Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркия провинциясы Лаз, Хемшин, түрік және грузин қауымдары қоныстанған жер.
Province of Turkey
The province is home to Laz, Hemshin, Turkish and Georgian communities.
Этимология
Бұл атау грекше ρίζα (riza) сөзінен келген, "тау етегі" деген мағынаны білдіреді. Грузин, лаз және армян тілдеріндегі атаулардың да грек тілінен шыққандығы анық: олардың сәйкес атаулары Rize (რიზე), Rizini (რიზინი) және Rize (Ռիզե).
The name comes from Greek ρίζα (riza), meaning "mountain slopes". The Georgian, Laz, and Armenian names also have Greek origins: their names in respective order are Rize (რიზე), Rizini (რიზინი), and Rize (Ռիզե).
Антикалық дәуірге дейінгі кезең
Бұл аймақтың тарихқа дейінгі кезеңі туралы бізде аз мәлімет бар, өйткені оны қалың орман жауып тұрғандықтан қазу жұмыстарын жүргізу қиын, және ол аз нәрсені ашады. Біздің заманымыздан бұрын 13-1 ғасырларда болған Колхида, осы аймаққа жеткен ерте прото-грузин мемлекеті саналады.
We have little information as to the prehistory of this region, which being covered in thick forest is difficult to excavate and reveals little. Colchis, which existed from the 13th to the 1st centuries BC, is regarded as an early proto Georgian polity that may have reached this area.
Ежелгі дәуір
Ежелгі Плинийдің айтуынша, Эгей теңізіндегі ежелгі грек қаласы Милет 670 ж.б.д. Қара теңіз жағалауында бірқатар сауда орындарын құрған, олардың бірі Ризе болды. Б.з.д. VI ғасырдың ортасында Оңтүстік Колхидада (Тибарени, Моссиноэци, Макронес, Моши және Маррес) тұратын тайпалар Парсының он тоғызыншы сатрапиясына қосылды. Ахеменидтер империясы Ұлы Александрдан жеңілді, бірақ Александрдың қайтысынан кейін Анатолияда, Оңтүстік-Шығыс Қара теңіз аймағында Понт сияқты бірнеше тәуелсіз мемлекеттер құрылды, оны Митридат басқарды. Ризе 180 ж.б.д. Понт патшалығының құрамына Фаранак қабылдады. Понтта табылған грек жазуларының аздығы грек мәдениетінің жағалау қалалары мен сарайдан тысқары жерлерге кеңінен таралмағанын көрсетеді. Патшалық 10-395 жылдары аралығында Рим империясына қосылды, содан кейін Византияның құрамына өтті. Осы кезде Плиний мен Ариан сияқты жазушылар жергілікті тұрғындарды лаздар деп сипаттаған.
According to Pliny the Elder, the Aegean Ancient Greek community of Miletus established a series of trading posts along the Black Sea coast in 670 BC, of which one was Rize. In the mid 6th century BC, the tribes living in the southern Colchis (Tibareni, Mossynoeci, Macrones, Moschi, and Marres) were incorporated into the nineteenth Satrapy of Persia. The Achaemenid Empire was defeated by Alexander the Great, but following Alexander's death, a number of separate kingdoms were established in Anatolia, including Pontus, in the corner of the south eastern Black Sea, ruled by Mithridates. Rize was brought into the Kingdom of Pontus by Pharnaces in 180 BC. The small number of Hellenistic Greek inscriptions that have been found in Pontus suggest that Greek culture did not substantially extend beyond the coastal cities and the court. The kingdom was absorbed into the Roman Empire between 10 AD and 395 AD, when it passed to the Byzantines. By this time, writers such as Pliny and Arrian were describing the inhabitants as Laz.
