осыған дейін қала тұрғындары римдік билік тарапынан Нисибистен Әмидаға көшірілуге мәжбүр болды. Император Жовиан оларға эвакуацияға үш күн ғана уақыт берді. Тарихшы Аммиан Марцеллин тағы да куә болды және император Жовианды күреспей бекітілген қаланы бергені үшін айыптады. Марцеллиннің көзқарасы сол кездегі римдік қоғамдық пікірмен сәйкес келеді. Әл-Табаридің мәліметінше, төртінші ғасырда Істахр, Исфахан және басқа да аймақтардан шыққан 12000-ға жуық парсы Нисибиске қоныстанды, ал олардың ұрпақтары жетінші ғасырдың басында әлі де сол жерде болды. Нисибис мектебі, христиан дінін қалаға әкелген этникалық ассириялықтардың шығыс ассириялық шіркеуімен құрылды, ал провинция парсыларға берілген кезде жабылды. Сириялық Ефрем, ассириялық ақын, түсіндіруші, уағыздаушы және православиені қорғаушы, христиандардың жалпы көшіп кетуіне қосылды және мектепті Рим жерінде, Эдессада қайта құрды. V ғасырда мектеп несториандық христиандықтың орталығы болды және 489 жылы архиепископ Кир оны жапты. Қуылған ұстаздар мен шәкірттер тағы да Нисибиске қайта оралды, Барсуманың қамқорлығымен, ол Эдессада оқыған және жаңа мектептің жарғыларын орнатқан Нарсестің қамқорлығында болды. Барсауманың Нисибис кафедрасында орынбасар болған Осейге тиесілі табылған және жарияланған жазбалар 496 жылы жазылған. 590 жылы олар қайтадан өзгертілді. Мектептің басшысы Раббан («шебер») деп аталатын. Әкімшілікке басқарушы, тәртіптің префекті және кітапханашы болған, бірақ кеңестің бақылауында болған майор дом тапсырылды. Якобит мектептерінен, негізінен дүниелік білімге арналғаннан айырмашылығы, Нисибис мектебі ең алдымен теология мектебі болды. Екі бас ұстаз Киелі жазбаларды оқу мен түсіндіруге үйретуші болды, олар негізінен Мопсуэстиялық Теодордың көмегімен түсіндірілді. Студенттер өздерін өзі қамтамасыз етіп, үш жыл бойы тегін білім алды. Университетте болған уақытында магистрлер мен студенттер ерекше жағдайларда монастырлық өмір сүрді. Мектепте сот болды және барлық түрдегі мүлікті сатып алу құқығы болды. Оның бай кітапханасында несториандық шығармалардың әдемі жинағы болды; оның қалдықтарынан 14-ші ғасырда Нисибис епискобы Эбед Иса өзінің шіркеу жазбаларының атақты каталогын жасады. VI ғасырда мектепте туған тәртіпсіздіктер мен келіспеушіліктер оның бәсекелестерінің, әсіресе Селевкияның дамуына ықпал етті, бірақ ол Бағдат мектебінің құрылысынан кейін (832 ж.) ғана шынымен төмендеді. Мектеппен байланысты белгілі адамдарға оның негізін қалаушы Нарсес, оның жүрегі мен ізбасары Авраам, Авраам Кашкар, монастырлық өмірді жаңартушы және Нисибис архиепископы Илия кіреді. Бекітілген шекаралық қала ретінде Нисибис Рим-Парсы соғыстарында маңызды рөл атқарды. Ол Диоклетианның шығыс римдік шекарасын ұйымдастырудан кейін жаңа құрылған Месопотамия провинциясының астанасы болды. 337–350 жылдары сәтті қарсылық көрсеткеннен кейін «Империяның қалқаны» деп танылды. Қала бірнеше рет қолы ауысты, ал Сасанидтар қолында болғанда Нисибис римдіктарға қарсы операциялардың базасы болды. Қала сонымен қатар саудагерлер үшін маңызды өткел болды, бірақ күшті контр-жасушалық шаралар да қолданылды.

