Кіріспе

Түркия провинциясы Лаз, Хемшин, түрік және грузин қауымдары қоныстанған жер.

Этимология

Бұл атау грекше ρίζα (riza) сөзінен келген, "тау етегі" деген мағынаны білдіреді. Грузин, лаз және армян тілдеріндегі атаулардың да грек тілінен шыққандығы анық: олардың сәйкес атаулары Rize (რიზე), Rizini (რიზინი) және Rize (Ռիզե).

Антикалық дәуірге дейінгі кезең

Бұл аймақтың тарихқа дейінгі кезеңі туралы бізде аз мәлімет бар, өйткені оны қалың орман жауып тұрғандықтан қазу жұмыстарын жүргізу қиын, және ол аз нәрсені ашады. Біздің заманымыздан бұрын 13-1 ғасырларда болған Колхида, осы аймаққа жеткен ерте прото-грузин мемлекеті саналады.

Ежелгі дәуір

Ежелгі Плинийдің айтуынша, Эгей теңізіндегі ежелгі грек қаласы Милет 670 ж.б.д. Қара теңіз жағалауында бірқатар сауда орындарын құрған, олардың бірі Ризе болды. Б.з.д. VI ғасырдың ортасында Оңтүстік Колхидада (Тибарени, Моссиноэци, Макронес, Моши және Маррес) тұратын тайпалар Парсының он тоғызыншы сатрапиясына қосылды. Ахеменидтер империясы Ұлы Александрдан жеңілді, бірақ Александрдың қайтысынан кейін Анатолияда, Оңтүстік-Шығыс Қара теңіз аймағында Понт сияқты бірнеше тәуелсіз мемлекеттер құрылды, оны Митридат басқарды. Ризе 180 ж.б.д. Понт патшалығының құрамына Фаранак қабылдады. Понтта табылған грек жазуларының аздығы грек мәдениетінің жағалау қалалары мен сарайдан тысқары жерлерге кеңінен таралмағанын көрсетеді. Патшалық 10-395 жылдары аралығында Рим империясына қосылды, содан кейін Византияның құрамына өтті. Осы кезде Плиний мен Ариан сияқты жазушылар жергілікті тұрғындарды лаздар деп сипаттаған.

Орта ғасырлар

Орта ғасырларда аймақ Византияның бақылауында болды және негізінен гректер мен жергілікті лаздар қоныстанды. Византия императоры Юстиниан I (527–565) билік құрған кезде, қазіргі лаз халқының ата-бабалары – Санной немесе Цанной тайпалары бағындырылып, христиан дініне енгізіліп, орталық үкіметке бағындырылды. Жергілікті тұрғындар гректермен байланысын күшейте бастады және тілді қоса алғанда, грек мәдениетінің әртүрлі ерекшеліктерін қабылдады. Олар Халдия тақырыбында Византияның номиналды билігінде болды, астанасы Трапезонт қаласы еді, оны Габрас әулеті сияқты жартылай тәуелсіз билеушілер басқарды. 790 жылы Арменияға арабтардың шапқынынан қашқан армяндар Хемшинге қоныстанды және Хамамшен княздығын құрды. Сәлжұқ түркілерінің басып кіруінен кейін аймаққа армяндардың көптеп келуіне байланысты, жергілікті тзан халқының бір бөлігі армяндандырылды. 1204 жылы Халдияға Грузияның араласуы және Византия империясының құлауынан кейін, Қара теңіздің оңтүстік-шығыс жағалауында Трапезонт империясы құрылды, оның халқының көп бөлігі лаз тілінде сөйлетін адамдардан тұрды. Осы империяның шығыс бөлігінде Ұлы Лазияның тәуелсіз жағалау аймағы құрылды. Византиялық авторлар, мысалы Пахимер, және белгілі бір деңгейде Трапезунттықтар, мысалы Лазаропулос және Бессарион, Трапезунт империясын тек лаздық шекаралық мемлекет деп қарастырды. Жоғары мәдениетте грек болғанымен, Трапезонт империясының ауылдық аймақтары этникалық құрамы жағынан негізінен лаздардан тұрған сияқты. Грекшеленген аяқталулары бар лаздық фамилиялары ортағасырлық Трапезонт империясының жазбаларында кездеседі. 1282 жылы Имеретия патшалығы Трапезонтты қоршауға алды, бірақ қаланы басып алуға жасаған әрекет сәтсіз аяқталғаннан кейін грузиндер бірнеше провинцияны басып алды, ал Трапезонттың Лазия провинциясы «Ибериялық» және «Лаздық» тайпаларының патшасына адалдығын жоққа шығарып, Грузияның Имеретия патшалығымен бірікті.