Орта ғасырлар
Орта ғасырларда аймақ Византияның бақылауында болды және негізінен гректер мен жергілікті лаздар қоныстанды. Византия императоры Юстиниан I (527–565) билік құрған кезде, қазіргі лаз халқының ата-бабалары – Санной немесе Цанной тайпалары бағындырылып, христиан дініне енгізіліп, орталық үкіметке бағындырылды. Жергілікті тұрғындар гректермен байланысын күшейте бастады және тілді қоса алғанда, грек мәдениетінің әртүрлі ерекшеліктерін қабылдады. Олар Халдия тақырыбында Византияның номиналды билігінде болды, астанасы Трапезонт қаласы еді, оны Габрас әулеті сияқты жартылай тәуелсіз билеушілер басқарды. 790 жылы Арменияға арабтардың шапқынынан қашқан армяндар Хемшинге қоныстанды және Хамамшен княздығын құрды. Сәлжұқ түркілерінің басып кіруінен кейін аймаққа армяндардың көптеп келуіне байланысты, жергілікті тзан халқының бір бөлігі армяндандырылды. 1204 жылы Халдияға Грузияның араласуы және Византия империясының құлауынан кейін, Қара теңіздің оңтүстік-шығыс жағалауында Трапезонт империясы құрылды, оның халқының көп бөлігі лаз тілінде сөйлетін адамдардан тұрды. Осы империяның шығыс бөлігінде Ұлы Лазияның тәуелсіз жағалау аймағы құрылды. Византиялық авторлар, мысалы Пахимер, және белгілі бір деңгейде Трапезунттықтар, мысалы Лазаропулос және Бессарион, Трапезунт империясын тек лаздық шекаралық мемлекет деп қарастырды. Жоғары мәдениетте грек болғанымен, Трапезонт империясының ауылдық аймақтары этникалық құрамы жағынан негізінен лаздардан тұрған сияқты. Грекшеленген аяқталулары бар лаздық фамилиялары ортағасырлық Трапезонт империясының жазбаларында кездеседі. 1282 жылы Имеретия патшалығы Трапезонтты қоршауға алды, бірақ қаланы басып алуға жасаған әрекет сәтсіз аяқталғаннан кейін грузиндер бірнеше провинцияны басып алды, ал Трапезонттың Лазия провинциясы «Ибериялық» және «Лаздық» тайпаларының патшасына адалдығын жоққа шығарып, Грузияның Имеретия патшалығымен бірікті.
During the medieval era, the region was under Byzantine control, and was mainly populated by Greeks and indigenous Lazs. During the reign of the Byzantine emperor Justinian I ( 527–565), the tribes of the interior, called Sannoi or Tzannoi, the ancestors of modern Laz people, were subdued, christianized and brought to central rule. Locals began to have closer contact with the Greeks and acquired various Hellenic cultural traits, including in some cases the language. Locals were under nominal Byzantine suzerainty in the theme of Chaldia, with its capital at Trebizond, governed by native semi autonomous rulers, like the Gabras family. In 790 AD, Armenians fleeing from the Arab invasion of Armenia settled in Hemshin and established the Principality of Hamamshen. Following the invasion of the Seljuk Turks, there was a larger influx of Armenians in the area, resulting in partial Armenization of the local Tzan population. With the Georgian intervention in Chaldia and collapse of Byzantine Empire in 1204, the Empire of Trebizond was established along the southeastern coast of the Black Sea, populated by a large Lazian speaking population. In the eastern part of the same empire, an autonomous coastal theme of Greater Lazia was established. Byzantine authors, such as Pachymeres, and to some extent Trapezuntines such as Lazaropoulos and Bessarion, regarded the Trapezuntian Empire as being merely a Lazian border state. Though Greek in higher culture, the rural areas of Trebizond empire appear to have been predominantly Laz in ethnic composition. Laz family names, with hellenized terminations, are noticeable in the records of the mediaeval empire of Trebizond. In 1282, the kingdom of Imereti besieged Trebizond, however after the failed attempt to take the city, the Georgians occupied several provinces, and the Trebizontine province of Lazia threw off its allegiance to the king of the 'Iberian' and 'Lazian' tribes and united itself with the Georgian Kingdom of Imereti.