With the fresh energy of the new Sassanid dynasty, Shapur I conquered Nisibis, was driven out, and returned in the 260s. In 298, by a treaty with Narseh, the province of Nisibis was acquired by the Roman Empire. During the Roman–Persian Wars (337–363 CE) Nisibis was unsuccessfully besieged by the Sassanid Empire thrice, in 337, 346 and 350. According to the Expositio totius mundi et gentium bronze and iron were forbidden to be exported to the Persians, but for other goods, Nisibis was the site of substantial trade across the Roman–Persian frontier. Nisibis was besieged a second time in 346 CE. The details of the second siege have not survived. Shapur besieged the city for seventy eight days and then lifted the siege. In 350 CE, while the Roman Emperor Constantius II was engaged in a civil war against the usurper Magnentius in the West, the Persians invaded and laid siege to Nisibis for the third time. The siege lasted between 100 and 160 days. The Persian engineers tried several innovative siege technics; using the River Mygdonius to bring down a section of the walls, and creating a lake around the city and using boats with siege engines to bring down another section. Unlike the first siege, as the walls fell, Persian assault troops immediately entered the breaches supported by war elephants. Despite all this they failed to break through the breaches and the attack stalled. The Romans, experts at close quarter combat, and supported by arrows and bolts from the walls and towers checked the assault and a sortie from one of the gates forced the Persians to withdraw. Shortly after the Persian Army, suffering heavy casualties from combat and disease, lifted the siege and withdrew. The Roman historian of the 4th century, Ammianus Marcellinus, gained his first practical experience of warfare as a young man at Nisibis under the magister equitum, Ursicinus. From 360 to 363, Nisibis was the camp of Legio I Parthica. Because of its strategic importance on the Persian border, Nisibis was heavily fortified. Ammianus lovingly calls Nisibis the "impregnable city" (urbs inexpugnabilis) and "bulwark of the provinces" (murus provinciarum). Sozomen writes that when the inhabitants of Nisibis asked for help because the Persians were about to invade the Roman territories and attack them, Emperor Julian refused to assist them because they were Christianized, and he told them that he would not help them if they did not return to paganism. In 363 Nisibis was ceded to the Sassanian Empire after the defeat of Julian. Before that time the population of the town was forced by the Roman authorities to leave Nisibis and move to Amida. Emperor Jovian allowed them only three days for the evacuation. Historian Ammianus Marcellinus was again an eyewitness and condemns Emperor Jovian for giving up the fortified town without a fight. Marcellinus' point of view is certainly in line with contemporary Roman public opinion. According to Al Tabari, some 12,000 Persians of good lineage from Istakhr, Isfahan, and other regions settled at Nisibis in the fourth century, and their descendants were still there at the beginning of the seventh century. The School of Nisibis, founded at the introduction of Christianity into the city by ethnic Assyrians of the Assyrian Church of the East, was closed when the province was ceded to the Persians. Ephrem the Syrian, an Assyrian poet, commentator, preacher and defender of orthodoxy, joined the general exodus of Christians and re established the school on more securely Roman soil at Edessa. In the fifth century, the school became a center of Nestorian Christianity, and was closed down by Archbishop Cyrus in 489. The expelled masters and pupils withdrew once more, back to Nisibis, under the care of Barsauma, who had been trained at Edessa, under the patronage of Narses, who established the statutes of the new school. Those that have been discovered and published belong to Osee, the successor of Barsauma in the See of Nisibis, and bear the date 496; they must be substantially the same as those of 489. In 590, they were again modified. The monastery school was under a superior called Rabban ("master"), a title also given to the instructors. The administration was confided to a major domo, who was steward, prefect of discipline and librarian, but under the supervision of a council. Unlike the Jacobite schools, devoted chiefly to profane studies, the School of Nisibis was above all a school of theology. The two chief masters were the instructors in reading and in the interpretation of Holy Scripture, explained chiefly with the aid of Theodore of Mopsuestia. The free course of studies lasted three years, the students providing for their own support. During their sojourn at the university, masters and students led a monastic life under somewhat special conditions. The school had a tribunal and enjoyed the right of acquiring all sorts of property. Its rich library possessed a most beautiful collection of Nestorian works; from its remains Ebed Jesus, Bishop of Nisibis in the 14th century, composed his celebrated catalogue of ecclesiastical writers. The disorders and dissensions, which arose in the sixth century in the school of Nisibis, favoured the development of its rivals, especially that of Seleucia; however, it did not really begin to decline until after the foundation of the School of Baghdad (832). Notable people associated with the school include its founder Narses; Abraham, his nephew and successor; Abraham of Kashgar, the restorer of monastic life; and ArchbishopElijah of Nisibis. As a fortified frontier city, Nisibis played a major role in the Roman Persian Wars. It became the capital of the newly created province of Mesopotamia after Diocletian's organization of the eastern Roman frontier. It became known as the "Shield of the Empire" after a successful resistance in 337–350. The city changed hands several times, and once in Sasanian hands, Nisibis was the base of operations against the Romans. The city was also one of the main crossing points for merchants, although elaborate counter espionage safeguards were also in place.