Осман дәуірі

Лаз халқының қоныстанған аймағы әртүрлі грузин княздықтарының арасында жиі даулы болды. 1535 жылғы Муржахети шайқасы арқылы Гурия княздығы 1547 жылға дейін аймаққа бақылауды қамтамасыз етті, бірақ содан кейін жаңадан күшіне енген Осман әскерлері оны жаулап алып, Трабзон иелігінің бір бөлігі ретінде Лазистан санджағына біріктірді. 17 ғасырдың соңынан бастап Осман әкімшілігі Фыртина өзені және оның салаларында бірнеше көпірлер салды. Бұл провинция Бірінші дүниежүзілік соғыстың Кавказ жорығы кезінде Осман және Ресей армиялары арасындағы шайқастардың ортасы болды және 1916-1918 жылдары Ресей күштері тарапынан басылып алынды. 1918 жылғы Брест-Литовск шартымен ол Осман империясына қайтарылды. 1924 жылдан бері Ризе Түркия Республикасының провинциясы болып табылады. 1940 жылдары шай плантациялары құрылғанға дейін провинция елдің шетіндегі кедей аймақ еді, ал одан әрі тек темір перденің ар жағында Совет Одағы орналасқан. Ризедегі көптеген буын жұмыс іздеу үшін Стамбулға немесе шетелге кетіп жүрді.

Түркияда

1935 жылдың қыркүйегінде үшінші Бас инспекция (Umumi Müfettişlik, UM) құрылды, және Ризе провинциясы оның құрамына енгізілді. Оның құрылу негізі 1927 жылдың маусымындағы 1164 нөмірі заң болды. Үшінші UM Ерзурум, Артвин, Ризе, Трабзон, Карс, Гүмүшхане, Эрзинджан және Агры провинцияларын қамтыды. Оны Эрзурум қаласында орналасқан Бас инспектор басқарды. Бас инспекция 1952 жылы Демократиялық партия үкіметі тұсында таратылды.

Ризедегі бүгінгі өмір

Ризе қаласы – тау мен теңіз арасындағы тар, тегіс жазықтықта орналасқан жағалау қаласы. Бүгінде аймақ гөрініс тапқан, алайда, салыстырмалы түрде бай Ризе қаласындағы адамдардың өмір салты мен, көшпелі ауылдардағы, тік тау беткейлеріне жабысқан ағаш үйлерде тұратын адамдардың өмір салты арасында едәуір айырмашылық бар, жаңбыр олардың үстінен соғып жатады. Бұл провинция Түркияда Ризе шайының өндірісімен мәшһүр. Жергілікті өсімдіктердің қатарында тафлан (немесе қаражидек) жатады, оның жемісі – ауыз бен тіске қара із қалдыратын, жеуге жарамды шағын қара жеміс. Сонымен қатар, қазір жанданумен өсіріліп жатқан қарақұмырық та аймақта өседі. Ризеден солтүстік-шығыс ендік және бойлық сызығы өтеді.

Геология

Понт тауларының бір бөлігі (Шығыс Қара теңіз таулары), Ризе палеозой дәуірінде қалыптасқан. Алаптар алғаш рет бор дәуірінде пайда болды және содан бері эрозия нәтижесінде кеңейіп келеді.

Климат

Аймақтың климаты салыстырмалы түрде қоңыл және жылы температуралармен, сондай-ақ жыл бойы тең бөлінген жауын-шашынмен сипатталады. Бұл климат үшін Кёппен климаттық жіктемесінің кіші түрлері Cfa (Ылғалды субтропиктік климат) және Cfb (Океандық климат) болып табылады.

Ас мәзірі

Қаладағы дәстүрлі тағамдар өте бай, ал анчоус аймаққа тән көптеген тағамдардың негізін құрайды. Анчоустан сорпа, салат, палау, тіпті десерттер де жасалады. Жергілікті тағамдардың кейбірі – хамси бугулама (қайнатылған анчоус), хамси тұшпарасы және камси кёфте (анчоус котлеттері). Лахана чорбасы (капуста сорпасы), мухлама (сыр, жүгері ұны және майдан жасалған) және пиде (түрлі толтырмасы бар пирог) – бұл да жергілікті тағамдардың арасындағы ерекше дәмділер.

Күріш шай

Риза шайы аймақтың маңызды ауыл шаруашылығы өнімі болып табылады және жергілікті экономиканы өзгертіп келді. Риза провинциясы сонымен қатар Риза шайының ірі тұтынушыларының бірі болып табылады. Риза провинциясы Түркиядағы ең ірі шай өндіруші деп мақтанады. 2021 жылы Риза сауда биржасы жергілікті туризмді жандандыру мақсатында дәстүрлі "инче белли" деп аталатын гүл тәрізді шай стакандары пішіндес жеті қабатты ғимараттың құрылысын бастады.

Қолөнер

Ризе қонақтарына алуан түрлі дәстүрлі қолөнер бұйымдары мен қолмен жасалған сувенирлер ұсынады. Олардың ішінде мыс өнімдері, тоқылған себеттер, май айыруға арналған құралдар, тоқылған шұлықтар, иыққа асылатын сөмкелер және жалған жеміс ағашынан жасалған қасықтар бар. Ризе матасы (түрікше: Rize Bezi) – қолмен тоқылған мата, көбінесе көйлектің ішкі қабаты ретінде қолданылады. Кеменше – бұл аталған облыста жасалатын үш ішекті музыкалық аспап.