Осман дәуірі
Лаз халқының қоныстанған аймағы әртүрлі грузин княздықтарының арасында жиі даулы болды. 1535 жылғы Муржахети шайқасы арқылы Гурия княздығы 1547 жылға дейін аймаққа бақылауды қамтамасыз етті, бірақ содан кейін жаңадан күшіне енген Осман әскерлері оны жаулап алып, Трабзон иелігінің бір бөлігі ретінде Лазистан санджағына біріктірді. 17 ғасырдың соңынан бастап Осман әкімшілігі Фыртина өзені және оның салаларында бірнеше көпірлер салды. Бұл провинция Бірінші дүниежүзілік соғыстың Кавказ жорығы кезінде Осман және Ресей армиялары арасындағы шайқастардың ортасы болды және 1916-1918 жылдары Ресей күштері тарапынан басылып алынды. 1918 жылғы Брест-Литовск шартымен ол Осман империясына қайтарылды. 1924 жылдан бері Ризе Түркия Республикасының провинциясы болып табылады. 1940 жылдары шай плантациялары құрылғанға дейін провинция елдің шетіндегі кедей аймақ еді, ал одан әрі тек темір перденің ар жағында Совет Одағы орналасқан. Ризедегі көптеген буын жұмыс іздеу үшін Стамбулға немесе шетелге кетіп жүрді.
The Laz populated area was often contested by different Georgian principalities. Through the Battle of Murjakheti (1535), the Principality of Guria finally ensured control over the area until 1547, when it was conquered by resurgent Ottoman forces and reorganized into the Lazistan Sanjak as part of eyalet of Trabzon. From the late 17th century onwards, the Ottoman administration built multiple bridges across the Fırtına River and its tributaries. The province was a site of battles between Ottoman and Russian armies during the Caucasus Campaign of World War I, and was occupied by Russian forces in 1916–1918. It was returned to the Ottomans with the Treaty of Brest Litovsk in 1918. Since 1924, Rize has been a province of the Republic of Turkey. Until tea plantations were established in the 1940s, the province was a poor area at the far end of the country, with only the Soviet Union beyond the Iron Curtain. Many generations of people in Rize left to look for jobs in Istanbul or overseas.
Түркияда
1935 жылдың қыркүйегінде үшінші Бас инспекция (Umumi Müfettişlik, UM) құрылды, және Ризе провинциясы оның құрамына енгізілді. Оның құрылу негізі 1927 жылдың маусымындағы 1164 нөмірі заң болды. Үшінші UM Ерзурум, Артвин, Ризе, Трабзон, Карс, Гүмүшхане, Эрзинджан және Агры провинцияларын қамтыды. Оны Эрзурум қаласында орналасқан Бас инспектор басқарды. Бас инспекция 1952 жылы Демократиялық партия үкіметі тұсында таратылды.
In September 1935, the third Inspectorate General (Umumi Müfettişlik, UM) was created, to which the Rize province was included. Its establishment was based on the Law 1164 from June 1927, The third UM spanned across the provinces of Erzurum, Artvin, Rize, Trabzon, Kars, Gümüşhane, Erzincan and Ağrı. It was governed by an Inspector General seated in the city of Erzurum. The Inspectorate General was dissolved in 1952 during the government of the Democrat Party.
Ризедегі бүгінгі өмір
Ризе қаласы – тау мен теңіз арасындағы тар, тегіс жазықтықта орналасқан жағалау қаласы. Бүгінде аймақ гөрініс тапқан, алайда, салыстырмалы түрде бай Ризе қаласындағы адамдардың өмір салты мен, көшпелі ауылдардағы, тік тау беткейлеріне жабысқан ағаш үйлерде тұратын адамдардың өмір салты арасында едәуір айырмашылық бар, жаңбыр олардың үстінен соғып жатады. Бұл провинция Түркияда Ризе шайының өндірісімен мәшһүр. Жергілікті өсімдіктердің қатарында тафлан (немесе қаражидек) жатады, оның жемісі – ауыз бен тіске қара із қалдыратын, жеуге жарамды шағын қара жеміс. Сонымен қатар, қазір жанданумен өсіріліп жатқан қарақұмырық та аймақта өседі. Ризеден солтүстік-шығыс ендік және бойлық сызығы өтеді.
The city of Rize is a coastal town on a narrow strip of flat land between the mountains and the sea. Today, the area is wealthier, although there is a marked difference between the lifestyle of the people in the relatively wealthy city of Rize and those in the remote villages where wooden houses perch on the steep mountainside with the rain beating down. The province is known in Turkey for the production of Rize tea. Native plants include the Cherry Laurel (taflan or karayemiş), the fruit of which is an edible small dark plum that leaves a dark stain on the mouth and teeth. In addition, the Bilberry, which are now being actively cultivated, can be found growing the region. Rize is traversed by the northeasterly line of equal latitude and longitude.