Ислам дәуірі

639 немесе 640 жылы қала Омардың басшылығымен Рашид халифатының әскерлері қарсылықсыз басып алды. Ерте ислам билігі тұсында қала жергілікті әкімшілік орталық ретінде қызмет етті. 717 жылы жер сілкінісі болды, ал 927 жылы Қарматиялықтар шабуыл жасады. Нисибис 942 жылы Византия империясының қолына өтті, бірақ кейін Хамданид әулеті оны қайта басып алды. 972 жылы византиялықтар тағы бір шабуыл жасады. Хамданидтерден кейін қаланы Марванидтер мен Ұқайлидтер басқарды. 11 ғасырдың ортасынан бастап қала түрік шабуылдарына ұшырады, Эдесса графынан қауіп көрінді, 1043 жылы Туғрил басқарған Селжұқ әскерлерінің шабуылынан зардап шекті. Бірақ қала сауда және көліктің маңызды орталығы болып қала берді. 1120 жылы оны Нечмеддин Ілгазидің басшылығымен Артукидтер басып алды, одан кейін Зенгидтер мен Аюбидтер биледі. Араб географтары мен тарихшылары осы кезеңде қаланы өте гүлденген деп сипаттаған, онда әсем моншалар, қабырғалар, сәнді үйлер, көпір және аурухана болған. 1230 жылы қалаға Моңғол империясы шапқырады. Моңғол үстемдігінен кейін Ақ Қойлы, Қара Қойлы және Сафавилер биледі. 1515 жылы Идрис Битлисидің күшімен Селім I басқарған Осман империясы қаланы басып алды. 1915 жылдың тамызында христиандарға қарсы қырғын жасалды, соның салдарынан Нусайбин қаласындағы христиан халқы 1200 адамға дейін азайды. Сириялық якобиттер, халдей католиктері, протестанттар және армянтар қудаланды. 1923 жылғы Лозанна шартында Франция және жаңа Түркия Республикасы келісімге келгендей, Түркия-Сирия шекарасы Бағдад темір жолының Нусайбинге дейінгі бағытын бойлай өтеді, ал одан кейін Цизреге дейін римдік жолдың бағытын жалғастырады. Сирия мен Ливан үшін француз мандаты орнатылғаннан кейін Нусайбин халқының 60% астамы осы аймақтағы елді мекендерге, ең алдымен Қамышлыға көшіп кетті. Нусайбин 1948 жылы Израиль құрылғаннан кейін және араб және мұсылман елдерінен еврейлердің көшіп кетуінен кейін Сирия еврейлерінің елден кету жолындағы транзиттік пункті болды. Түркияға жеткен соң, олар Алеппо және Жәзира арқылы, кейде бедуиндердің көмегімен Израильге бет бұрды. Нисибисте ежелден бері үлкен еврей қауымы өмір сүрген, олардың көпшілігі 20 ғасырдың басында экономикалық себептермен Қамышлыға көшіп кеткен. Бүгінде Иерусалимдегі бір синагог Нисибис және Қамышлы рәсімдерін сақтап келеді.

The city was taken without resistance by the forces of the Rashidun Caliphate under Umar in 639 or 640. Under early Islamic rule, the city served as a local administrative centre. In 717, it was struck by an earthquake and in 927 it was raided by the Qarmatians. Nisibis was captured in 942 by the Byzantine Empire but was subsequently recaptured by the Hamdanid dynasty. It was attacked by the Byzantines once again in 972. Following the Hamdanids, the city was administered by the Marwanids and the Uqaylids. From the middle of the 11th century onwards, it was subjected to Turkish raids and being threatened by the County of Edessa, being attacked and damaged by Seljuq forces under Tughril in 1043. The city nevertheless remained an important centre of commerce and transport. In 1120, it was captured by the Artuqids under Necmeddin Ilgazi, followed by the Zengids and Ayyubids. The city is described as a very prosperous one by the period's Arab geographers and historians, with imposing baths, walls, lavish houses, a bridge and a hospital. In 1230, the city was invaded by the Mongol Empire. Mongol sovereignty was followed by that of the Ag Qoyunlu, Kara Koyunlu and Safavids. In 1515, it was taken by the Ottoman Empire under Selim I thanks to the efforts of Idris Bitlisi. A massacre of Christians took place in August 1915, after which the Christian community of Nusaybin diminished to 1200. Syrian Jacobites, Chaldean Catholics, Protestants, and Armenians were targeted. As agreed upon by the governments of France and the new Republic of Turkey in the 1923 Treaty of Lausanne, the Turkey Syria border would follow the line of the Baghdad Railway until Nusaybin, after which it would follow the path of a Roman road leading to Cizre. After the establishment of the French Mandate for Syria and Lebanon, Nusaybin lost over 60% of its population to the settlements there, most prominently Qamishli. Nusaybin was a place on the transit routes of Syrian Jews leaving the country after the 1948 formation of Israel and the subsequent Jewish exodus from Arab and Muslim countries. Upon reaching Turkey, after a route that took them through Aleppo and the Jazira sometimes with the help of Bedouin smugglers, most headed for Israel. There had been a large Jewish community in Nisbis since antiquity, many of whom moved to Qamishli in the early 20th century for economic reasons. A synagogue in Jerusalem practises the Nisibis and Qamishli rites today.

21 ғасыр

2006 жылы Нусайбин Куру маңындағы ауыл тұрғындары армян және ассириялықтар геноцидінде қаза тапқан Османдық армяндар мен ассириялықтарға тиесілі деп күдіктенген жаппай қабірді тапқанда, жаңалықтарға енді. Швециялық тарихшы Дэвид Гонт оның шығу тегін зерттеу үшін сол жерге барды, бірақ іс-әрекеттердің іздерін тапқаннан кейін кетіп қалды. 1915 жылдың жазында Мардинде болған 150 қырғынды зерткен Гонт, Мардиннің «Бірлік және прогресс» комитетінің губернаторы Халил Эдиптің 1915 жылдың 14 маусымында 150 армян мен 120 ассириялықты өлтіруге бұйрық берген болуы мүмкін екенін айтты. Сол кездегі елді мекен Дара (қазіргі Оғұз) деп аталды. Гонт «Ел Хамшин» («елу адам» деген мағынаны білдіретін) атты өлім отрядының басшысы офицер Рефик Низаметтин Кадур болғанын қосты. Түрік тарихи қоғамының президенті Юсуф Халачоғлу түрік үкіметінің армян геноцидін мойынламау саясатын ұстанғаннан кейін, қалдықтардың рим дәуіріне жататынын мәлімдеді. «Өзгер Гүндем» басылымы түрік әскерилері мен полициясының түрік БАҚ-тарына осы жайтты жарияламауды талап еткенін хабарлады. 2012 жылы Түркияның Ішкі істер министрлігі Нусайбин қалалық кеңесін таратуды қарастырды, себебі кеңес қаладағы жол белгілерінде түрік тілінен өзге араб, армян, арамей және курманджи тілдерін де қолдануды шешкен еді.