Геология
Понт тауларының бір бөлігі (Шығыс Қара теңіз таулары), Ризе палеозой дәуірінде қалыптасқан. Алаптар алғаш рет бор дәуірінде пайда болды және содан бері эрозия нәтижесінде кеңейіп келеді.
Part of the Pontic Mountains (Eastern Black Sea Mts. ), Rize was formed in the Palaeozoic period. Valleys first appeared during the Cretaceous period and have since expanded due to erosion.
Климат
Аймақтың климаты салыстырмалы түрде қоңыл және жылы температуралармен, сондай-ақ жыл бойы тең бөлінген жауын-шашынмен сипатталады. Бұл климат үшін Кёппен климаттық жіктемесінің кіші түрлері Cfa (Ылғалды субтропиктік климат) және Cfb (Океандық климат) болып табылады.
The region's climate is characterized by relatively mild to warm temperatures and evenly distributed precipitation throughout the year. The Köppen Climate Classification subtypes for this climate are Cfa (Humid Subtropical Climate) and Cfb (Oceanic Climate).
Ас мәзірі
Қаладағы дәстүрлі тағамдар өте бай, ал анчоус аймаққа тән көптеген тағамдардың негізін құрайды. Анчоустан сорпа, салат, палау, тіпті десерттер де жасалады. Жергілікті тағамдардың кейбірі – хамси бугулама (қайнатылған анчоус), хамси тұшпарасы және камси кёфте (анчоус котлеттері). Лахана чорбасы (капуста сорпасы), мухлама (сыр, жүгері ұны және майдан жасалған) және пиде (түрлі толтырмасы бар пирог) – бұл да жергілікті тағамдардың арасындағы ерекше дәмділер.
Traditional cuisine in the city quite rich and the anchovy forms the basic for many of the dishes peculiar to the region. Soups, salads, pilafs and even desserts are made of anchovy. Some of the local dishes are hamsi buğulama (boiled anchovy), hamsi stew, and kamsi köfte (anchovy meatballs). Lahana çorbası (cabbage soup), muhlama (made of cheese, cornmeal and butter) and pides (pita bread topped with various fillings) are also other local delicacies.
Күріш шай
Риза шайы аймақтың маңызды ауыл шаруашылығы өнімі болып табылады және жергілікті экономиканы өзгертіп келді. Риза провинциясы сонымен қатар Риза шайының ірі тұтынушыларының бірі болып табылады. Риза провинциясы Түркиядағы ең ірі шай өндіруші деп мақтанады. 2021 жылы Риза сауда биржасы жергілікті туризмді жандандыру мақсатында дәстүрлі "инче белли" деп аталатын гүл тәрізді шай стакандары пішіндес жеті қабатты ғимараттың құрылысын бастады.
Rize tea is a major agricultural product to the region and has changed the local economy. Rize Province is also one of the largest consumers of Rize tea too. The province of Rize has prided itself of being the largest tea producer within Turkey. In 2021, the Rize Commerce Exchange started the construction of a seven floor building in the shape of the traditional tulip shaped tea glasses called ince belli, in hopes to boost local tourism.
Қолөнер
Ризе қонақтарына алуан түрлі дәстүрлі қолөнер бұйымдары мен қолмен жасалған сувенирлер ұсынады. Олардың ішінде мыс өнімдері, тоқылған себеттер, май айыруға арналған құралдар, тоқылған шұлықтар, иыққа асылатын сөмкелер және жалған жеміс ағашынан жасалған қасықтар бар. Ризе матасы (түрікше: Rize Bezi) – қолмен тоқылған мата, көбінесе көйлектің ішкі қабаты ретінде қолданылады. Кеменше – бұл аталған облыста жасалатын үш ішекті музыкалық аспап.
Rize offers a rich variety of traditional handicrafts and handmade souvenirs to visitors. Some of them include: copper works, wicker baskets, butter churns, woven socks, shoulder bags, and spoon made of boxwood. Linen of Rize (Turkish: Rize Bezi) is a handwoven textile and is often used as part of the under layer of a dress. Kemençe is a traditional 3 stringed string instrument which is made in this province.