Кері байланыс пен зорлық-зомбылық

2013 жылдың қараша айында Нусайбин қаласының әкімі Айше Гөккан Нусейбин мен көршілес Сириядағы Қамишли қаласының арасына қабырға салуға қарсылық білдіру үшін аштық ұрысын бастады. Осы және басқа да наразылықтардың нәтижесінде қабырғаның құрылысы тоқтатылды. 2015 жылдың 13 қарашасында Түркия үкіметі қалаға коменданттық сағат енгізді, оған қарсылық ретінде Күрд халықтық демократиялық партиясынан (ХДП) Ұлы Ұлттық жиналыстың сайланған екі депутаты – Әли Аталан мен Гүлсер Йылдырым аштық жариялады. Осыдан кейін болған тәртіпсіздіктер кезінде қауіпсіздік күштері екі бейбіт тұрғынды және он ПКК жауынгерін өлтірді. 2016 жылдың наурызына қарай Al Masdar News хабарлағандай, ПКК күштері Нусайбиннің шамамен жартысын бақылады, ал The Independent мәліметінше, YPS оның "көп бөлігін" бақылады. Түрік мемлекеті бірнеше ай бойы қатарынан сегіз рет коменданттық сағат жариялады және күрд содырларын жеңу үшін ауыр қару қолданды, нәтижесінде Нусайбиннің үлкен бөлігі қирады. 2016 жылдың мамырына дейін қауіпсіздік күштерінің 61 өкілі қаза тапты. 9 сәуірге дейін қаланың 60 000 тұрғыны қоныс аударды, бірақ 30 000 азамат, оның ішінде әлі де шайқас жүріп жатқан алты аудандағы тұрғындар қалада қалды. Түрік армиясы 4 мамырға дейін 325 адамды "бекер етуге" (жоюға) жеткенін мәлімдеді. Қаланың көп бөлігінде 14 наурыз бен 25 шілде аралығында коменданттық сағат сақталды. Түрік армиясы жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылдың қыркүйек айының соңында Түркия үкіметі қаланың тұрғын үйлерінің төрттен бірін бұзуға кірісті. Бұл 30 000 азаматты үйсіз қалдырып, ондаған мың тұрғынды көршілес қалалар мен ауылдарға эвакуациялауға әкеп соқты. 6000-нан астам үй бульдозермен қиратылды. 2017 жылдың наурыз айында бұзу жұмыстары аяқталғаннан кейін жүзден астам тұрғын үйлер салынды. Түркия үкіметі үй иелеріне қираған үйлерінің құнының 12 пайызын өтемақы ретінде төлеуді ұсынды, егер олар белгілі бір көшіру шарттарына келіссе.

Экономика

Түрік үкіметінің Солтүстік және Шығыс Сирияның Автономды Әкімшілігімен шекарадағы барлық өткізу пункттерін жабу саясаты салдарынан, қаланың Сириямен шекарасы (атап айтқанда, Сирияның ірі қаласы Қамышлы) жабылды. Контрабанда тоқтатылғандықтан қаладағы жұмыссыздық 90%-ға артты деген мәлімдемелер тарады.

Көлік

Нұсайбинге E90 тас жолы және айналасындағы қалаларға қатынайтын басқа да жолдар бар. Нұсайбин теміржол стансасынан күніне екі пойыз қатынайды. Ең жақын әуежай – Сириядағы Қамышлы қаласында, оңтүстікке қарай бес шақырым қашықтықта орналасқан Қамышлы әуежайы. Түркиядағы ең жақын әуежай – Мардин әуежайы, Нұсайбиннен солтүстік-батысқа қарай 55 шақырым жерде.

География

Нұсайбин Сирия-Түркия шекарасының солтүстік жағында орналасқан, ол оны Қамышлы қаласынан бөліп тұрады. Жахжах өзені екі қаладан да ағып өтеді. Шекараның Нұсайбин жағында миналау өрісі бар, 1950 жылдан бері Түркия Қарулы Күштері шамамен 600 000 жер минасын орнатқан. Шығыс жағында Джуди тауы орналасқан, оны адамдар (мұсылмандар да оның ішінде) Нұх пайғамбардың кемесі тоқтаған жер деп есептейді. (Нұх пайғамбар – ибраһими діндердегі пайғамбар).

Климат

Нусайбиннің климаты жартылай шөлейтті, жазда едәуір ыстық, ал қысында салқын болады. Жауын-шашын көбінесе сирек түседі.

Христиандық

Нисибис (Нсибин, кейін сирия тілінде Ṣōbā) 300 жылдан бастап Бабу (309 жылы қайтыс болған) құрған ассириялық христиан епископына ие болды. Шапур II 338, 346 және 350 жылдары қаланы қоршады, сол кезде Бабудың ізбасары Нисибистің епископы – Жақып немесе Яков болды. Нисибис сириялық Ефремнің мекені болды, ол 363 жылы Рим императоры Иовианның Сәсәнидтер персілеріне қаланы тапсырғанға дейін қалада қалды. Нисибис епископы Біт-Арбай шіркеуінің митрополит архиепископы болды. 410 жылға қарай оның алты тәуелді епископтығы болды және 5 ғасырдың ортасында Селеукия-Ктесифоннан кейін Шығыс шіркеуінің ең маңызды епископтық орталығына айналды. Оның көптеген несториандық немесе Ассириялық Шығыс шіркеуінің және Яковит епископтары өз жазбаларымен танымал болды, соның ішінде Барсума, Осей, Нарсес, Исаяб және Ебед Иса. Рим-католик шіркеуі Нисибис архиепископтығының титулдық шеніне әртүрлі обрядтар үшін мәртебе берді – бір латын және төрт Шығыс католик шіркеуіне, sui iuris, атап айтқанда Халдей католик шіркеуі мен Маронит католик шіркеуіне. Хасаке сирия католик епархиясы архиепископтық дәрежеге көтерілген кезде, ол өзінің атына Нисибисті қосты, соның нәтижесінде Хасаке-Нисиби сирия католик архиепархиясы құрылды (митрополит емес, тікелей Антиохия сирия католик патриархына бағынышты).

Латын тіліндегі атау

18 ғасырда Нисибис титулдық архиепископтық орны ретінде құрылған (ресми емес атауы – римдіктердің Нисибисі). Ол бірнеше онжылдықтан бері бос тұр, ал бұрын төмендегі лауазым иелері болды, барлығы (аралық) архиепископтық шенде:
Джанбатиста Браски (1724.12.20 – 1736.11.24)
Хосе Кальзадо Лопес (Боланос-де-Калатрава, 17/04/1680 – Мадрид, 7/04/1761) Аяқ киімдерін шешіп тастаған францискан ордені (O. F. M. Disc.) (1738.11.24 – 1761.04.07)
Чезаре Бранкадоро (1789.10.20 – 1800.08.11) (кейін кардинал)*
Лоренцо Калеппи (1801.02.23 – 1816.03.08) (кейін кардинал)*
Винченцо Маччи (1818.10.02 – 1826.10.02) (кейін кардинал)*
Карло Луиджи Моричини (1845.04.21 – 1852.03.15) (кейін кардинал)*
Винченцо Тизанни, C. R. L. (1855.03.26 – 1886.01.15) (кейін патриарх)*
Иоганн Габриэль Леон Луи Мюрин, иезуиттер (S. J.) (1887.09.15 – 1887.09.27)
Джузеппе Джусти (1891.12.14 – 1897.03.31)
Федерико Пицца (1897.04.19 – 1909.03.28)
Фрэнсис МакКормак (1909.06.21 – 1909.11.14)
Жозеф Петрелли (1915.03.30 – 1962.04.29)
Хосе де ла Крус Турсиос и Барахона, салезиандар (S. D. B.) (1962.05.18 – 1968.07.18)

Армян католиктерінің титулярлық шіркеуі

Нисибис титулярлық архиепископтық орны ретінде (бейресми түрде Армян Нисибисі) шамамен 1910 жылы құрылған. 1933 жылы жойылды, (аралық) архиепископтық шені бар бір ғана басшысы болды:
Грегорио Говрик, Мехитаристтер (C. A. M.) (1910.05.07 – 1931.01.26)

Халдей католиктерінің титулярлық орны: 19 ғасырдың соңында Нисибис титулярлық архиепископтық орны (бейресми түрде Халдейлердің Нисибисі) ретінде құрылды, 1927 жылы жойылды, 1970 жылы қайта жаңғыртылды. Оның барлық (аралық) архиепископтық шені бар келесі басшылары болды:
Джузеппе Элис Хаятт (1895.04.22 – 1900.07.13)
Хормисдас Этьен Джибри (1902.11.30 – 1917.08.31)
Томас Мишель Бидавид (1970.08.24 – 1971.03.29)
Габриэль Кода (1977.12.14 – 1992.03)
Жак Исхак (2005.12.21 – ), Вавилон Халдей католик патриархатының Курия епискобы, зейнеткер.

Марониттік титуллы қараңыз

1960 жылы Нисибис титулды архиепископтық орны (бейресми түрде марониттердің Нисибисі) ретінде құрылды. Қазіргі таңда бос тұр, архиепископтық дәрежеде бір ғана иесі болған: Пьетро Сфайр (1960.03.11 – 1974.05.18).